भगवद्गीता · अध्याय 16
हिन्दी · தமிழ் · తెలుగు · ಕನ್ನಡ · മലയാളം · বাংলা · मराठी · ગુજરાતી · ਪੰਜਾਬੀ · ଓଡ଼ିଆ · اردو · English · Español · Français · Deutsch · Português · Русский · 中文 · 日本語 · العربية · Bahasa Indonesia · ไทย
16.1
अभयं सत्त्वसंशुद्धिः ज्ञानयोगव्यवस्थितिः ।
दानं दमश्च यज्ञश्च स्वाध्यायस्तप आर्जवम् ॥ १६.१ ॥
श्रीभगवान म्हणाले: निर्भयता, अंतःकरणाची शुद्धी, ज्ञानयोगात स्थिरता, दान, इंद्रियनिग्रह, यज्ञ, स्वाध्याय, तप आणि सरळपणा,
16.2
अहिंसा सत्यमक्रोधस्त्यागः शान्तिरपैशुनम् ।
दया भूतेष्वलोलुप्त्वं मार्दवं ह्रीरचापलम् ॥ १६.२ ॥
अहिंसा, सत्य, क्रोध नसणे, त्याग, शांती, चुगली न करणे, प्राण्यांवर दया, लोभ नसणे, मृदुता, लज्जा आणि चंचलतेचा अभाव,
16.3
तेजः क्षमा धृतिः शौचमद्रोहो नातिमानिता ।
भवन्ति सम्पदं दैवीमभिजातस्य भारत ॥ १६.३ ॥
तेज, क्षमा, धैर्य, शुचिता, द्रोह नसणे आणि अतिअभिमान नसणे — हे भारता, हे दैवी संपत्ती घेऊन जन्मलेल्याचे गुण आहेत.
16.4
दम्भो दर्पोऽभिमानश्च क्रोधः पारुष्यमेव च ।
अज्ञानं चाभिजातस्य पार्थ सम्पदमासुरीम् ॥ १६.४ ॥
हे पार्था, दंभ, दर्प, अभिमान, क्रोध, कठोरपणा आणि अज्ञान — हे आसुरी संपत्ती घेऊन जन्मलेल्याचे लक्षण आहेत.
16.5
दैवी सम्पद्विमोक्षाय निबन्धायासुरी मता ।
मा शुचः सम्पदं दैवीमभिजातोऽसि पाण्डव ॥ १६.५ ॥
दैवी संपत्ती मोक्षासाठी आणि आसुरी संपत्ती बंधनासाठी मानली जाते. हे पांडवा, शोक करू नकोस; तू दैवी संपत्ती घेऊन जन्मला आहेस.
16.6
द्वौ भूतसर्गौ लोकेऽस्मिन् दैव आसुर एव च ।
दैवो विस्तरशः प्रोक्त आसुरं पार्थ मे शृणु ॥ १६.६ ॥
या जगात प्राण्यांची सृष्टी दोन प्रकारची आहे — दैवी आणि आसुरी. दैवीचे वर्णन विस्ताराने झाले; हे पार्था, आता माझ्याकडून आसुरीविषयी ऐक.
16.7
प्रवृत्तिं च निवृत्तिं च जना न विदुरासुराः ।
न शौचं नापि चाचारो न सत्यं तेषु विद्यते ॥ १६.७ ॥
आसुरी स्वभावाचे लोक प्रवृत्ती आणि निवृत्ती दोन्ही जाणत नाहीत. त्यांच्यात शुचिता नसते, सदाचार नसतो आणि सत्यही नसते.
16.8
असत्यमप्रतिष्ठं ते जगदाहुरनीश्वरम् ।
अपरस्परसम्भूतं किमन्यत्कामहैतुकम् ॥ १६.८ ॥
ते म्हणतात की हे जग असत्य, आधारहीन आणि ईश्वररहित आहे; ते परस्पर संयोगातून निर्माण झाले आहे, कामाशिवाय त्याचे दुसरे कारण काय?
16.9
एतां दृष्टिमवष्टभ्य नष्टात्मानोऽल्पबुद्धयः ।
प्रभवन्त्युग्रकर्माणः क्षयाय जगतोऽहिताः ॥ १६.९ ॥
ही दृष्टी धरून, नष्टात्मा, अल्पबुद्धी, उग्रकर्मी असे ते जगाचे अहित करणारे जगाच्या नाशासाठी उत्पन्न होतात.
16.10
काममाश्रित्य दुष्पूरं दम्भमानमदान्विताः ।
मोहाद्गृहीत्वासद्ग्राहान्प्रवर्तन्तेऽशुचिव्रताः ॥ १६.१० ॥
कधीही न भरणाऱ्या कामनेचा आश्रय घेऊन, दंभ, मान आणि मद यांनी युक्त होऊन, मोहामुळे खोट्या धारणा स्वीकारून, अशुद्ध व्रतांनी ते वर्तन करतात.
16.11
चिन्तामपरिमेयां च प्रलयान्तामुपाश्रिताः ।
कामोपभोगपरमा एतावदिति निश्चिताः ॥ १६.११ ॥
मरणापर्यंत टिकणाऱ्या अपार चिंतांचा आश्रय घेऊन, कामोपभोग हेच परम मानून, एवढेच आहे असा त्यांचा निश्चय असतो.
16.12
आशापाशशतैर्बद्धाः कामक्रोधपरायणाः ।
ईहन्ते कामभोगार्थमन्यायेनार्थसञ्चयान् ॥ १६.१२ ॥
आशेच्या शेकडो पाशांनी बांधलेले, काम आणि क्रोध यांच्या आहारी गेलेले ते कामभोगासाठी अन्यायाने धनसंचय करण्याचा प्रयत्न करतात.
16.13
इदमद्य मया लब्धमिमं प्राप्स्ये मनोरथम् ।
इदमस्तीदमपि मे भविष्यति पुनर्धनम् ॥ १६.१३ ॥
आज हे मला मिळाले, हा मनोरथही मी पूर्ण करीन. हे धन माझ्याकडे आहे, आणि हेही पुन्हा माझे होईल.
16.14
असौ मया हतः शत्रुर्हनिष्ये चापरानपि ।
ईश्वरोऽहमहं भोगी सिद्धोऽहं बलवान्सुखी ॥ १६.१४ ॥
तो शत्रू मी मारला, आणि इतरांनाही मारीन. मी ईश्वर आहे, मी भोगी आहे, मी सिद्ध, बलवान आणि सुखी आहे.
16.15
आढ्योऽभिजनवानस्मि कोऽन्योऽस्ति सदृशो मया ।
यक्ष्ये दास्यामि मोदिष्य इत्यज्ञानविमोहिताः ॥ १६.१५ ॥
मी श्रीमंत आणि कुलीन आहे; माझ्यासारखा दुसरा कोण आहे? मी यज्ञ करीन, दान देईन, मौज करीन — असे ते अज्ञानाने मोहित असतात.
16.16
अनेकचित्तविभ्रान्ता मोहजालसमावृताः ।
प्रसक्ताः कामभोगेषु पतन्ति नरकेऽशुचौ ॥ १६.१६ ॥
अनेक विचारांनी चित्त भ्रमित झालेले, मोहजालाने वेढलेले आणि कामभोगांत आसक्त असे ते अपवित्र नरकात पडतात.
16.17
आत्मसम्भाविताः स्तब्धा धनमानमदान्विताः ।
यजन्ते नामयज्ञैस्ते दम्भेनाविधिपूर्वकम् ॥ १६.१७ ॥
स्वतःलाच श्रेष्ठ मानणारे, ताठर, धन आणि मानाच्या मदाने युक्त असे ते दंभाने, विधी न पाळता, केवळ नावापुरते यज्ञ करतात.
16.18
अहङ्कारं बलं दर्पं कामं क्रोधं च संश्रिताः ।
मामात्मपरदेहेषु प्रद्विषन्तोऽभ्यसूयकाः ॥ १६.१८ ॥
अहंकार, बळ, दर्प, काम आणि क्रोध यांचा आश्रय घेऊन, ते मत्सरी लोक स्वतःच्या व इतरांच्या देहांत असलेल्या माझा द्वेष करतात.
16.19
तानहं द्विषतः क्रूरान्संसारेषु नराधमान् ।
क्षिपाम्यजस्रमशुभानासुरीष्वेव योनिषु ॥ १६.१९ ॥
त्या द्वेष करणाऱ्या, क्रूर, अशुभ नराधमांना मी संसारात निरंतर आसुरी योनींमध्येच टाकतो.
16.20
असुरीं योनिमापन्ना मूढा जन्मनि जन्मनि ।
मामप्राप्यैव कौन्तेय ततो यान्त्यधमां गतिम् ॥ १६.२० ॥
कौंतेया, आसुरी योनी प्राप्त झालेले ते मूढ जन्मोजन्मी मला प्राप्त न होता, त्याहूनही अधम गतीला जातात.
16.21
त्रिविधं नरकस्येदं द्वारं नाशनमात्मनः ।
कामः क्रोधस्तथा लोभस्तस्मादेतत्त्रयं त्यजेत् ॥ १६.२१ ॥
काम, क्रोध आणि लोभ — हे नरकाचे तीन प्रकारचे द्वार आत्म्याचा नाश करणारे आहे. म्हणून या तिघांचा त्याग करावा.
16.22
एतैर्विमुक्तः कौन्तेय तमोद्वारैस्त्रिभिर्नरः ।
आचरत्यात्मनः श्रेयस्ततो याति परां गतिम् ॥ १६.२२ ॥
कौंतेया, या तीन तमोद्वारांपासून मुक्त झालेला मनुष्य स्वतःचे कल्याण आचरतो आणि मग परम गतीला जातो.
16.23
यः शास्त्रविधिमुत्सृज्य वर्तते कामकारतः ।
न स सिद्धिमवाप्नोति न सुखं न परां गतिम् ॥ १६.२३ ॥
जो शास्त्रविधी सोडून कामनेच्या प्रेरणेने स्वैर वागतो, त्याला ना सिद्धी मिळते, ना सुख, ना परम गती.
16.24
तस्माच्छास्त्रं प्रमाणं ते कार्याकार्यव्यवस्थितौ ।
ज्ञात्वा शास्त्रविधानोक्तं कर्म कर्तुमिहार्हसि ॥ १६.२४ ॥
म्हणून काय करावे आणि काय करू नये याच्या निर्णयात शास्त्रच तुझे प्रमाण आहे. शास्त्रविधानात सांगितलेले कर्म जाणून तू येथे कर्म करणे योग्य आहे.