ઉપનિષદો · Kaṭha 1.1
हिन्दी · தமிழ் · తెలుగు · ಕನ್ನಡ · മലയാളം · বাংলা · मराठी · ગુજરાતી · ਪੰਜਾਬੀ · ଓଡ଼ିଆ · اردو · English · Español · Français · Deutsch · Português · Русский · 中文 · 日本語 · العربية · Bahasa Indonesia · ไทย
Kaṭha 1.1.1
ॐ उशन् ह वै वाजश्रवसः सर्ववेदसं ददौ ।
तस्य ह नचिकेता नाम पुत्र आस ॥ १.१.१ ॥
ૐ. વાજશ્રવસના પુત્ર ઉશને ખરેખર પોતાનું સર્વસ્વ દાન કરી દીધું. તેને નચિકેતા નામે પુત્ર હતો.
Kaṭha 1.1.2
तँ ह कुमारँ सन्तं दक्षिणासु
नीयमानासु श्रद्धाविवेश सोऽमन्यत ॥ १.१.२ ॥
દક્ષિણાઓ લઈ જવાતી હતી ત્યારે તે બાળક નચિકેતામાં શ્રદ્ધા પ્રવેશી; તેણે વિચાર્યું.
Kaṭha 1.1.3
पीतोदका जग्धतृणा दुग्धदोहा निरिन्द्रियाः ।
अनन्दा नाम ते लोकास्तान् स गच्छति ता ददत् ॥ १.१.३ ॥
પાણી પીધેલી, ઘાસ ખાધેલી, દૂધ આપી ચૂકેલી, ઇન્દ્રિયહીન ગાયો દાન કરનાર 'આનંદરહિત' લોકોમાં જાય છે.
Kaṭha 1.1.4
स होवाच पितरं तत कस्मै मां दास्यसीति ।
द्वितीयं तृतीयं तँ होवाच मृत्यवे त्वा ददामीति ॥ १.१.४ ॥
તેણે પિતાને કહ્યું, 'હે તાત, મને કોને આપશો?' બીજી અને ત્રીજી વખત પણ તેણે એ જ પૂછ્યું. ત્યારે પિતાએ કહ્યું, 'હું તને મૃત્યુને આપું છું.'
Kaṭha 1.1.5
बहूनामेमि प्रथमो बहूनामेमि मध्यमः ।
किँ स्विद्यमस्य कर्तव्यं यन्मयाऽद्य करिष्यति ॥ १.१.५ ॥
હું ઘણાઓમાં પહેલો જાઉં છું, ઘણાઓમાં વચ્ચેનો જાઉં છું. આજે યમ મારી સાથે કયું કાર્ય કરવાનો છે?
Kaṭha 1.1.6
अनुपश्य यथा पूर्वे प्रतिपश्य तथाऽपरे ।
सस्यमिव मर्त्यः पच्यते सस्यमिवाजायते पुनः ॥ १.१.६ ॥
પૂર્વજોને જેમ જુએ છે તેમ પછીના લોકોને પણ જો. મર્ત્ય માણસ અનાજની જેમ પાકે છે, અનાજની જેમ ફરી જન્મે છે.
Kaṭha 1.1.7
वैश्वानरः प्रविशत्यतिथिर्ब्राह्मणो गृहान् ।
तस्यैताँ शान्तिं कुर्वन्ति हर वैवस्वतोदकम् ॥ १.१.७ ॥
અતિથિ તરીકે બ્રાહ્મણ ઘરોમાં પ્રવેશે છે, વૈશ્વાનર (અગ્નિ) જેમ. તેમને માટે આ શાંતિ કરવામાં આવે છે. હે વૈવસ્વત, પાણી લાવ.
Kaṭha 1.1.8
आशाप्रतीक्षे संगतँ सूनृतां
चेष्टापूर्ते पुत्रपशूँश्च सर्वान् ।
एतद्वृङ्क्ते पुरुषस्याल्पमेधसो
यस्यानश्नन्वसति ब्राह्मणो गृहे ॥ १.१.८ ॥
જે અલ્પબુદ્ધિ માણસના ઘરમાં ભોજન ન કરેલો બ્રાહ્મણ રહે છે, તેની આશા અને પ્રતીક્ષા, સંગત, મધુર વાણી, કર્મ અને પુણ્ય, પુત્ર અને પશુ—એ બધું નાશ પામે છે.
Kaṭha 1.1.9
तिस्रो रात्रीर्यदवात्सीर्गृहे मे-
ऽनश्नन् ब्रह्मन्नतिथिर्नमस्यः ।
नमस्तेऽस्तु ब्रह्मन् स्वस्ति मेऽस्तु
तस्मात्प्रति त्रीन्वरान्वृणीष्व ॥ १.१.९ ॥
હે બ્રાહ્મણ, તમે મારા ઘરે ત્રણ રાત્રિ ભોજન વિના અતિથિ તરીકે રહ્યા; તેથી તમે પૂજનીય છો. બ્રાહ્મણ, તમને નમસ્કાર; મારું કલ્યાણ થાઓ. તેના બદલામાં ત્રણ વર પસંદ કરો.
Kaṭha 1.1.10
शान्तसंकल्पः सुमना यथा स्याद्
वीतमन्युर्गौतमो माऽभि मृत्यो ।
त्वत्प्रसृष्टम् माऽभिवदेत्प्रतीत
एतत् त्रयाणां प्रथमं वरं वृणे ॥ १.१.१० ॥
હે મૃત્યુ, મારો સંકલ્પ શાંત થાય, મન પ્રસન્ન થાય, ગૌતમ ક્રોધ વિનાના થાય; તું મોકલે ત્યારે તે મને ઓળખીને મારા પર ક્રોધ ન કરે. ત્રણ વરમાંથી આ પહેલો વર હું પસંદ કરું છું.
Kaṭha 1.1.11
यथा पुरस्ताद् भविता प्रतीत
औद्दालकिरारुणिर्मत्प्रसृष्टः ।
सुखँ रात्रीः शयिता वीतमन्युः
त्वां ददृशिवान्मृत्युमुखात् प्रमुक्तम् ॥ १.१.११ ॥
પહેલાંની જેમ જ, મારા મોકલ્યા પછી ઉદ્દાલકનો પુત્ર આરુણિ તને ઓળખીને, ક્રોધરહિત થઈ રાત્રિઓ સુખેથી સૂશે; મૃત્યુના મુખમાંથી મુક્ત થયેલા તને જોઈને.
Kaṭha 1.1.12
स्वर्गे लोके न भयं किंचनास्ति
न तत्र त्वं न जरया बिभेति ।
उभे तीर्त्वाऽशनायापिपासे
शोकातिगो मोदते स्वर्गलोके ॥ १.१.१२ ॥
સ્વર્ગલોકમાં કોઈ ભય નથી; ત્યાં તું (મૃત્યુના ભયથી) ડરતો નથી, ઘડપણથી પણ ડરતો નથી. ભૂખ અને તરસ બંનેને પાર કરી, શોકથી પર થઈ, સ્વર્ગલોકમાં આનંદ પામે છે.
Kaṭha 1.1.13
स त्वमग्निँ स्वर्ग्यमध्येषि मृत्यो
प्रब्रूहि त्वँ श्रद्दधानाय मह्यम् ।
स्वर्गलोका अमृतत्वं भजन्त
एतद् द्वितीयेन वृणे वरेण ॥ १.१.१३ ॥
હે મૃત્યુ, સ્વર્ગે લઈ જનારો તે અગ્નિ તું જાણે છે. શ્રદ્ધાવાન એવા મને તે કહે. સ્વર્ગલોકના લોકો અમરત્વ પામે છે. બીજા વર તરીકે હું આ જ માગું છું.
Kaṭha 1.1.14
प्र ते ब्रवीमि तदु मे निबोध
स्वर्ग्यमग्निं नचिकेतः प्रजानन् ।
अनन्तलोकाप्तिमथो प्रतिष्ठां
विद्धि त्वमेतं निहितं गुहायाम् ॥ १.१.१४ ॥
હે નચિકેતા, હું તને તે કહું છું; મારી પાસેથી ધ્યાનથી સાંભળ. સ્વર્ગે લઈ જનારો તે અગ્નિ જાણીને, તે અનંત લોકપ્રાપ્તિ અને આધાર છે એમ જાણ. ગુફામાં સ્થાપિત આને તું જાણ.
Kaṭha 1.1.15
लोकादिमग्निं तमुवाच तस्मै
या इष्टका यावतीर्वा यथा वा ।
स चापि तत्प्रत्यवदद्यथोक्तं
अथास्य मृत्युः पुनरेवाह तुष्टः ॥ १.१.१५ ॥
તે અગ્નિ માટે કેટલી અને કેવી ઈંટો જોઈએ તે બધું મૃત્યુએ તેને કહ્યું. નચિકેતાએ પણ કહ્યા પ્રમાણે તે ફરી કહ્યું. ત્યારે પ્રસન્ન થઈને મૃત્યુ ફરી તેને બોલ્યો.
Kaṭha 1.1.16
तमब्रवीत् प्रीयमाणो महात्मा
वरं तवेहाद्य ददामि भूयः ।
तवैव नाम्ना भविताऽयमग्निः
सृङ्कां चेमामनेकरूपां गृहाण ॥ १.१.१६ ॥
પ્રસન્ન થયેલા તે મહાત્માએ તેને કહ્યું: આજે અહીં હું તને બીજો વર આપું છું. આ અગ્નિ તારા જ નામથી ઓળખાશે. અને અનેક રૂપોવાળી આ માળા પણ તું ગ્રહણ કર.
Kaṭha 1.1.17
त्रिणाचिकेतस्त्रिभिरेत्य सन्धिं
त्रिकर्मकृत्तरति जन्ममृत्यू ।
ब्रह्मजज्ञं देवमीड्यं विदित्वा
निचाय्येमाँ शान्तिमत्यन्तमेति ॥ १.१.१७ ॥
ત્રણ નાચિકેત યજ્ઞ કરનાર, ત્રણ સાથે સંયોગ પામીને, ત્રણ કર્મો કરીને જન્મ અને મૃત્યુને પાર કરે છે. બ્રહ્મમાંથી જન્મેલા, સ્તુતિને યોગ્ય દેવને જાણીને અને આને સંપૂર્ણપણે સાક્ષાત્ કરીને તે પરમ શાંતિ પામે છે.
Kaṭha 1.1.18
त्रिणाचिकेतस्त्रयमेतद्विदित्वा
य एवं विद्वाँश्चिनुते नाचिकेतम् ।
स मृत्युपाशान् पुरतः प्रणोद्य
शोकातिगो मोदते स्वर्गलोके ॥ १.१.१८ ॥
ત્રણ નાચિકેત યજ્ઞ કરનાર આ ત્રણેને જાણીને, આ રીતે વિદ્વાન થઈને નાચિકેત અગ્નિ ચયન કરે છે. તે મૃત્યુના પાશોને આગળથી ફેંકી દઈને, શોકથી પર થઈ સ્વર્ગલોકમાં આનંદ માણે છે.
Kaṭha 1.1.19
एष तेऽग्निर्नचिकेतः स्वर्ग्यो
यमवृणीथा द्वितीयेन वरेण ।
एतमग्निं तवैव प्रवक्ष्यन्ति जनासः
तृतीयं वरं नचिकेतो वृणीष्व ॥ १.१.१९ ॥
હે નાચિકેત, આ અગ્નિ તારા માટે છે; તે સ્વર્ગ આપનારો છે, જે તેં બીજા વર તરીકે પસંદ કર્યો હતો. લોકો આ અગ્નિને તારા જ નામે ઓળખશે. હે નાચિકેત, ત્રીજો વર પસંદ કર.
Kaṭha 1.1.20
येयं प्रेते विचिकित्सा मनुष्ये-
ऽस्तीत्येके नायमस्तीति चैके ।
एतद्विद्यामनुशिष्टस्त्वयाऽहं
वराणामेष वरस्तृतीयः ॥ १.१.२० ॥
મનુષ્ય મર્યા પછી તે રહે છે કે નહીં, એવી આ શંકા છે; કેટલાક કહે છે તે છે, કેટલાક કહે છે તે નથી. આ વિદ્યાનો ઉપદેશ તું મને આપ. વરોમાં આ જ ત્રીજો વર છે.
Kaṭha 1.1.21
देवैरत्रापि विचिकित्सितं पुरा
न हि सुविज्ञेयमणुरेष धर्मः ।
अन्यं वरं नचिकेतो वृणीष्व
मा मोपरोत्सीरति मा सृजैनम् ॥ १.१.२१ ॥
આમાં દેવતાઓએ પણ પૂર્વે સંશય કર્યો હતો; આ ધર્મ સૂક્ષ્મ છે, સહેલાઈથી જાણી શકાય તેવો નથી. હે નચિકેતા, બીજું વરદાન માગ; મને આગ્રહ ન કર, એને છોડી દે.
Kaṭha 1.1.22
देवैरत्रापि विचिकित्सितं किल
त्वं च मृत्यो यन्न सुज्ञेयमात्थ ।
वक्ता चास्य त्वादृगन्यो न लभ्यो
नान्यो वरस्तुल्य एतस्य कश्चित् ॥ १.१.२२ ॥
આમાં દેવતાઓએ પણ ખરેખર સંશય કર્યો હતો; હે મૃત્યુ, તેં પણ કહ્યું કે આ સહેલાઈથી જાણી શકાય તેવું નથી. આને કહેનાર તારા જેવો બીજો કોઈ મળશે નહીં, અને આની બરાબરી કરનાર બીજું કોઈ વરદાન નથી.
Kaṭha 1.1.23
शतायुषः पुत्रपौत्रान्वृणीष्वा
बहून्पशून् हस्तिहिरण्यमश्वान् ।
भूमेर्महदायतनं वृणीष्व
स्वयं च जीव शरदो यावदिच्छसि ॥ १.१.२३ ॥
સો વર્ષનું આયુષ્ય, પુત્રો અને પૌત્રો માગ; ઘણાં પશુઓ, હાથીઓ, સોનું, ઘોડા માગ. પૃથ્વીનું વિશાળ રાજ્ય માગ, અને જેટલાં વર્ષ તું ઇચ્છે તેટલાં તું પોતે જીવ.
Kaṭha 1.1.24
एतत्तुल्यं यदि मन्यसे वरं
वृणीष्व वित्तं चिरजीविकां च ।
महाभूमौ नचिकेतस्त्वमेधि
कामानां त्वा कामभाजं करोमि ॥ १.१.२४ ॥
જો તું આની બરાબરીનું વરદાન માને છે, તો ધન અને દીર્ઘ જીવન માગ. હે નચિકેતા, આ મહાન પૃથ્વી પર તું સ્થિર થા; હું તને બધી કામનાઓનો ભોક્તા બનાવીશ.
Kaṭha 1.1.25
ये ये कामा दुर्लभा मर्त्यलोके
सर्वान् कामाँश्छन्दतः प्रार्थयस्व ।
इमा रामाः सरथाः सतूर्या
न हीदृशा लम्भनीया मनुष्यैः ।
आभिर्मत्प्रत्ताभिः परिचारयस्व
नचिकेतो मरणं माऽनुप्राक्षीः ॥ १.१.२५ ॥
મર્ત્યલોકમાં જે જે દુર્લભ કામનાઓ છે, તે સર્વ ઇચ્છા પ્રમાણે માગી લે. આ સ્ત્રીઓ, રથો અને વાજિંત્રો — આવા ભોગો મનુષ્યોને સહેલાઈથી મળતા નથી. મેં આપેલી આમના વડે સેવા કરાવ. હે નચિકેતા, મૃત્યુ વિશે પૂછીશ નહીં.
Kaṭha 1.1.26
श्वोभावा मर्त्यस्य यदन्तकैतत्
सर्वेंद्रियाणां जरयंति तेजः ।
अपि सर्वं जीवितमल्पमेव
तवैव वाहास्तव नृत्यगीते ॥ १.१.२६ ॥
હે અંતક, મર્ત્ય માણસના આ ભોગો આવતીકાલ સુધી જ ટકે છે; આ બધું ઇન્દ્રિયોના તેજને ઘસી નાખે છે. આ સમગ્ર જીવન પણ અલ્પ જ છે. તારા રથો અને તારાં નૃત્ય-ગીત તારી પાસે જ રહો.
Kaṭha 1.1.27
न वित्तेन तर्पणीयो मनुष्यो
लप्स्यामहे वित्तमद्राक्ष्म चेत्त्वा ।
जीविष्यामो यावदीशिष्यसि त्वं
वरस्तु मे वरणीयः स एव ॥ १.१.२७ ॥
ધનથી માણસ તૃપ્ત થતો નથી. તને જોયો છે તો અમે ચોક્કસ ધન પામીશું; તું શાસન કરશે ત્યાં સુધી અમે જીવીશું. પરંતુ મારે પસંદ કરવા યોગ્ય વર તો તે જ છે.
Kaṭha 1.1.28
अजीर्यताममृतानामुपेत्य
जीर्यन्मर्त्यः क्वधःस्थः प्रजानन् ।
अभिध्यायन् वर्णरतिप्रमोदान्
अतिदीर्घे जीविते को रमेत ॥ १.१.२८ ॥
અજર અમરોની પાસે પહોંચ્યા પછી પણ, નીચે રહેનારો જીર્ણ થતો મર્ત્ય, જાણવા છતાં, રૂપ અને રતિના આનંદોનું ધ્યાન ધરતો, અતિ દીર્ઘ જીવનમાં કોણ રમે?
Kaṭha 1.1.29
यस्मिन्निदं विचिकित्सन्ति मृत्यो
यत्साम्पराये महति ब्रूहि नस्तत् ।
योऽयं वरो गूढमनुप्रविष्टो
नान्यं तस्मान्नचिकेता वृणीते ॥ १.१.२९ ॥
જેના વિશે લોકો સંશય કરે છે, હે મૃત્યુ, મરણ પછીની તે મહાન બાબત અમને કહો. ઊંડે છુપાયેલો આ વર સિવાય નચિકેતા બીજું કંઈ પસંદ કરતો નથી.