ਉਪਨਿਸ਼ਦ · Bṛhadāraṇyaka 4.4
हिन्दी · தமிழ் · తెలుగు · ಕನ್ನಡ · മലയാളം · বাংলা · मराठी · ગુજરાતી · ਪੰਜਾਬੀ · ଓଡ଼ିଆ · اردو · English · Español · Français · Deutsch · Português · Русский · 中文 · 日本語 · العربية · Bahasa Indonesia · ไทย
Bṛhadāraṇyaka 4.4.1
(शारीरकब्राह्मणम्)
स यत्रायमात्माबल्यं न्येत्य संमोहमिव न्येति ।
अथैनमेते प्राणा अभिसमायन्ति ।
स एतास्तेजोमात्राः समभ्याददानो हृदयमेवान्ववक्रामति ।
स यत्रैष चाक्षुषः पुरुषः पराङ्पर्यावर्तते ।
अथारूपज्ञो भवति ॥ ४.४.१ ॥
ਇਹ ਆਤਮਾ ਕਮਜ਼ੋਰੀ ਨੂੰ ਪ੍ਰਾਪਤ ਹੋ ਕੇ ਜਿਵੇਂ ਬੇਹੋਸ਼ੀ ਵਿੱਚ ਡੁੱਬ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਤਾਂ ਪ੍ਰਾਣ ਉਸ ਦੇ ਆਲੇ-ਦੁਆਲੇ ਇਕੱਠੇ ਹੋ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਉਹ ਤੇਜ ਦੇ ਇਹਨਾਂ ਸੂਖਮ ਕਣਾਂ ਨੂੰ ਲੈ ਕੇ ਹਿਰਦੇ ਵਿੱਚ ਹੀ ਪਰਵੇਸ਼ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਜਦੋਂ ਅੱਖ ਵਿੱਚਲਾ ਇਹ ਪੁਰਖ ਮੂੰਹ ਫੇਰ ਕੇ ਪਰਤ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਤਦ ਉਹ ਰੂਪ ਨੂੰ ਨਹੀਂ ਜਾਣਦਾ।
Bṛhadāraṇyaka 4.4.2
एकीभवति न पश्यतीत्याहुः ।
एकीभवति न जिघ्रतीत्याहुः ।
एकीभवति न रसयतीत्याहुः ।
एकीभवति न वदतीत्याहुः ।
एकीभवति न शृणोतीत्याहुः ।
एकीभवति न मनुत इत्याहुः ।
एकीभवति न स्पृशतीत्याहुः ।
एकीभवति न विजानातीत्याहुः ।
तस्य हैतस्य हृदयस्याग्रं प्रद्योतते ।
तेन प्रद्योतेनैष आत्मा निष्क्रामति ।
चक्षुष्टो वा मूर्ध्नो वान्येभ्यो वा शरीरदेशेभ्यः ।
तमुत्क्रामन्तं प्राणोऽनूत्क्रामति ।
प्राणमनूत्क्रामन्तं सर्वे प्राणा अनूत्क्रामन्ति ।
सविज्ञनो भवति ।
संजानमेवान्ववक्रामति ।
तं विद्याकर्मणी समन्वारभेते पूर्वप्रज्ञा च ॥ ४.४.२ ॥
ਉਹ ਏਕੀਭੂਤ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਵੇਖਦਾ ਨਹੀਂ—ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਲੋਕ ਆਖਦੇ ਹਨ; ਏਕੀਭੂਤ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਸੁੰਘਦਾ ਨਹੀਂ—ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਲੋਕ ਆਖਦੇ ਹਨ; ਏਕੀਭੂਤ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਚੱਖਦਾ ਨਹੀਂ—ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਲੋਕ ਆਖਦੇ ਹਨ; ਏਕੀਭੂਤ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਬੋਲਦਾ ਨਹੀਂ—ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਲੋਕ ਆਖਦੇ ਹਨ; ਏਕੀਭੂਤ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਸੁਣਦਾ ਨਹੀਂ—ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਲੋਕ ਆਖਦੇ ਹਨ; ਏਕੀਭੂਤ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਮਨਨ ਨਹੀਂ ਕਰਦਾ—ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਲੋਕ ਆਖਦੇ ਹਨ; ਏਕੀਭੂਤ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਛੂਹਦਾ ਨਹੀਂ—ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਲੋਕ ਆਖਦੇ ਹਨ; ਏਕੀਭੂਤ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਜਾਣਦਾ ਨਹੀਂ—ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਲੋਕ ਆਖਦੇ ਹਨ। ਇਸ ਹਿਰਦੇ ਦਾ ਅਗਲਾ ਭਾਗ ਚਮਕਦਾ ਹੈ। ਉਸ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ ਰਾਹੀਂ ਇਹ ਆਤਮਾ ਅੱਖ ਤੋਂ, ਜਾਂ ਸਿਰ ਦੇ ਉੱਪਰੋਂ, ਜਾਂ ਸਰੀਰ ਦੇ ਹੋਰ ਹਿੱਸਿਆਂ ਤੋਂ ਨਿਕਲ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਉਸ ਦੇ ਨਿਕਲਣ ਸਮੇਂ ਪ੍ਰਾਣ ਉਸ ਦੇ ਪਿੱਛੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ; ਪ੍ਰਾਣਾਂ ਦੇ ਪਿੱਛੇ ਸਾਰੇ ਪ੍ਰਾਣ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਉਹ ਵਿਗਿਆਨ ਨਾਲ ਭਰਿਆ ਹੁੰਦਾ ਹੈ; ਚੇਤਨਾ ਸਹਿਤ ਹੀ ਨਿਕਲਦਾ ਹੈ। ਵਿਦਿਆ, ਕਰਮ ਅਤੇ ਪੁਰਾਣੀ ਪ੍ਰਜਾ ਉਸ ਦੇ ਨਾਲ ਜਾਂਦੇ ਹਨ।
Bṛhadāraṇyaka 4.4.3
तद्यथा तृणजलायुका तृणस्यान्तं गत्वान्यमाक्रममाक्रम्यात्मानमुपसंहरति ।
एवमेवायमात्मेदं शरीरं निहत्याविद्यां गमयित्वान्यमाक्रममाक्रम्यात्मानमुपसंहरति ॥ ४.४.३ ॥
ਘਾਹ ਦੇ ਸਿਰੇ ਤੇ ਪਹੁੰਚ ਕੇ ਜਿਵੇਂ ਕੀੜਾ ਕਿਸੇ ਹੋਰ ਆਸਰੇ ਉੱਤੇ ਪੈਰ ਰੱਖ ਕੇ ਆਪਣੇ-ਆਪ ਨੂੰ ਸਮੇਟ ਲੈਂਦਾ ਹੈ, ਏਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਇਹ ਆਤਮਾ ਇਸ ਸਰੀਰ ਨੂੰ ਛੱਡ ਕੇ, ਅਵਿਦਿਆ ਨੂੰ ਪਾਰ ਕਰਾ ਕੇ, ਕਿਸੇ ਹੋਰ ਆਸਰੇ ਉੱਤੇ ਪੈਰ ਰੱਖ ਕੇ ਆਪਣੇ-ਆਪ ਨੂੰ ਸਮੇਟ ਲੈਂਦਾ ਹੈ।
Bṛhadāraṇyaka 4.4.4
तद्यथा पेशस्कारी पेशसो मात्रामपादायान्यन्नवतरं कल्याणतरं रूपं तनुते ।
एवमेवायमात्मेदं शरीरं निहत्याविद्यां गमयित्वान्यन्नवतरं कल्याणतरं रूपं कुरुते ।
पित्र्यं वा गान्धर्वं वा दैवं वा प्राजापत्यं वा ब्राह्मं वान्येषां वा भूतानाम् ॥ ४.४.४ ॥
ਸੁਨਿਆਰਾ ਜਿਵੇਂ ਸੋਨੇ ਦਾ ਇੱਕ ਟੁਕੜਾ ਲੈ ਕੇ ਉਸ ਤੋਂ ਹੋਰ, ਨਵਾਂ ਅਤੇ ਹੋਰ ਸੁੰਦਰ ਰੂਪ ਘੜਦਾ ਹੈ, ਤਿਵੇਂ ਹੀ ਇਹ ਆਤਮਾ ਇਸ ਸਰੀਰ ਨੂੰ ਛੱਡ ਕੇ, ਅਵਿਦਿਆ ਨੂੰ ਪਾਰ ਕਰਾ ਕੇ, ਹੋਰ, ਨਵਾਂ ਅਤੇ ਹੋਰ ਸੁੰਦਰ ਰੂਪ ਧਾਰਨ ਕਰਦਾ ਹੈ — ਭਾਵੇਂ ਉਹ ਪਿਤਰਾਂ ਦਾ ਹੋਵੇ, ਗੰਧਰਵਾਂ ਦਾ ਹੋਵੇ, ਦੇਵਤਿਆਂ ਦਾ ਹੋਵੇ, ਪ੍ਰਜਾਪਤੀ ਦਾ ਹੋਵੇ, ਬ੍ਰਹਮਾ ਦਾ ਹੋਵੇ, ਜਾਂ ਹੋਰ ਜੀਵਾਂ ਦਾ ਹੋਵੇ।
Bṛhadāraṇyaka 4.4.5
स वा अयमात्मा ब्रह्म विज्ञानमयो मनोमयो प्राणमयश्चक्षुर्मयः श्रोत्रमयः पृथिवीमय आपोमयो वायुमय आकाशमयस्तेजोमयोऽतेजोमयः काममयोऽकाममयः क्रोधमयोऽक्रोधमयो धर्ममयोऽधर्ममयः सर्वमयः ।
तद्यदेतदिदंमयोऽदोमय इति ।
यथाकारी यथाचारी तथा भवति ।
साधुकारी साधुर्भवति ।
पापकारी पापो भवति ।
पुण्यः पुण्येन कर्मणा पापः पापेन ।
अथो खल्वाहुः ।
काममय एवायं पुरुष इति ।
स यथाकामो भवति तत्क्रतुर्भवति ।
यत्क्रतुर्भवति तत्कर्म कुरुते ।
यत्कर्म कुरुते तदभिसंपद्यते ॥ ४.४.५ ॥
ਇਹ ਆਤਮਾ ਹੀ ਬ੍ਰਹਮ ਹੈ; ਉਹ ਵਿਗਿਆਨਮਯ, ਮਨੋਮਯ, ਪ੍ਰਾਣਮਯ, ਚਕ੍ਸ਼ੁਰਮਯ, ਸ਼੍ਰੋਤ੍ਰਮਯ, ਪ੍ਰਿਥਵੀਮਯ, ਆਪੋਮਯ, ਵਾਯੁਮਯ, ਆਕਾਸ਼ਮਯ, ਤੇਜੋਮਯ, ਅਤੇਜੋਮਯ; ਕਾਮਮਯ, ਅਕਾਮਮਯ, ਕ੍ਰੋਧਮਯ, ਅਕ੍ਰੋਧਮਯ, ਧਰ੍ਮਮਯ, ਅਧਰ੍ਮਮਯ, ਸਰਵਮਯ ਹੈ। ਉਹ 'ਇਦੰਮਯ' ਅਤੇ 'ਅਦੋਮਯ' ਵੀ ਹੈ। ਜਿਹੋ ਜਿਹਾ ਉਹ ਕਰਮ ਕਰਦਾ ਹੈ, ਜਿਹੋ ਜਿਹਾ ਆਚਰਣ ਕਰਦਾ ਹੈ, ਉਹੋ ਜਿਹਾ ਹੀ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਚੰਗਾ ਕਰਨ ਵਾਲਾ ਚੰਗਾ ਹੁੰਦਾ ਹੈ, ਪਾਪ ਕਰਨ ਵਾਲਾ ਪਾਪੀ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਪੁੰਨ ਕਰਮ ਨਾਲ ਪੁੰਨਵਾਨ, ਪਾਪ ਕਰਮ ਨਾਲ ਪਾਪੀ। ਲੋਕ ਆਖਦੇ ਹਨ ਕਿ ਇਹ ਪੁਰਖ ਕਾਮਮਯ ਹੀ ਹੈ। ਜਿਹੋ ਜਿਹੀ ਉਸਦੀ ਕਾਮਨਾ, ਉਹੋ ਜਿਹਾ ਸੰਕਲਪ; ਜਿਹੋ ਜਿਹਾ ਸੰਕਲਪ, ਉਹੋ ਜਿਹਾ ਕਰਮ ਉਹ ਕਰਦਾ ਹੈ; ਜਿਹੋ ਜਿਹਾ ਕਰਮ ਕਰਦਾ ਹੈ, ਉਹੋ ਜਿਹਾ ਫਲ ਪਾਉਂਦਾ ਹੈ।
Bṛhadāraṇyaka 4.4.6
तदेष श्लोको भवति
तदेव सक्तः सह कर्मणैति लिङ्गं मनो यत्र निषक्तमस्य ।
प्राप्यान्तं कर्मणस्तस्य यत्किञ्चेह करोत्ययम् ।
तस्माल्लोकात्पुनरैत्यस्मै लोकाय कर्मणे ।
इति नु कामयमानः ।
अथाकामयमानो योऽकामो निष्काम आप्तकाम आत्मकामो न तस्य प्राणा उत्क्रामन्ति ।
ब्रह्मैव सन् ब्रह्माप्येति ॥ ४.४.६ ॥
ਇਸ ਬਾਰੇ ਇਹ ਸ਼ਲੋਕ ਹੈ: ਜਿੱਥੇ ਮਨ ਲੱਗਾ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ, ਕਰਮ ਨਾਲ ਜੁੜ ਕੇ ਉਹ ਲਿੰਗ-ਸਰੀਰ ਕਰਮ ਦੇ ਨਾਲ ਹੀ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਕਰਮ ਦਾ ਅੰਤ ਪਾ ਕੇ, ਇੱਥੇ ਜੋ ਵੀ ਕਰਦਾ ਹੈ, ਉਸ ਕਰਮ ਲਈ ਉਸ ਲੋਕ ਤੋਂ ਫਿਰ ਇਸ ਲੋਕ ਵਿੱਚ ਆਉਂਦਾ ਹੈ। ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਕਾਮਨਾ ਵਾਲਾ (ਜਾਂਦਾ ਹੈ)। ਪਰ ਜੋ ਅਕਾਮ, ਨਿਸ਼ਕਾਮ, ਆਪਤਕਾਮ, ਆਤਮਕਾਮ ਹੈ, ਉਸਦੇ ਪ੍ਰਾਣ ਉਤਕ੍ਰਮਣ ਨਹੀਂ ਕਰਦੇ; ਉਹ ਬ੍ਰਹਮ ਹੀ ਹੋ ਕੇ ਬ੍ਰਹਮ ਨੂੰ ਪਾਉਂਦਾ ਹੈ।
Bṛhadāraṇyaka 4.4.7
तदेष श्लोको भवति
यदा सर्वे प्रमुच्यन्ते कामा येऽस्य हृदि श्रिताः ।
अथ मर्त्योऽमृतो भवत्यत्र ब्रह्म समश्नुत इति ।
तद्यथाहिनिर्ल्वयनी वल्मीके मृता प्रत्यस्ता शयीत ।
एवमेवेदं शरीरं शेते ।
अथायमशरीरोऽमृतः प्राणो ब्रह्मैव तेज एव ।
सोऽहं भगवते सहस्रं ददामीति होवाच जनको वैदेहः ॥ ४.४.७ ॥
ਇਸ ਬਾਰੇ ਇਹ ਸ਼ਲੋਕ ਹੈ: ਜਦੋਂ ਹਿਰਦੇ ਵਿੱਚ ਟਿਕੀਆਂ ਉਸਦੀਆਂ ਸਾਰੀਆਂ ਕਾਮਨਾਵਾਂ ਛੁੱਟ ਜਾਂਦੀਆਂ ਹਨ, ਤਾਂ ਮਰਨਹਾਰ ਅਮਰ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਇੱਥੇ ਹੀ ਬ੍ਰਹਮ ਨੂੰ ਪਾਉਂਦਾ ਹੈ। ਜਿਵੇਂ ਸੱਪ ਦੀ ਕੁੰਜ ਬਾਂਬੀ ਤੇ ਮਰੀ ਹੋਈ ਸੁੱਟੀ ਪਈ ਰਹਿੰਦੀ ਹੈ, ਤਿਵੇਂ ਹੀ ਇਹ ਸਰੀਰ ਪਿਆ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ। ਪਰ ਇਹ ਅਸ਼ਰੀਰੀ, ਅਮਰ ਪ੍ਰਾਣ ਹੀ ਬ੍ਰਹਮ ਹੈ, ਤੇਜ ਹੀ ਹੈ। 'ਮੈਂ ਭਗਵਾਨ ਨੂੰ ਹਜ਼ਾਰ (ਗਾਵਾਂ) ਦਿਆਂਗਾ' — ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਵਿਦੇਹ ਦੇ ਜਨਕ ਨੇ ਕਿਹਾ।
Bṛhadāraṇyaka 4.4.8
तदेते श्लोका भवन्ति
अणुः पन्था विततः पुराणो मां स्पृष्टोऽनुवित्तो मयैव ।
तेन धीरा अपियन्ति ब्रह्मविदः स्वर्गं लोकमित ऊर्ध्वं विमुक्ताः ॥ ४.४.८ ॥
ਇਸ ਬਾਰੇ ਇਹ ਸ਼ਲੋਕ ਹਨ: ਇਹ ਰਾਹ ਸੂਖਮ, ਵਿਸ਼ਾਲ ਅਤੇ ਪ੍ਰਾਚੀਨ ਹੈ। ਇਸਨੇ ਮੈਨੂੰ ਹੀ ਛੂਹਿਆ; ਮੈਂ ਹੀ ਇਸਨੂੰ ਪਾਇਆ। ਇਸੇ ਰਾਹੀਂ ਧੀਰ, ਬ੍ਰਹਮਗਿਆਨੀ ਲੋਕ ਇੱਥੋਂ ਉੱਪਰ ਮੁਕਤ ਹੋ ਕੇ ਸਵਰਗਲੋਕ ਨੂੰ ਜਾਂਦੇ ਹਨ।
Bṛhadāraṇyaka 4.4.9
तस्मिञ्शुक्लमुत नीलमाहुः पिङ्गलं हरितं लोहितं च ।
एष पन्था ब्रह्मणा हानुवित्तस्तेनैति ब्रह्मवित्पुण्यकृत्तैजसश्च ॥ ४.४.९ ॥
ਉਸ ਵਿੱਚ ਚਿੱਟਾ, ਨੀਲਾ, ਪੀਲਾ, ਹਰਾ ਅਤੇ ਲਾਲ ਰੰਗ ਕਹੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਇਹ ਮਾਰਗ ਬ੍ਰਹਮ ਦੁਆਰਾ ਹੀ ਜਾਣਿਆ ਗਿਆ ਹੈ; ਉਸ ਰਾਹੀਂ ਬ੍ਰਹਮਗਿਆਨੀ, ਪੁੰਨ ਕਰਮ ਕਰਨ ਵਾਲਾ ਅਤੇ ਤੇਜਸਵੀ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।
Bṛhadāraṇyaka 4.4.10
अन्धं तमः प्रविशन्ति येऽविद्यामुपासते ।
ततो भूय इव ते तमो य उ विद्यायां रताः ॥ ४.४.१० ॥
ਜੋ ਅਵਿਦਿਆ ਦੀ ਉਪਾਸਨਾ ਕਰਦੇ ਹਨ ਉਹ ਅੰਨ੍ਹੇ ਹਨੇਰੇ ਵਿੱਚ ਦਾਖ਼ਲ ਹੁੰਦੇ ਹਨ। ਅਤੇ ਜੋ ਕੇਵਲ ਵਿੱਦਿਆ ਵਿੱਚ ਹੀ ਰਤ ਰਹਿੰਦੇ ਹਨ, ਉਹ ਮਾਨੋ ਉਸ ਤੋਂ ਵੀ ਵੱਧ ਹਨੇਰੇ ਵਿੱਚ ਜਾਂਦੇ ਹਨ।
Bṛhadāraṇyaka 4.4.11
अनन्दा नाम ते लोका अन्धेन तमसावृताः ।
तांस्ते प्रेत्याभिगच्छत्यविद्वांसोऽबुधा जनाः ॥ ४.४.११ ॥
ਅਨਾਨੰਦ ਨਾਮ ਦੇ ਉਹ ਲੋਕ ਅੰਨ੍ਹੇ ਹਨੇਰੇ ਨਾਲ ਢੱਕੇ ਹੋਏ ਹਨ। ਅਗਿਆਨੀ, ਮੂਰਖ ਲੋਕ ਮਰਨ ਮਗਰੋਂ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਪਹੁੰਚਦੇ ਹਨ।
Bṛhadāraṇyaka 4.4.12
आत्मानं चेद्विजानीयादयमस्मीति पुरुषः ।
किमिच्छन् कस्य कामाय शरीरमनु संज्वरेत् ॥ ४.४.१२ ॥
ਜੇ ਮਨੁੱਖ ਆਤਮਾ ਨੂੰ ਜਾਣ ਲਵੇ ਕਿ 'ਮੈਂ ਇਹ ਹਾਂ', ਤਾਂ ਕਿਹੜੀ ਇੱਛਾ ਨਾਲ, ਕਿਸ ਦੀ ਕਾਮਨਾ ਲਈ ਉਹ ਸਰੀਰ ਦੇ ਪਿੱਛੇ ਸੋਗ ਕਰੇਗਾ?
Bṛhadāraṇyaka 4.4.13
यस्यानुवित्तः प्रतिबुद्ध आत्मास्मिन् संदेह्ये गहने प्रविष्टः ।
स विश्वकृत्स हि सर्वस्य कर्ता तस्य लोकः स उ लोक एव ॥ ४.४.१३ ॥
ਜਿਸ ਨੇ ਆਤਮਾ ਨੂੰ ਜਾਣ ਕੇ ਜਾਗ੍ਰਤ ਹੋ ਕੇ ਇਸ ਦੁਰਬੋਧ, ਗਹਿਰੇ ਸਥਾਨ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਵੇਸ਼ ਕੀਤਾ ਹੈ, ਉਹੀ ਵਿਸ਼ਵ ਦਾ ਸਿਰਜਣਹਾਰ ਹੈ, ਉਹੀ ਸਭ ਦਾ ਕਰਤਾ ਹੈ। ਉਸੇ ਦਾ ਉਹ ਲੋਕ ਹੈ, ਉਹੀ ਲੋਕ ਹੈ।
Bṛhadāraṇyaka 4.4.14
इहैव सन्तोऽथ विद्मस्तद्वयं न चेदवेदिर्महती विनष्टिः ।
ये तद्विदुरमृतास्ते भवन्त्यथेतरे दुःखमेवापियन्ति ॥ ४.४.१४ ॥
ਇੱਥੇ ਹੀ ਰਹਿੰਦਿਆਂ ਅਸੀਂ ਉਸ ਨੂੰ ਜਾਣ ਲੈਂਦੇ ਹਾਂ; ਜੇ ਨਾ ਜਾਣੀਏ ਤਾਂ ਵੱਡਾ ਵਿਨਾਸ਼ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਜੋ ਉਸ ਨੂੰ ਜਾਣਦੇ ਹਨ ਉਹ ਅਮਰ ਹੋ ਜਾਂਦੇ ਹਨ, ਅਤੇ ਹੋਰ ਕੇਵਲ ਦੁੱਖ ਨੂੰ ਪ੍ਰਾਪਤ ਹੁੰਦੇ ਹਨ।
Bṛhadāraṇyaka 4.4.15
यदैतमनुपश्यत्यत्मानं देवमङ्जसा ।
ईशानं भूतभव्यस्य न ततो विजुगुप्सते ॥ ४.४.१५ ॥
ਜਦੋਂ ਮਨੁੱਖ ਇਸ ਆਤਮਾ ਨੂੰ, ਉਸ ਦੇਵਤਾ ਨੂੰ, ਸਿੱਧਾ ਵੇਖ ਲੈਂਦਾ ਹੈ — ਜੋ ਭੂਤ ਅਤੇ ਭਵਿੱਖ ਦਾ ਈਸ਼ਵਰ ਹੈ — ਤਦ ਉਹ ਉਸ ਤੋਂ ਲੁਕਣਾ ਨਹੀਂ ਚਾਹੁੰਦਾ।
Bṛhadāraṇyaka 4.4.16
यस्मादर्वाक्संवत्सरोऽहोभिः परिवर्तते ।
तद्देवा ज्योतिषां ज्योतिरायुर्होपासतेऽमृतम् ॥ ४.४.१६ ॥
ਜਿਸ ਕਰਕੇ ਇੱਥੇ ਹੇਠਾਂ ਸੰਵਤਸਰ ਦਿਨਾਂ ਨਾਲ ਘੁੰਮਦਾ ਹੈ, ਉਸੇ ਨੂੰ ਦੇਵਤੇ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ਾਂ ਦਾ ਪ੍ਰਕਾਸ਼, ਅੰਮ੍ਰਿਤ ਆਯੂ ਵਜੋਂ ਉਪਾਸਦੇ ਹਨ।
Bṛhadāraṇyaka 4.4.17
यस्मिन् पञ्च पञ्चजना आकाशश्च प्रतिष्ठितः ।
तमेव मन्य आत्मानं विद्वान् ब्रह्मामृतोऽमृतम् ॥ ४.४.१७ ॥
ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਪੰਜ-ਪੰਜ ਜਨ ਅਤੇ ਆਕਾਸ਼ ਟਿਕੇ ਹੋਏ ਹਨ, ਉਸੇ ਨੂੰ ਮੈਂ ਆਤਮਾ ਮੰਨਦਾ ਹਾਂ। ਗਿਆਨੀ ਉਸਨੂੰ ਜਾਣ ਕੇ ਬ੍ਰਹਮ ਵਿੱਚ ਅੰਮ੍ਰਿਤ ਹੋ ਕੇ ਅਮਰ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।
Bṛhadāraṇyaka 4.4.18
प्राणस्य प्राणमुत चक्षुषश्चक्षुरुत श्रोत्रस्य श्रोत्रं मनसो ये मनो विदुः ।
ते निचिक्युर्ब्रह्म पुराणमग्र्यम् ॥ ४.४.१८ ॥
ਜੋ ਪ੍ਰਾਣ ਦੇ ਪ੍ਰਾਣ, ਅੱਖ ਦੀ ਅੱਖ, ਕੰਨ ਦੇ ਕੰਨ ਅਤੇ ਮਨ ਦੇ ਮਨ ਨੂੰ ਜਾਣਦੇ ਹਨ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਪੁਰਾਤਨ, ਸ੍ਰੇਸ਼ਠ ਬ੍ਰਹਮ ਨੂੰ ਜਾਣਿਆ ਹੈ।
Bṛhadāraṇyaka 4.4.19
मनसैवानुद्रष्टव्यं नेह नानास्ति किं चन ।
मृत्योः स मृत्युमाप्नोति य इह नानेव पश्यति ॥ ४.४.१९ ॥
ਮਨ ਨਾਲ ਹੀ ਉਸਨੂੰ ਵੇਖਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ; ਇੱਥੇ ਨਾਨਾਤਵ ਕੁਝ ਵੀ ਨਹੀਂ ਹੈ। ਜੋ ਇੱਥੇ ਨਾਨਾਤਵ ਵਾਂਗ ਵੇਖਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਮੌਤ ਤੋਂ ਮੌਤ ਨੂੰ ਹੀ ਪ੍ਰਾਪਤ ਹੁੰਦਾ ਹੈ।
Bṛhadāraṇyaka 4.4.20
एकधैवानुद्रष्टव्यमेतदप्रमयं ध्रुवम् ।
विरजः पर आकाशादज आत्मा महान् ध्रुवः ॥ ४.४.२० ॥
ਇਸਨੂੰ ਇੱਕੋ ਹੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਵੇਖਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ—ਇਹ ਅਪ੍ਰਮੇਯ ਅਤੇ ਧ੍ਰੁਵ ਹੈ। ਆਕਾਸ਼ ਤੋਂ ਪਰੇ ਇਹ ਨਿਰਮਲ, ਅਜ, ਮਹਾਨ ਅਤੇ ਧ੍ਰੁਵ ਆਤਮਾ ਹੈ।
Bṛhadāraṇyaka 4.4.21
तमेव धीरो विज्ञाय प्रज्ञां कुर्वीत ब्राह्मणः ।
नानुध्यायाद्बहूञ्छब्दान् वाचो विग्लापनं हि तदिति ॥ ४.४.२१ ॥
ਉਸ ਨੂੰ ਹੀ ਜਾਣ ਕੇ ਧੀਰ ਪੁਰਸ਼ ਪ੍ਰਗਿਆ ਨੂੰ ਵਧਾਵੇ। ਬ੍ਰਾਹਮਣ ਬਹੁਤ ਸ਼ਬਦਾਂ ਦਾ ਧਿਆਨ ਨਾ ਕਰੇ, ਕਿਉਂਕਿ ਇਹ ਵਾਣੀ ਦਾ ਥਕੇਵਾਂ ਹੀ ਹੈ।
Bṛhadāraṇyaka 4.4.22
स वा एष महानज आत्मा योऽयं विज्ञानमयः प्राणेषु ।
य एषोऽन्तर्हृदय आकाशस्तस्मिञ्छेते ।
सर्वस्य वशी ।
सर्वस्येशानः ।
सर्वस्याधिपतिः ।
स न साधुना कर्मणा भूयान् ।
नो एवासाधुना कनीयान् ।
एष सर्वेश्वरः ।
एष भूताधिपतिः ।
एष भूतपालः ।
एष सेतुर्विधरण एषां लोकानामसंभेदाय ।
तमेतं वेदानुवचनेन ब्राह्मणा विविदिषन्ति यज्ञेन दानेन तपसानाशकेन ।
एतमेव विदित्वा मुनिर्भवति ।
एतमेव प्रव्राजिनो लोकमिच्छन्तः प्रव्रजन्ति ॥ ४.४.२२ ॥
ਇਹ ਹੀ ਉਹ ਮਹਾਨ ਅਜਨਮਾ ਆਤਮਾ ਹੈ, ਜੋ ਵਿਗਿਆਨਮਯ ਹੈ ਅਤੇ ਪ੍ਰਾਣਾਂ ਵਿੱਚ ਹੈ। ਹਿਰਦੇ ਦੇ ਅੰਦਰਲੇ ਇਸ ਆਕਾਸ਼ ਵਿੱਚ ਉਹ ਸ਼ਯਨ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਉਹ ਸਭ ਦਾ ਵਸ਼ੀ, ਈਸ਼ਾਨ ਅਤੇ ਅਧਿਪਤੀ ਹੈ। ਚੰਗੇ ਕਰਮ ਨਾਲ ਉਹ ਵਧਦਾ ਨਹੀਂ, ਮਾੜੇ ਕਰਮ ਨਾਲ ਘਟਦਾ ਨਹੀਂ। ਇਹ ਸਰਬੇਸ਼ਵਰ, ਭੂਤਾਂ ਦਾ ਅਧਿਪਤੀ, ਭੂਤਾਂ ਦਾ ਪਾਲਕ ਹੈ। ਲੋਕਾਂ ਨੂੰ ਆਪਸ ਵਿੱਚ ਮਿਲਣ ਤੋਂ ਰੋਕਣ ਵਾਲਾ ਸੇਤੂ ਤੇ ਧਾਰਕ ਇਹੀ ਹੈ। ਵੇਦ-ਪਾਠ, ਯੱਗ, ਦਾਨ, ਤਪ ਤੇ ਉਪਵਾਸ ਰਾਹੀਂ ਬ੍ਰਾਹਮਣ ਇਸਨੂੰ ਜਾਣਨਾ ਚਾਹੁੰਦੇ ਹਨ। ਇਸਨੂੰ ਜਾਣ ਕੇ ਹੀ ਮੁਨੀ ਹੁੰਦਾ ਹੈ; ਇਸੇ ਲੋਕ ਦੀ ਕਾਮਨਾ ਨਾਲ ਸੰਨਿਆਸੀ ਪ੍ਰਵ੍ਰਜਿਤ ਹੁੰਦੇ ਹਨ।
Bṛhadāraṇyaka 4.4.23
तदेतदृचाभ्युक्तम्
एष नित्यो महिमा ब्राह्मणस्य न कर्मणा वर्धते नो कनीयान् ।
तस्यैव स्यात्पदवित्तं विदित्वा न लिप्यते कर्मणा पापकेनेति ।
तस्मादेवंविच्छान्तो दान्त उपरतस्तितिक्षुः समाहितो भूत्वात्मन्येवात्मानं पश्यति ।
सर्वमात्मानं पश्यति ।
नैनं पाप्मा तरति ।
सर्वं पाप्मानं तरति ।
नैनं पाप्मा तपति ।
सर्वं पाप्मानं तपति ।
विपापो विरजोऽविचिकित्सो ब्राह्मणो भवति ।
एष ब्रह्मलोकः सम्राट् ।
एनं प्रापितोऽसीति होवाच याज्ञवल्क्यः ।
सोऽहं भगवते विदेहान् ददामि मां चापि सह दास्यायेति ॥ ४.४.२३ ॥
ਇਸ ਬਾਰੇ ਇੱਕ ਰਿਚਾ ਕਹੀ ਗਈ ਹੈ: ਬ੍ਰਾਹਮਣ ਦੀ ਇਹ ਨਿੱਤ ਮਹਿਮਾ ਕਰਮ ਨਾਲ ਨਾ ਵਧਦੀ ਹੈ ਨਾ ਘਟਦੀ ਹੈ। ਉਸਦੇ ਪਦ-ਗਿਆਨ ਨੂੰ ਜਾਣਨ ਵਾਲਾ ਪਾਪ ਕਰਮ ਨਾਲ ਲਿਪਤ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦਾ। ਇਸ ਲਈ ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਜਾਣਨ ਵਾਲਾ ਸ਼ਾਂਤ, ਦਾਂਤ, ਵਿਰਕਤ, ਸਹਿਣਸ਼ੀਲ ਅਤੇ ਸਮਾਹਿਤ ਹੋ ਕੇ ਆਤਮਾ ਵਿੱਚ ਹੀ ਆਤਮਾ ਨੂੰ ਵੇਖਦਾ ਹੈ। ਸਭ ਵਿੱਚ ਆਤਮਾ ਨੂੰ ਵੇਖਦਾ ਹੈ। ਪਾਪ ਉਸਨੂੰ ਪਾਰ ਨਹੀਂ ਕਰਦਾ; ਉਹ ਸਭ ਪਾਪਾਂ ਨੂੰ ਪਾਰ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਪਾਪ ਉਸਨੂੰ ਤਪਾਉਂਦਾ ਨਹੀਂ; ਉਹ ਸਭ ਪਾਪਾਂ ਨੂੰ ਤਪਾਉਂਦਾ ਹੈ। ਪਾਪ ਰਹਿਤ, ਰਜ ਰਹਿਤ, ਸੰਸ਼ਯ ਰਹਿਤ ਹੋ ਕੇ ਉਹ ਬ੍ਰਾਹਮਣ ਬਣਦਾ ਹੈ। ਇਹੀ ਬ੍ਰਹਮਲੋਕ ਹੈ, ਹੇ ਸਮ੍ਰਾਟ। ਯਾਜ੍ਞਵਲਕ੍ਯ ਨੇ ਕਿਹਾ: 'ਤੂੰ ਇਹ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰ ਲਿਆ ਹੈ।' ਮੈਂ ਭਗਵਾਨ ਨੂੰ ਵਿਦੇਹ ਦਿੰਦਾ ਹਾਂ ਅਤੇ ਮੈਨੂੰ ਵੀ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਨਾਲ ਦਾਸਤਾ ਲਈ ਦਿੰਦਾ ਹਾਂ।
Bṛhadāraṇyaka 4.4.24
स वा एष महानज आत्मान्नादो वसुदानः ।
विन्दते वसु य एवं वेद ॥ ४.४.२४ ॥
ਇਹ ਹੀ ਉਹ ਮਹਾਨ ਅਜਨਮਾ ਆਤਮਾ ਹੈ, ਅੰਨ ਖਾਣ ਵਾਲਾ ਅਤੇ ਧਨ ਦੇਣ ਵਾਲਾ। ਜੋ ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਜਾਣਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਧਨ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰਦਾ ਹੈ।
Bṛhadāraṇyaka 4.4.25
स वा एष महानज आत्माजरोऽमरोऽमृतोऽभयो ब्रह्म ।
अभयं वै ब्रह्म ।
अभयं हि वै ब्रह्म भवति य एवं वेद ॥ ४.४.२५ ॥
ਉਹੀ ਇਹ ਮਹਾਨ, ਅਜਨਮਾ ਆਤਮਾ ਹੈ; ਜਰਾ-ਰਹਿਤ, ਅਮਰ, ਅਮ੍ਰਿਤ, ਨਿਰਭੈ ਬ੍ਰਹਮ ਹੈ। ਬ੍ਰਹਮ ਨਿਰਭੈ ਹੈ। ਜੋ ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਜਾਣਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਨਿਸ਼ਚੇ ਹੀ ਨਿਰਭੈ ਬ੍ਰਹਮ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।