ઉપનિષદો · Bṛhadāraṇyaka 4.4
हिन्दी · தமிழ் · తెలుగు · ಕನ್ನಡ · മലയാളം · বাংলা · मराठी · ગુજરાતી · ਪੰਜਾਬੀ · ଓଡ଼ିଆ · اردو · English · Español · Français · Deutsch · Português · Русский · 中文 · 日本語 · العربية · Bahasa Indonesia · ไทย
Bṛhadāraṇyaka 4.4.1
(शारीरकब्राह्मणम्)
स यत्रायमात्माबल्यं न्येत्य संमोहमिव न्येति ।
अथैनमेते प्राणा अभिसमायन्ति ।
स एतास्तेजोमात्राः समभ्याददानो हृदयमेवान्ववक्रामति ।
स यत्रैष चाक्षुषः पुरुषः पराङ्पर्यावर्तते ।
अथारूपज्ञो भवति ॥ ४.४.१ ॥
આ આત્મા નિર્બળતા પામીને જાણે મૂર્છામાં ડૂબી જાય છે, ત્યારે પ્રાણો તેની આસપાસ ભેગા થાય છે. તે તેજના આ સૂક્ષ્મ કણોને લઈને હૃદયમાં જ પ્રવેશે છે. આંખમાંનો આ પુરુષ જ્યારે પાછો ફરીને ચાલ્યો જાય છે, ત્યારે તે રૂપને જાણતો નથી.
Bṛhadāraṇyaka 4.4.2
एकीभवति न पश्यतीत्याहुः ।
एकीभवति न जिघ्रतीत्याहुः ।
एकीभवति न रसयतीत्याहुः ।
एकीभवति न वदतीत्याहुः ।
एकीभवति न शृणोतीत्याहुः ।
एकीभवति न मनुत इत्याहुः ।
एकीभवति न स्पृशतीत्याहुः ।
एकीभवति न विजानातीत्याहुः ।
तस्य हैतस्य हृदयस्याग्रं प्रद्योतते ।
तेन प्रद्योतेनैष आत्मा निष्क्रामति ।
चक्षुष्टो वा मूर्ध्नो वान्येभ्यो वा शरीरदेशेभ्यः ।
तमुत्क्रामन्तं प्राणोऽनूत्क्रामति ।
प्राणमनूत्क्रामन्तं सर्वे प्राणा अनूत्क्रामन्ति ।
सविज्ञनो भवति ।
संजानमेवान्ववक्रामति ।
तं विद्याकर्मणी समन्वारभेते पूर्वप्रज्ञा च ॥ ४.४.२ ॥
તે એકીભૂત થાય છે, જોતો નથી એમ કહે છે; એકીભૂત થાય છે, સૂંઘતો નથી એમ કહે છે; એકીભૂત થાય છે, સ્વાદ લેતો નથી એમ કહે છે; એકીભૂત થાય છે, બોલતો નથી એમ કહે છે; એકીભૂત થાય છે, સાંભળતો નથી એમ કહે છે; એકીભૂત થાય છે, મનન કરતો નથી એમ કહે છે; એકીભૂત થાય છે, સ્પર્શ કરતો નથી એમ કહે છે; એકીભૂત થાય છે, જાણતો નથી એમ કહે છે. આ હૃદયનો અગ્રભાગ પ્રકાશે છે. તે પ્રકાશથી આ આત્મા આંખમાંથી, અથવા માથાની ટોચમાંથી, અથવા શરીરના અન્ય ભાગોમાંથી નીકળી જાય છે. તે નીકળતો હોય ત્યારે પ્રાણ તેની પાછળ જાય છે; પ્રાણની પાછળ બધા પ્રાણ જાય છે. તે વિજ્ઞાનયુક્ત થાય છે; ચેતના સાથે જ નીકળે છે. વિદ્યા, કર્મ અને પૂર્વ પ્રજ્ઞા તેને અનુસરે છે.
Bṛhadāraṇyaka 4.4.3
तद्यथा तृणजलायुका तृणस्यान्तं गत्वान्यमाक्रममाक्रम्यात्मानमुपसंहरति ।
एवमेवायमात्मेदं शरीरं निहत्याविद्यां गमयित्वान्यमाक्रममाक्रम्यात्मानमुपसंहरति ॥ ४.४.३ ॥
ઘાસના છેડે પહોંચીને જળો જેમ બીજા આધાર પર પગ મૂકીને પોતાને સંકોચી લે છે, તેમ આ આત્મા આ શરીરને છોડીને, અવિદ્યાને પાર કરાવીને, બીજા આધાર પર પગ મૂકીને પોતાને સંકોરી લે છે.
Bṛhadāraṇyaka 4.4.4
तद्यथा पेशस्कारी पेशसो मात्रामपादायान्यन्नवतरं कल्याणतरं रूपं तनुते ।
एवमेवायमात्मेदं शरीरं निहत्याविद्यां गमयित्वान्यन्नवतरं कल्याणतरं रूपं कुरुते ।
पित्र्यं वा गान्धर्वं वा दैवं वा प्राजापत्यं वा ब्राह्मं वान्येषां वा भूतानाम् ॥ ४.४.४ ॥
સોનીકામ કરનાર સોનાનો એક ભાગ લઈને તેમાંથી બીજું, નવું અને વધુ સુંદર રૂપ ઘડે છે, તેમ આ આત્મા આ શરીરને છોડીને, અવિદ્યાને પાર કરાવીને, બીજું, નવું અને વધુ સુંદર રૂપ ધારણ કરે છે — તે પિતૃઓનું હોય, ગંધર્વોનું હોય, દેવોનું હોય, પ્રજાપતિનું હોય, બ્રહ્માનું હોય, કે અન્ય પ્રાણીઓનું હોય.
Bṛhadāraṇyaka 4.4.5
स वा अयमात्मा ब्रह्म विज्ञानमयो मनोमयो प्राणमयश्चक्षुर्मयः श्रोत्रमयः पृथिवीमय आपोमयो वायुमय आकाशमयस्तेजोमयोऽतेजोमयः काममयोऽकाममयः क्रोधमयोऽक्रोधमयो धर्ममयोऽधर्ममयः सर्वमयः ।
तद्यदेतदिदंमयोऽदोमय इति ।
यथाकारी यथाचारी तथा भवति ।
साधुकारी साधुर्भवति ।
पापकारी पापो भवति ।
पुण्यः पुण्येन कर्मणा पापः पापेन ।
अथो खल्वाहुः ।
काममय एवायं पुरुष इति ।
स यथाकामो भवति तत्क्रतुर्भवति ।
यत्क्रतुर्भवति तत्कर्म कुरुते ।
यत्कर्म कुरुते तदभिसंपद्यते ॥ ४.४.५ ॥
આ આત્મા જ બ્રહ્મ છે; તે વિજ્ઞાનમય, મનોમય, પ્રાણમય, ચક્ષુર્મય, શ્રોત્રમય, પૃથિવીમય, જલમય, વાયુમય, આકાશમય, તેજોમય, અતેજોમય; કામમય, અકામમય, ક્રોધમય, અક્રોધમય, ધર્મમય, અધર્મમય, સર્વમય છે. તે 'ઇદંમય' અને 'અદોમય' પણ છે. જેવું તે કર્મ કરે, જેવું આચરણ કરે, તેવો તે થાય છે. સારું કરનાર સારો થાય, પાપ કરનાર પાપી થાય. પુણ્ય કર્મથી પુણ્યવાન, પાપ કર્મથી પાપી. લોકો કહે છે કે આ પુરુષ કામમય જ છે. જેવી તેની કામના, તેવો તેનો સંકલ્પ; જેવો સંકલ્પ, તેવું કર્મ તે કરે; જેવું કર્મ કરે, તેવું ફળ તે પામે.
Bṛhadāraṇyaka 4.4.6
तदेष श्लोको भवति
तदेव सक्तः सह कर्मणैति लिङ्गं मनो यत्र निषक्तमस्य ।
प्राप्यान्तं कर्मणस्तस्य यत्किञ्चेह करोत्ययम् ।
तस्माल्लोकात्पुनरैत्यस्मै लोकाय कर्मणे ।
इति नु कामयमानः ।
अथाकामयमानो योऽकामो निष्काम आप्तकाम आत्मकामो न तस्य प्राणा उत्क्रामन्ति ।
ब्रह्मैव सन् ब्रह्माप्येति ॥ ४.४.६ ॥
આ વિષયમાં આ શ્લોક છે: જેમાં મન આસક્ત રહે છે, કર્મ સાથે આસક્ત થઈને તે લિંગશરીર કર્મ સાથે જ જાય છે. કર્મનો અંત પામીને, અહીં જે કરે છે તે કર્મ માટે તે લોકમાંથી ફરી આ લોકમાં આવે છે. એ રીતે કામના કરનાર (જાય છે). પરંતુ જે અકામ, નિષ્કામ, આપ્તકામ, આત્મકામ છે, તેના પ્રાણ ઉત્ક્રમણ પામતા નથી; તે બ્રહ્મ થઈને જ બ્રહ્મને પામે છે.
Bṛhadāraṇyaka 4.4.7
तदेष श्लोको भवति
यदा सर्वे प्रमुच्यन्ते कामा येऽस्य हृदि श्रिताः ।
अथ मर्त्योऽमृतो भवत्यत्र ब्रह्म समश्नुत इति ।
तद्यथाहिनिर्ल्वयनी वल्मीके मृता प्रत्यस्ता शयीत ।
एवमेवेदं शरीरं शेते ।
अथायमशरीरोऽमृतः प्राणो ब्रह्मैव तेज एव ।
सोऽहं भगवते सहस्रं ददामीति होवाच जनको वैदेहः ॥ ४.४.७ ॥
આ વિષયમાં આ શ્લોક છે: હૃદયમાં આશ્રિત તેની બધી કામનાઓ છૂટી જાય ત્યારે મરણશીલ અમર થાય છે અને અહીં જ બ્રહ્મને પામે છે. દરમાં મરેલી પડેલી સાપની કાંચળી જેમ પડી રહે છે, તેમ આ શરીર પડી રહે છે. પરંતુ આ અશરીરી, અમૃત પ્રાણ જ બ્રહ્મ છે, તેજ જ છે. 'ભગવાનને હું હજાર (ગાયો) આપીશ' એમ વિદેહના જનકે કહ્યું.
Bṛhadāraṇyaka 4.4.8
तदेते श्लोका भवन्ति
अणुः पन्था विततः पुराणो मां स्पृष्टोऽनुवित्तो मयैव ।
तेन धीरा अपियन्ति ब्रह्मविदः स्वर्गं लोकमित ऊर्ध्वं विमुक्ताः ॥ ४.४.८ ॥
આ વિષયમાં આ શ્લોકો છે: આ માર્ગ સૂક્ષ્મ, વિસ્તૃત અને પ્રાચીન છે. તેણે મને જ સ્પર્શ્યો; મેં જ તેને મેળવ્યો. તેના દ્વારા ધીર, બ્રહ્મજ્ઞ પુરુષો અહીંથી ઊર્ધ્વ જઈ મુક્ત થઈને સ્વર્ગલોકમાં જાય છે.
Bṛhadāraṇyaka 4.4.9
तस्मिञ्शुक्लमुत नीलमाहुः पिङ्गलं हरितं लोहितं च ।
एष पन्था ब्रह्मणा हानुवित्तस्तेनैति ब्रह्मवित्पुण्यकृत्तैजसश्च ॥ ४.४.९ ॥
તેમાં સફેદ, વાદળી, પીળો, લીલો અને લાલ રંગો કહેવાય છે. આ માર્ગ બ્રહ્મ વડે જ જાણાયેલો છે; તેના દ્વારા બ્રહ્મજ્ઞાની, પુણ્યકર્મી અને તેજસ્વી જાય છે.
Bṛhadāraṇyaka 4.4.10
अन्धं तमः प्रविशन्ति येऽविद्यामुपासते ।
ततो भूय इव ते तमो य उ विद्यायां रताः ॥ ४.४.१० ॥
જે અવિદ્યાની ઉપાસના કરે છે તેઓ આંધળા અંધકારમાં પ્રવેશે છે. અને જેઓ કેવળ વિદ્યામાં જ રત રહે છે તેઓ તેથી પણ વધુ અંધકારમાં જાય છે.
Bṛhadāraṇyaka 4.4.11
अनन्दा नाम ते लोका अन्धेन तमसावृताः ।
तांस्ते प्रेत्याभिगच्छत्यविद्वांसोऽबुधा जनाः ॥ ४.४.११ ॥
અનાનંદ નામના તે લોકો આંધળા અંધકારથી ઢંકાયેલા છે. અજ્ઞાની, મૂર્ખ લોકો મૃત્યુ પછી તેમાં જાય છે.
Bṛhadāraṇyaka 4.4.12
आत्मानं चेद्विजानीयादयमस्मीति पुरुषः ।
किमिच्छन् कस्य कामाय शरीरमनु संज्वरेत् ॥ ४.४.१२ ॥
'હું આ જ છું' એમ માણસ જો આત્માને જાણે, તો કઈ ઇચ્છાથી, કોની કામના માટે શરીર પાછળ શોક કરે?
Bṛhadāraṇyaka 4.4.13
यस्यानुवित्तः प्रतिबुद्ध आत्मास्मिन् संदेह्ये गहने प्रविष्टः ।
स विश्वकृत्स हि सर्वस्य कर्ता तस्य लोकः स उ लोक एव ॥ ४.४.१३ ॥
જે આત્માને જાણીને જાગૃત થયો છે અને આ દુર્બોધ, ગહન સ્થાનમાં પ્રવેશ્યો છે, તે જ વિશ્વનો સર્જક છે, તે જ સર્વનો કર્તા છે. તેનો જ તે લોક છે, તે જ તે લોક છે.
Bṛhadāraṇyaka 4.4.14
इहैव सन्तोऽथ विद्मस्तद्वयं न चेदवेदिर्महती विनष्टिः ।
ये तद्विदुरमृतास्ते भवन्त्यथेतरे दुःखमेवापियन्ति ॥ ४.४.१४ ॥
અહીં જ રહીને આપણે તેને જાણીએ છીએ; ન જાણીએ તો મોટો વિનાશ થાય છે. જેઓ તેને જાણે છે તેઓ અમર થાય છે, અને બીજાઓ કેવળ દુઃખ પામે છે.
Bṛhadāraṇyaka 4.4.15
यदैतमनुपश्यत्यत्मानं देवमङ्जसा ।
ईशानं भूतभव्यस्य न ततो विजुगुप्सते ॥ ४.४.१५ ॥
જ્યારે માણસ આ આત્માને, તે દેવને, પ્રત્યક્ષ જુએ છે — જે ભૂત અને ભવિષ્યનો ઈશ્વર છે — ત્યારે તે તેનાથી છુપાવા ઈચ્છતો નથી.
Bṛhadāraṇyaka 4.4.16
यस्मादर्वाक्संवत्सरोऽहोभिः परिवर्तते ।
तद्देवा ज्योतिषां ज्योतिरायुर्होपासतेऽमृतम् ॥ ४.४.१६ ॥
જેનાથી અહીં નીચે સંવત્સર દિવસો વડે ફરે છે, તેને જ દેવો પ્રકાશોના પ્રકાશ, અમૃત આયુષ્ય રૂપે ઉપાસે છે.
Bṛhadāraṇyaka 4.4.17
यस्मिन् पञ्च पञ्चजना आकाशश्च प्रतिष्ठितः ।
तमेव मन्य आत्मानं विद्वान् ब्रह्मामृतोऽमृतम् ॥ ४.४.१७ ॥
જેમાં પાંચ-પાંચ જનો અને આકાશ પ્રતિષ્ઠિત છે, તેને જ હું આત્મા માનું છું. જ્ઞાની તેને જાણીને બ્રહ્મમાં અમૃત થઈ અમર બને છે.
Bṛhadāraṇyaka 4.4.18
प्राणस्य प्राणमुत चक्षुषश्चक्षुरुत श्रोत्रस्य श्रोत्रं मनसो ये मनो विदुः ।
ते निचिक्युर्ब्रह्म पुराणमग्र्यम् ॥ ४.४.१८ ॥
પ્રાણનો પ્રાણ, આંખની આંખ, કાનનો કાન અને મનનું મન જેઓ જાણે છે, તેમણે પુરાતન, શ્રેષ્ઠ બ્રહ્મને જાણ્યું છે.
Bṛhadāraṇyaka 4.4.19
मनसैवानुद्रष्टव्यं नेह नानास्ति किं चन ।
मृत्योः स मृत्युमाप्नोति य इह नानेव पश्यति ॥ ४.४.१९ ॥
મનથી જ તેને જોવું જોઈએ; અહીં નાનાત્વ કંઈ નથી. અહીં નાનાત્વની જેમ જોનાર મૃત્યુથી મૃત્યુને જ પામે છે.
Bṛhadāraṇyaka 4.4.20
एकधैवानुद्रष्टव्यमेतदप्रमयं ध्रुवम् ।
विरजः पर आकाशादज आत्मा महान् ध्रुवः ॥ ४.४.२० ॥
આને એક જ રીતે જોવું જોઈએ—આ અપ્રમેય અને ધ્રુવ છે. આકાશથી પર આ નિર્મળ, અજ, મહાન અને ધ્રુવ આત્મા છે.
Bṛhadāraṇyaka 4.4.21
तमेव धीरो विज्ञाय प्रज्ञां कुर्वीत ब्राह्मणः ।
नानुध्यायाद्बहूञ्छब्दान् वाचो विग्लापनं हि तदिति ॥ ४.४.२१ ॥
તેમને જ જાણીને ધીર પુરુષે પ્રજ્ઞા કેળવવી. બ્રાહ્મણે ઘણા શબ્દોનું ધ્યાન ન કરવું, કારણ કે તે વાણીનો થાક માત્ર છે.
Bṛhadāraṇyaka 4.4.22
स वा एष महानज आत्मा योऽयं विज्ञानमयः प्राणेषु ।
य एषोऽन्तर्हृदय आकाशस्तस्मिञ्छेते ।
सर्वस्य वशी ।
सर्वस्येशानः ।
सर्वस्याधिपतिः ।
स न साधुना कर्मणा भूयान् ।
नो एवासाधुना कनीयान् ।
एष सर्वेश्वरः ।
एष भूताधिपतिः ।
एष भूतपालः ।
एष सेतुर्विधरण एषां लोकानामसंभेदाय ।
तमेतं वेदानुवचनेन ब्राह्मणा विविदिषन्ति यज्ञेन दानेन तपसानाशकेन ।
एतमेव विदित्वा मुनिर्भवति ।
एतमेव प्रव्राजिनो लोकमिच्छन्तः प्रव्रजन्ति ॥ ४.४.२२ ॥
આ જ તે મહાન અજન્મા આત્મા છે, જે વિજ્ઞાનમય છે અને પ્રાણોમાં છે. હૃદયની અંદરના આ આકાશમાં તે શયન કરે છે. તે સર્વના વશી, ઈશાન અને અધિપતિ છે. સારા કર્મથી તે વધતો નથી અને ખરાબ કર્મથી ઘટતો નથી. આ જ સર્વેશ્વર, ભૂતાધિપતિ, ભૂતપાલક છે. લોકો ભળી ન જાય તે માટે ધારણ કરતો સેતુ આ જ છે. વેદપાઠ, યજ્ઞ, દાન, તપ અને ઉપવાસથી બ્રાહ્મણો તેને જાણવા ઇચ્છે છે. તેને જાણીને મુનિ થવાય છે; આ જ લોકની ઇચ્છાથી સંન્યાસીઓ પ્રવ્રજ્યા લે છે.
Bṛhadāraṇyaka 4.4.23
तदेतदृचाभ्युक्तम्
एष नित्यो महिमा ब्राह्मणस्य न कर्मणा वर्धते नो कनीयान् ।
तस्यैव स्यात्पदवित्तं विदित्वा न लिप्यते कर्मणा पापकेनेति ।
तस्मादेवंविच्छान्तो दान्त उपरतस्तितिक्षुः समाहितो भूत्वात्मन्येवात्मानं पश्यति ।
सर्वमात्मानं पश्यति ।
नैनं पाप्मा तरति ।
सर्वं पाप्मानं तरति ।
नैनं पाप्मा तपति ।
सर्वं पाप्मानं तपति ।
विपापो विरजोऽविचिकित्सो ब्राह्मणो भवति ।
एष ब्रह्मलोकः सम्राट् ।
एनं प्रापितोऽसीति होवाच याज्ञवल्क्यः ।
सोऽहं भगवते विदेहान् ददामि मां चापि सह दास्यायेति ॥ ४.४.२३ ॥
આ વિશે એક ઋક્ કહેવાયો છે: બ્રાહ્મણની આ નિત્ય મહિમા કર્મથી વધતી નથી કે ઘટતી નથી. તેના પદજ્ઞાનને જાણનાર પાપકર્મથી લિપ્ત થતો નથી. તેથી આ રીતે જાણનાર શાંત, દાંત, વિરક્ત, સહનશીલ અને સમાહિત થઈ આત્મામાં જ આત્માને જુએ છે. સર્વમાં આત્માને જુએ છે. પાપ તેને પાર કરી શકતું નથી; તે સર્વ પાપોને પાર કરે છે. પાપ તેને તપાવતું નથી; તે સર્વ પાપોને તપાવે છે. પાપરહિત, રજોરહિત, સંશયરહિત થઈ તે બ્રાહ્મણ બને છે. આ જ બ્રહ્મલોક છે, હે સમ્રાટ. યાજ્ઞવલ્ક્ય બોલ્યા: 'તમે આ પ્રાપ્ત કર્યું છે.' હું ભગવાનને વિદેહોને આપું છું અને મને પણ તેમની સાથે દાસ્ય માટે આપું છું.
Bṛhadāraṇyaka 4.4.24
स वा एष महानज आत्मान्नादो वसुदानः ।
विन्दते वसु य एवं वेद ॥ ४.४.२४ ॥
આ જ તે મહાન અજન્મા આત્મા છે, અન્ન ખાનાર અને ધન આપનાર. જે આ રીતે જાણે છે, તે ધન પામે છે.
Bṛhadāraṇyaka 4.4.25
स वा एष महानज आत्माजरोऽमरोऽमृतोऽभयो ब्रह्म ।
अभयं वै ब्रह्म ।
अभयं हि वै ब्रह्म भवति य एवं वेद ॥ ४.४.२५ ॥
તે જ આ મહાન, અજન્મા આત્મા છે; જરારહિત, અમર, અમૃત, અભય બ્રહ્મ છે. બ્રહ્મ અભય જ છે. જે આ રીતે જાણે છે તે નિશ્ચયે અભય બ્રહ્મ બની જાય છે.