उपनिषदे · Bṛhadāraṇyaka 4.4
हिन्दी · தமிழ் · తెలుగు · ಕನ್ನಡ · മലയാളം · বাংলা · मराठी · ગુજરાતી · ਪੰਜਾਬੀ · ଓଡ଼ିଆ · اردو · English · Español · Français · Deutsch · Português · Русский · 中文 · 日本語 · العربية · Bahasa Indonesia · ไทย
Bṛhadāraṇyaka 4.4.1
(शारीरकब्राह्मणम्)
स यत्रायमात्माबल्यं न्येत्य संमोहमिव न्येति ।
अथैनमेते प्राणा अभिसमायन्ति ।
स एतास्तेजोमात्राः समभ्याददानो हृदयमेवान्ववक्रामति ।
स यत्रैष चाक्षुषः पुरुषः पराङ्पर्यावर्तते ।
अथारूपज्ञो भवति ॥ ४.४.१ ॥
हा आत्मा दुर्बलतेला प्राप्त होऊन जणू मूर्च्छेत बुडतो, तेव्हा प्राण त्याच्याभोवती जमतात. तो तेजाचे हे सूक्ष्म कण घेऊन हृदयातच प्रवेश करतो. डोळ्यांतील हा पुरुष जेव्हा पाठ फिरवून परत जातो, तेव्हा तो रूप जाणत नाही.
Bṛhadāraṇyaka 4.4.2
एकीभवति न पश्यतीत्याहुः ।
एकीभवति न जिघ्रतीत्याहुः ।
एकीभवति न रसयतीत्याहुः ।
एकीभवति न वदतीत्याहुः ।
एकीभवति न शृणोतीत्याहुः ।
एकीभवति न मनुत इत्याहुः ।
एकीभवति न स्पृशतीत्याहुः ।
एकीभवति न विजानातीत्याहुः ।
तस्य हैतस्य हृदयस्याग्रं प्रद्योतते ।
तेन प्रद्योतेनैष आत्मा निष्क्रामति ।
चक्षुष्टो वा मूर्ध्नो वान्येभ्यो वा शरीरदेशेभ्यः ।
तमुत्क्रामन्तं प्राणोऽनूत्क्रामति ।
प्राणमनूत्क्रामन्तं सर्वे प्राणा अनूत्क्रामन्ति ।
सविज्ञनो भवति ।
संजानमेवान्ववक्रामति ।
तं विद्याकर्मणी समन्वारभेते पूर्वप्रज्ञा च ॥ ४.४.२ ॥
तो एकरूप होतो, पाहत नाही असे लोक म्हणतात; एकरूप होतो, वास घेत नाही असे लोक म्हणतात; एकरूप होतो, चव घेत नाही असे लोक म्हणतात; एकरूप होतो, बोलत नाही असे लोक म्हणतात; एकरूप होतो, ऐकत नाही असे लोक म्हणतात; एकरूप होतो, मनन करत नाही असे लोक म्हणतात; एकरूप होतो, स्पर्श करत नाही असे लोक म्हणतात; एकरूप होतो, जाणत नाही असे लोक म्हणतात. त्या हृदयाचे अग्र प्रकाशते. त्या प्रकाशाने हा आत्मा डोळ्यांतून, किंवा मस्तकातून, किंवा शरीराच्या इतर भागांतून निघून जातो. तो निघून जाताना प्राण त्याच्या मागे जातात, आणि प्राणांच्या मागे सर्व प्राण जातात. तो चैतन्यासह होतो; चैतन्यानेच निघून जातो. विद्या, कर्म आणि पूर्वीची प्रज्ञा त्याच्यासोबत जातात.
Bṛhadāraṇyaka 4.4.3
तद्यथा तृणजलायुका तृणस्यान्तं गत्वान्यमाक्रममाक्रम्यात्मानमुपसंहरति ।
एवमेवायमात्मेदं शरीरं निहत्याविद्यां गमयित्वान्यमाक्रममाक्रम्यात्मानमुपसंहरति ॥ ४.४.३ ॥
गवताच्या टोकाला पोहोचल्यावर अळी जसा दुसऱ्या आधारावर पाय ठेवून स्वतःला आकसून घेते, तसाच हा आत्मा या शरीराचा त्याग करून, अविद्येला पार करवून, दुसऱ्या आधारावर पाय ठेवून स्वतःला आकसून घेतो.
Bṛhadāraṇyaka 4.4.4
तद्यथा पेशस्कारी पेशसो मात्रामपादायान्यन्नवतरं कल्याणतरं रूपं तनुते ।
एवमेवायमात्मेदं शरीरं निहत्याविद्यां गमयित्वान्यन्नवतरं कल्याणतरं रूपं कुरुते ।
पित्र्यं वा गान्धर्वं वा दैवं वा प्राजापत्यं वा ब्राह्मं वान्येषां वा भूतानाम् ॥ ४.४.४ ॥
सोनाराने सोन्याचा एक तुकडा घेऊन त्यातून दुसरे, नवे आणि अधिक सुंदर रूप घडवावे, तसाच हा आत्मा या शरीराचा त्याग करून, अविद्येला पार करवून, दुसरे, नवे आणि अधिक सुंदर रूप धारण करतो — ते पितरांचे असो, गंधर्वांचे असो, देवांचे असो, प्रजापतीचे असो, ब्रह्माचे असो, किंवा इतर प्राण्यांचे असो.
Bṛhadāraṇyaka 4.4.5
स वा अयमात्मा ब्रह्म विज्ञानमयो मनोमयो प्राणमयश्चक्षुर्मयः श्रोत्रमयः पृथिवीमय आपोमयो वायुमय आकाशमयस्तेजोमयोऽतेजोमयः काममयोऽकाममयः क्रोधमयोऽक्रोधमयो धर्ममयोऽधर्ममयः सर्वमयः ।
तद्यदेतदिदंमयोऽदोमय इति ।
यथाकारी यथाचारी तथा भवति ।
साधुकारी साधुर्भवति ।
पापकारी पापो भवति ।
पुण्यः पुण्येन कर्मणा पापः पापेन ।
अथो खल्वाहुः ।
काममय एवायं पुरुष इति ।
स यथाकामो भवति तत्क्रतुर्भवति ।
यत्क्रतुर्भवति तत्कर्म कुरुते ।
यत्कर्म कुरुते तदभिसंपद्यते ॥ ४.४.५ ॥
हा आत्मा ब्रह्मच आहे; तो विज्ञानमय, मनोमय, प्राणमय, चक्षुर्मय, श्रोत्रमय, पृथिवीमय, जलमय, वायुमय, आकाशमय, तेजोमय, अतेजोमय; काममय, अकाममय, क्रोधमय, अक्रोधमय, धर्ममय, अधर्ममय, सर्वमय आहे. तो 'इदंमय' व 'अदोमय' देखील आहे. जसे तो कर्म करतो, जसे आचरण करतो, तसाच तो होतो. चांगले करणारा चांगला होतो, पाप करणारा पापी होतो. पुण्यकर्माने पुण्यवान, पापकर्माने पापी. लोक म्हणतात की हा पुरुष काममयच आहे. त्याची जशी कामना तसा त्याचा संकल्प; जसा संकल्प तसेच कर्म तो करतो; जसे कर्म करतो तसेच फळ तो मिळवतो.
Bṛhadāraṇyaka 4.4.6
तदेष श्लोको भवति
तदेव सक्तः सह कर्मणैति लिङ्गं मनो यत्र निषक्तमस्य ।
प्राप्यान्तं कर्मणस्तस्य यत्किञ्चेह करोत्ययम् ।
तस्माल्लोकात्पुनरैत्यस्मै लोकाय कर्मणे ।
इति नु कामयमानः ।
अथाकामयमानो योऽकामो निष्काम आप्तकाम आत्मकामो न तस्य प्राणा उत्क्रामन्ति ।
ब्रह्मैव सन् ब्रह्माप्येति ॥ ४.४.६ ॥
याबाबत हा श्लोक आहे: ज्याच्या ठिकाणी मन आसक्त असते, कर्माशी आसक्त होऊन ते लिंगशरीर कर्मासोबतच जाते. कर्माचा अंत गाठून, येथे जे काही करतो त्या कर्मासाठी त्या लोकातून पुन्हा या लोकात येतो. याप्रमाणे कामना करणारा (जातो). पण जो अकाम, निष्काम, आप्तकाम, आत्मकाम आहे, त्याचे प्राण उत्क्रमण पावत नाहीत; तो ब्रह्मच होऊन ब्रह्म प्राप्त करतो.
Bṛhadāraṇyaka 4.4.7
तदेष श्लोको भवति
यदा सर्वे प्रमुच्यन्ते कामा येऽस्य हृदि श्रिताः ।
अथ मर्त्योऽमृतो भवत्यत्र ब्रह्म समश्नुत इति ।
तद्यथाहिनिर्ल्वयनी वल्मीके मृता प्रत्यस्ता शयीत ।
एवमेवेदं शरीरं शेते ।
अथायमशरीरोऽमृतः प्राणो ब्रह्मैव तेज एव ।
सोऽहं भगवते सहस्रं ददामीति होवाच जनको वैदेहः ॥ ४.४.७ ॥
याबाबत हा श्लोक आहे: हृदयात आश्रित असलेल्या त्याच्या सर्व कामना सुटतात तेव्हा मर्त्य अमर होतो व येथेच ब्रह्म प्राप्त करतो. सापाची कात वारूळावर मेलेली, टाकलेली पडून राहते, तसे हे शरीर पडून राहते. पण हा अशरीरी, अमृत प्राणच ब्रह्म, तेजच आहे. 'भगवंताला मी हजार (गाई) देईन' असे विदेहाचा जनक म्हणाला.
Bṛhadāraṇyaka 4.4.8
तदेते श्लोका भवन्ति
अणुः पन्था विततः पुराणो मां स्पृष्टोऽनुवित्तो मयैव ।
तेन धीरा अपियन्ति ब्रह्मविदः स्वर्गं लोकमित ऊर्ध्वं विमुक्ताः ॥ ४.४.८ ॥
याबाबत हे श्लोक आहेत: हा मार्ग सूक्ष्म, विस्तृत आणि प्राचीन आहे. त्याने मलाच स्पर्श केला; मी स्वतः तो मिळवला. त्यानेच धीर, ब्रह्मज्ञ लोक येथून वर मुक्त होऊन स्वर्गलोकाला जातात.
Bṛhadāraṇyaka 4.4.9
तस्मिञ्शुक्लमुत नीलमाहुः पिङ्गलं हरितं लोहितं च ।
एष पन्था ब्रह्मणा हानुवित्तस्तेनैति ब्रह्मवित्पुण्यकृत्तैजसश्च ॥ ४.४.९ ॥
त्यात पांढरा, निळा, पिंगट, हिरवा आणि तांबडा असे रंग सांगितले जातात. हा मार्ग ब्रह्माने जाणलेला आहे; त्याने ब्रह्मज्ञानी, पुण्यकर्मी आणि तेजस्वी जातो.
Bṛhadāraṇyaka 4.4.10
अन्धं तमः प्रविशन्ति येऽविद्यामुपासते ।
ततो भूय इव ते तमो य उ विद्यायां रताः ॥ ४.४.१० ॥
जे अविद्येची उपासना करतात ते आंधळ्या अंधारात प्रवेश करतात. आणि जे केवळ विद्येत रमतात ते त्याहूनही अधिक अंधारात जातात.
Bṛhadāraṇyaka 4.4.11
अनन्दा नाम ते लोका अन्धेन तमसावृताः ।
तांस्ते प्रेत्याभिगच्छत्यविद्वांसोऽबुधा जनाः ॥ ४.४.११ ॥
आनंदरहित नावाचे ते लोक आंधळ्या अंधाराने झाकलेले आहेत. अज्ञानी, मूर्ख लोक मरणानंतर त्यांच्याकडे जातात.
Bṛhadāraṇyaka 4.4.12
आत्मानं चेद्विजानीयादयमस्मीति पुरुषः ।
किमिच्छन् कस्य कामाय शरीरमनु संज्वरेत् ॥ ४.४.१२ ॥
'मी हाच आहे' असे पुरुषाने आत्म्याला जाणले, तर कोणत्या इच्छेने, कोणाच्या कामासाठी तो शरीरामागे शोक करेल?
Bṛhadāraṇyaka 4.4.13
यस्यानुवित्तः प्रतिबुद्ध आत्मास्मिन् संदेह्ये गहने प्रविष्टः ।
स विश्वकृत्स हि सर्वस्य कर्ता तस्य लोकः स उ लोक एव ॥ ४.४.१३ ॥
ज्याने आत्म्याला जाणून जागृत होऊन या दुर्बोध, गहन स्थानात प्रवेश केला आहे, तोच विश्वाचा निर्माता आहे, तोच सर्वांचा कर्ता आहे. त्याचेच ते जग आहे, तेच ते जग आहे.
Bṛhadāraṇyaka 4.4.14
इहैव सन्तोऽथ विद्मस्तद्वयं न चेदवेदिर्महती विनष्टिः ।
ये तद्विदुरमृतास्ते भवन्त्यथेतरे दुःखमेवापियन्ति ॥ ४.४.१४ ॥
येथेच राहून आपण ते जाणतो; न जाणल्यास मोठा विनाश होतो. जे ते जाणतात ते अमर होतात, आणि इतर केवळ दुःखच पावतात.
Bṛhadāraṇyaka 4.4.15
यदैतमनुपश्यत्यत्मानं देवमङ्जसा ।
ईशानं भूतभव्यस्य न ततो विजुगुप्सते ॥ ४.४.१५ ॥
जेव्हा माणूस या आत्म्याला, त्या देवाला, प्रत्यक्ष पाहतो — जो भूत आणि भविष्याचा ईश्वर आहे — तेव्हा तो त्याच्यापासून लपू इच्छित नाही.
Bṛhadāraṇyaka 4.4.16
यस्मादर्वाक्संवत्सरोऽहोभिः परिवर्तते ।
तद्देवा ज्योतिषां ज्योतिरायुर्होपासतेऽमृतम् ॥ ४.४.१६ ॥
ज्याच्यामुळे येथे खाली संवत्सर दिवसांनी फिरतो, त्यालाच देव प्रकाशांचा प्रकाश, अमृत आयुष्य म्हणून उपासतात.
Bṛhadāraṇyaka 4.4.17
यस्मिन् पञ्च पञ्चजना आकाशश्च प्रतिष्ठितः ।
तमेव मन्य आत्मानं विद्वान् ब्रह्मामृतोऽमृतम् ॥ ४.४.१७ ॥
ज्यात पाच-पाच जन आणि आकाश प्रतिष्ठित आहेत, त्यालाच मी आत्मा मानतो. ज्ञानी त्याला जाणून ब्रह्मात अमृत होऊन अमर होतो.
Bṛhadāraṇyaka 4.4.18
प्राणस्य प्राणमुत चक्षुषश्चक्षुरुत श्रोत्रस्य श्रोत्रं मनसो ये मनो विदुः ।
ते निचिक्युर्ब्रह्म पुराणमग्र्यम् ॥ ४.४.१८ ॥
प्राणाचा प्राण, डोळ्याचा डोळा, कानाचा कान आणि मनाचे मन जे जाणतात, त्यांनी पुरातन, श्रेष्ठ ब्रह्म जाणले आहे.
Bṛhadāraṇyaka 4.4.19
मनसैवानुद्रष्टव्यं नेह नानास्ति किं चन ।
मृत्योः स मृत्युमाप्नोति य इह नानेव पश्यति ॥ ४.४.१९ ॥
मनानेच त्याला पाहिले पाहिजे; येथे नानात्व काहीच नाही. जो येथे नानात्वासारखे पाहतो, तो मृत्यूपासून मृत्यूलाच प्राप्त होतो.
Bṛhadāraṇyaka 4.4.20
एकधैवानुद्रष्टव्यमेतदप्रमयं ध्रुवम् ।
विरजः पर आकाशादज आत्मा महान् ध्रुवः ॥ ४.४.२० ॥
याला एकाच प्रकारे पाहिले पाहिजे—हे अप्रमेय व ध्रुव आहे. आकाशाच्या पलीकडे हा निर्मल, अजन्मा, महान व ध्रुव आत्मा आहे.
Bṛhadāraṇyaka 4.4.21
तमेव धीरो विज्ञाय प्रज्ञां कुर्वीत ब्राह्मणः ।
नानुध्यायाद्बहूञ्छब्दान् वाचो विग्लापनं हि तदिति ॥ ४.४.२१ ॥
त्यालाच जाणून धीर पुरुषाने प्रज्ञा वाढवावी. ब्राह्मणाने पुष्कळ शब्दांचे चिंतन करू नये, कारण ते वाणीचे केवळ श्रम आहे.
Bṛhadāraṇyaka 4.4.22
स वा एष महानज आत्मा योऽयं विज्ञानमयः प्राणेषु ।
य एषोऽन्तर्हृदय आकाशस्तस्मिञ्छेते ।
सर्वस्य वशी ।
सर्वस्येशानः ।
सर्वस्याधिपतिः ।
स न साधुना कर्मणा भूयान् ।
नो एवासाधुना कनीयान् ।
एष सर्वेश्वरः ।
एष भूताधिपतिः ।
एष भूतपालः ।
एष सेतुर्विधरण एषां लोकानामसंभेदाय ।
तमेतं वेदानुवचनेन ब्राह्मणा विविदिषन्ति यज्ञेन दानेन तपसानाशकेन ।
एतमेव विदित्वा मुनिर्भवति ।
एतमेव प्रव्राजिनो लोकमिच्छन्तः प्रव्रजन्ति ॥ ४.४.२२ ॥
हाच तो महान अजन्मा आत्मा आहे, जो विज्ञानमय असून प्राणांमध्ये आहे. हृदयातील या आकाशात तो शयन करतो. तो सर्वांचा वशी, ईशान आणि अधिपती आहे. साधू कर्माने तो वाढत नाही, असाधू कर्माने घटतही नाही. हाच सर्वेश्वर, भूताधिपती, भूतपालक आहे. लोक एकमेकांत मिसळू नयेत म्हणून धारण करणारा सेतू हाच आहे. वेदाध्ययन, यज्ञ, दान, तप आणि उपवासाने ब्राह्मण त्याला जाणू इच्छितात. त्याला जाणूनच मुनी होतो; याच लोकाची इच्छा करून संन्यासी प्रव्रजन करतात.
Bṛhadāraṇyaka 4.4.23
तदेतदृचाभ्युक्तम्
एष नित्यो महिमा ब्राह्मणस्य न कर्मणा वर्धते नो कनीयान् ।
तस्यैव स्यात्पदवित्तं विदित्वा न लिप्यते कर्मणा पापकेनेति ।
तस्मादेवंविच्छान्तो दान्त उपरतस्तितिक्षुः समाहितो भूत्वात्मन्येवात्मानं पश्यति ।
सर्वमात्मानं पश्यति ।
नैनं पाप्मा तरति ।
सर्वं पाप्मानं तरति ।
नैनं पाप्मा तपति ।
सर्वं पाप्मानं तपति ।
विपापो विरजोऽविचिकित्सो ब्राह्मणो भवति ।
एष ब्रह्मलोकः सम्राट् ।
एनं प्रापितोऽसीति होवाच याज्ञवल्क्यः ।
सोऽहं भगवते विदेहान् ददामि मां चापि सह दास्यायेति ॥ ४.४.२३ ॥
यावर एक ऋचा सांगितली आहे: ब्राह्मणाची ही नित्य महिमा कर्माने वाढत नाही आणि घटतही नाही. तिच्या पदज्ञानाला जाणणारा पापकर्माने लिप्त होत नाही. म्हणून असे जाणणारा शांत, दान्त, विरक्त, सहनशील व समाहित होऊन आत्म्यातच आत्म्याला पाहतो. सर्वांत आत्म्याला पाहतो. पाप त्याला पार करत नाही; तो सर्व पापांना पार करतो. पाप त्याला तापवत नाही; तो सर्व पापांना तापवतो. पापरहित, रजोरहित, संशयरहित होऊन तो ब्राह्मण होतो. हाच ब्रह्मलोक, हे सम्राट. याज्ञवल्क्य म्हणाले: 'तू हे प्राप्त केलेस.' मी भगवानांना विदेहांना देतो आणि मलाही त्यांच्यासोबत दास्यासाठी देतो.
Bṛhadāraṇyaka 4.4.24
स वा एष महानज आत्मान्नादो वसुदानः ।
विन्दते वसु य एवं वेद ॥ ४.४.२४ ॥
हाच तो महान अजन्मा आत्मा आहे, अन्न खाणारा आणि धन देणारा. जो असे जाणतो, त्याला धन प्राप्त होते.
Bṛhadāraṇyaka 4.4.25
स वा एष महानज आत्माजरोऽमरोऽमृतोऽभयो ब्रह्म ।
अभयं वै ब्रह्म ।
अभयं हि वै ब्रह्म भवति य एवं वेद ॥ ४.४.२५ ॥
तोच हा महान, अजन्मा आत्मा; जरारहित, अमर, अमृत, अभय ब्रह्म आहे. ब्रह्म हेच अभय आहे. जो असे जाणतो तो निश्चितच अभय ब्रह्म होतो.