ভগবদ্গীতা · অধ্যায় 16
हिन्दी · தமிழ் · తెలుగు · ಕನ್ನಡ · മലയാളം · বাংলা · मराठी · ગુજરાતી · ਪੰਜਾਬੀ · ଓଡ଼ିଆ · اردو · English · Español · Français · Deutsch · Português · Русский · 中文 · 日本語 · العربية · Bahasa Indonesia · ไทย
16.1
अभयं सत्त्वसंशुद्धिः ज्ञानयोगव्यवस्थितिः ।
दानं दमश्च यज्ञश्च स्वाध्यायस्तप आर्जवम् ॥ १६.१ ॥
শ্রীভগবান বললেন: অভয়, চিত্তশুদ্ধি, জ্ঞানযোগে দৃঢ় অবস্থান, দান, ইন্দ্রিয়সংযম, যজ্ঞ, স্বাধ্যায়, তপস্যা ও সরলতা,
16.2
अहिंसा सत्यमक्रोधस्त्यागः शान्तिरपैशुनम् ।
दया भूतेष्वलोलुप्त्वं मार्दवं ह्रीरचापलम् ॥ १६.२ ॥
অহিংসা, সত্য, অক্রোধ, ত্যাগ, শান্তি, পরনিন্দা না করা, জীবে দয়া, লোভহীনতা, কোমলতা, লজ্জা ও চঞ্চলতার অভাব,
16.3
तेजः क्षमा धृतिः शौचमद्रोहो नातिमानिता ।
भवन्ति सम्पदं दैवीमभिजातस्य भारत ॥ १६.३ ॥
তেজ, ক্ষমা, ধৈর্য, শুচিতা, দ্রোহহীনতা ও অতিমানের অভাব — হে ভারত, এগুলি দৈবী সম্পদ নিয়ে জন্মানো মানুষের থাকে।
16.4
दम्भो दर्पोऽभिमानश्च क्रोधः पारुष्यमेव च ।
अज्ञानं चाभिजातस्य पार्थ सम्पदमासुरीम् ॥ १६.४ ॥
হে পার্থ, দম্ভ, দর্প, অভিমান, ক্রোধ, রূঢ়তা ও অজ্ঞান — এগুলি আসুরী সম্পদ নিয়ে জন্মানো মানুষের থাকে।
16.5
दैवी सम्पद्विमोक्षाय निबन्धायासुरी मता ।
मा शुचः सम्पदं दैवीमभिजातोऽसि पाण्डव ॥ १६.५ ॥
দৈবী সম্পদ মুক্তির জন্য এবং আসুরী সম্পদ বন্ধনের জন্য বলে মনে করা হয়। হে পাণ্ডব, শোক কোরো না; তুমি দৈবী সম্পদ নিয়ে জন্মেছ।
16.6
द्वौ भूतसर्गौ लोकेऽस्मिन् दैव आसुर एव च ।
दैवो विस्तरशः प्रोक्त आसुरं पार्थ मे शृणु ॥ १६.६ ॥
এই জগতে প্রাণীদের সৃষ্টি দুই প্রকার — দৈব ও আসুর। দৈবের কথা বিস্তারিত বলা হয়েছে; হে পার্থ, এখন আমার কাছে আসুরের কথা শোনো।
16.7
प्रवृत्तिं च निवृत्तिं च जना न विदुरासुराः ।
न शौचं नापि चाचारो न सत्यं तेषु विद्यते ॥ १६.७ ॥
আসুরিক স্বভাবের মানুষেরা প্রবৃত্তি ও নিবৃত্তি কোনোটিই জানে না। তাদের মধ্যে শৌচ নেই, সদাচার নেই, সত্যও নেই।
16.8
असत्यमप्रतिष्ठं ते जगदाहुरनीश्वरम् ।
अपरस्परसम्भूतं किमन्यत्कामहैतुकम् ॥ १६.८ ॥
তারা বলে, এই জগৎ অসত্য, ভিত্তিহীন, ঈশ্বরহীন, পরস্পরের মিলনে উৎপন্ন; কাম ছাড়া এর আর কী কারণ?
16.9
एतां दृष्टिमवष्टभ्य नष्टात्मानोऽल्पबुद्धयः ।
प्रभवन्त्युग्रकर्माणः क्षयाय जगतोऽहिताः ॥ १६.९ ॥
এই দৃষ্টি আঁকড়ে ধরে, নষ্টাত্মা, অল্পবুদ্ধি, উগ্রকর্মা সেই লোকেরা জগতের অহিতকারী হয়ে তার বিনাশের জন্য উদ্ভূত হয়।
16.10
काममाश्रित्य दुष्पूरं दम्भमानमदान्विताः ।
मोहाद्गृहीत्वासद्ग्राहान्प्रवर्तन्तेऽशुचिव्रताः ॥ १६.१० ॥
দুষ্পূরণীয় কামনার আশ্রয় নিয়ে, দম্ভ, মান ও মদে পূর্ণ হয়ে, মোহবশত মিথ্যা ধারণা গ্রহণ করে, অশুচি ব্রত নিয়ে তারা কর্মে প্রবৃত্ত হয়।
16.11
चिन्तामपरिमेयां च प्रलयान्तामुपाश्रिताः ।
कामोपभोगपरमा एतावदिति निश्चिताः ॥ १६.११ ॥
মৃত্যু পর্যন্ত অপরিমেয় চিন্তার আশ্রয় নিয়ে, কামভোগকেই পরম মনে করে, তারা নিশ্চিত থাকে যে এটুকুই সব।
16.12
आशापाशशतैर्बद्धाः कामक्रोधपरायणाः ।
ईहन्ते कामभोगार्थमन्यायेनार्थसञ्चयान् ॥ १६.१२ ॥
শত শত আশার পাশে বাঁধা, কাম ও ক্রোধপরায়ণ হয়ে, তারা কামভোগের জন্য অন্যায়ভাবে অর্থসঞ্চয়ের চেষ্টা করে।
16.13
इदमद्य मया लब्धमिमं प्राप्स्ये मनोरथम् ।
इदमस्तीदमपि मे भविष्यति पुनर्धनम् ॥ १६.१३ ॥
আজ আমি এটা লাভ করেছি, এই মনোরথও পূর্ণ করব। এই ধন আমার আছে, এটাও আবার আমার হবে।
16.14
असौ मया हतः शत्रुर्हनिष्ये चापरानपि ।
ईश्वरोऽहमहं भोगी सिद्धोऽहं बलवान्सुखी ॥ १६.१४ ॥
ওই শত্রুকে আমি বধ করেছি, অন্যদেরও বধ করব। আমিই ঈশ্বর, আমিই ভোগী, আমি সিদ্ধ, বলবান ও সুখী।
16.15
आढ्योऽभिजनवानस्मि कोऽन्योऽस्ति सदृशो मया ।
यक्ष्ये दास्यामि मोदिष्य इत्यज्ञानविमोहिताः ॥ १६.१५ ॥
আমি ধনী ও অভিজাত; আমার সমান আর কে আছে? আমি যজ্ঞ করব, দান করব, আনন্দ করব — এভাবে তারা অজ্ঞানে বিমোহিত।
16.16
अनेकचित्तविभ्रान्ता मोहजालसमावृताः ।
प्रसक्ताः कामभोगेषु पतन्ति नरकेऽशुचौ ॥ १६.१६ ॥
নানা চিন্তায় বিভ্রান্তচিত্ত, মোহজালে আবৃত এবং কামভোগে আসক্ত হয়ে তারা অশুচি নরকে পতিত হয়।
16.17
आत्मसम्भाविताः स्तब्धा धनमानमदान्विताः ।
यजन्ते नामयज्ञैस्ते दम्भेनाविधिपूर्वकम् ॥ १६.१७ ॥
আত্মম্ভরী, অনমনীয়, ধন ও মানের মদে মত্ত হয়ে তারা দম্ভের সঙ্গে, বিধি না মেনে, নামমাত্র যজ্ঞ করে।
16.18
अहङ्कारं बलं दर्पं कामं क्रोधं च संश्रिताः ।
मामात्मपरदेहेषु प्रद्विषन्तोऽभ्यसूयकाः ॥ १६.१८ ॥
অহংকার, বল, দর্প, কাম ও ক্রোধের আশ্রয় নিয়ে সেই অসূয়াপরায়ণেরা নিজেদের ও অন্যদের দেহে অবস্থিত আমাকে দ্বেষ করে।
16.19
तानहं द्विषतः क्रूरान्संसारेषु नराधमान् ।
क्षिपाम्यजस्रमशुभानासुरीष्वेव योनिषु ॥ १६.१९ ॥
সেই বিদ্বেষী, নিষ্ঠুর, অশুভ নরাধমদের আমি সংসারে নিরন্তর আসুরী যোনিতেই নিক্ষেপ করি।
16.20
असुरीं योनिमापन्ना मूढा जन्मनि जन्मनि ।
मामप्राप्यैव कौन्तेय ततो यान्त्यधमां गतिम् ॥ १६.२० ॥
হে কৌন্তেয়, আসুরী যোনি প্রাপ্ত সেই মূঢ়েরা জন্মে জন্মে আমাকে না পেয়ে, তার চেয়েও অধম গতি লাভ করে।
16.21
त्रिविधं नरकस्येदं द्वारं नाशनमात्मनः ।
कामः क्रोधस्तथा लोभस्तस्मादेतत्त्रयं त्यजेत् ॥ १६.२१ ॥
কাম, ক্রোধ ও লোভ — এই তিন প্রকার নরকের দ্বার, যা আত্মার বিনাশকারী। তাই এই তিনটিকে ত্যাগ করা উচিত।
16.22
एतैर्विमुक्तः कौन्तेय तमोद्वारैस्त्रिभिर्नरः ।
आचरत्यात्मनः श्रेयस्ततो याति परां गतिम् ॥ १६.२२ ॥
হে কৌন্তেয়, অন্ধকারের এই তিন দ্বার থেকে মুক্ত মানুষ নিজের কল্যাণ আচরণ করে, তারপর পরম গতি লাভ করে।
16.23
यः शास्त्रविधिमुत्सृज्य वर्तते कामकारतः ।
न स सिद्धिमवाप्नोति न सुखं न परां गतिम् ॥ १६.२३ ॥
যে শাস্ত্রবিধি ত্যাগ করে কামনার বশে যথেচ্ছ আচরণ করে, সে সিদ্ধি পায় না, সুখ পায় না, পরম গতিও পায় না।
16.24
तस्माच्छास्त्रं प्रमाणं ते कार्याकार्यव्यवस्थितौ ।
ज्ञात्वा शास्त्रविधानोक्तं कर्म कर्तुमिहार्हसि ॥ १६.२४ ॥
অতএব কী করণীয় ও কী অকরণীয়, তা নির্ধারণে শাস্ত্রই তোমার প্রমাণ। শাস্ত্রবিধানে যা বলা হয়েছে তা জেনে এখানে তোমার কর্ম করা উচিত।