ਭਗਵਦ ਗੀਤਾ · ਅਧਿਆਇ 16
हिन्दी · தமிழ் · తెలుగు · ಕನ್ನಡ · മലയാളം · বাংলা · मराठी · ગુજરાતી · ਪੰਜਾਬੀ · ଓଡ଼ିଆ · اردو · English · Español · Français · Deutsch · Português · Русский · 中文 · 日本語 · العربية · Bahasa Indonesia · ไทย
16.1
अभयं सत्त्वसंशुद्धिः ज्ञानयोगव्यवस्थितिः ।
दानं दमश्च यज्ञश्च स्वाध्यायस्तप आर्जवम् ॥ १६.१ ॥
ਸ੍ਰੀ ਭਗਵਾਨ ਨੇ ਕਿਹਾ: ਨਿਡਰਤਾ, ਮਨ ਦੀ ਸ਼ੁੱਧਤਾ, ਗਿਆਨ-ਯੋਗ ਵਿੱਚ ਦ੍ਰਿੜ੍ਹ ਟਿਕਾਅ, ਦਾਨ, ਇੰਦਰੀਆਂ ਦਾ ਸੰਜਮ, ਯੱਗ, ਸ਼ਾਸਤਰਾਂ ਦਾ ਅਧਿਐਨ, ਤਪ ਅਤੇ ਸਰਲਤਾ,
16.2
अहिंसा सत्यमक्रोधस्त्यागः शान्तिरपैशुनम् ।
दया भूतेष्वलोलुप्त्वं मार्दवं ह्रीरचापलम् ॥ १६.२ ॥
ਅਹਿੰਸਾ, ਸੱਚ, ਕ੍ਰੋਧ ਦੀ ਅਣਹੋਂਦ, ਤਿਆਗ, ਸ਼ਾਂਤੀ, ਚੁਗਲੀ ਨਾ ਕਰਨਾ, ਜੀਵਾਂ ਉੱਤੇ ਦਇਆ, ਲੋਭ ਦੀ ਅਣਹੋਂਦ, ਕੋਮਲਤਾ, ਸ਼ਰਮ ਅਤੇ ਚੰਚਲਤਾ ਦੀ ਅਣਹੋਂਦ,
16.3
तेजः क्षमा धृतिः शौचमद्रोहो नातिमानिता ।
भवन्ति सम्पदं दैवीमभिजातस्य भारत ॥ १६.३ ॥
ਤੇਜ, ਖਿਮਾ, ਧੀਰਜ, ਪਵਿੱਤਰਤਾ, ਵੈਰ ਦੀ ਅਣਹੋਂਦ ਅਤੇ ਬਹੁਤੇ ਹੰਕਾਰ ਦਾ ਨਾ ਹੋਣਾ — ਹੇ ਭਾਰਤ, ਇਹ ਦੈਵੀ ਸੰਪਦਾ ਲੈ ਕੇ ਜੰਮੇ ਮਨੁੱਖ ਦੇ ਗੁਣ ਹਨ।
16.4
दम्भो दर्पोऽभिमानश्च क्रोधः पारुष्यमेव च ।
अज्ञानं चाभिजातस्य पार्थ सम्पदमासुरीम् ॥ १६.४ ॥
ਹੇ ਪਾਰਥ, ਪਖੰਡ, ਘਮੰਡ, ਹੰਕਾਰ, ਕ੍ਰੋਧ, ਕਠੋਰਤਾ ਅਤੇ ਅਗਿਆਨ — ਇਹ ਆਸੁਰੀ ਸੰਪਦਾ ਲੈ ਕੇ ਜੰਮੇ ਮਨੁੱਖ ਦੇ ਲੱਛਣ ਹਨ।
16.5
दैवी सम्पद्विमोक्षाय निबन्धायासुरी मता ।
मा शुचः सम्पदं दैवीमभिजातोऽसि पाण्डव ॥ १६.५ ॥
ਦੈਵੀ ਸੰਪਦਾ ਮੁਕਤੀ ਲਈ ਅਤੇ ਆਸੁਰੀ ਸੰਪਦਾ ਬੰਧਨ ਲਈ ਮੰਨੀ ਗਈ ਹੈ। ਹੇ ਪਾਂਡਵ, ਸੋਗ ਨਾ ਕਰ; ਤੂੰ ਦੈਵੀ ਸੰਪਦਾ ਲੈ ਕੇ ਜੰਮਿਆ ਹੈਂ।
16.6
द्वौ भूतसर्गौ लोकेऽस्मिन् दैव आसुर एव च ।
दैवो विस्तरशः प्रोक्त आसुरं पार्थ मे शृणु ॥ १६.६ ॥
ਇਸ ਸੰਸਾਰ ਵਿੱਚ ਜੀਵਾਂ ਦੀ ਰਚਨਾ ਦੋ ਤਰ੍ਹਾਂ ਦੀ ਹੈ — ਦੈਵੀ ਅਤੇ ਆਸੁਰੀ। ਦੈਵੀ ਦਾ ਵਰਣਨ ਵਿਸਥਾਰ ਨਾਲ ਹੋ ਚੁੱਕਾ ਹੈ; ਹੇ ਪਾਰਥ, ਹੁਣ ਮੇਰੇ ਤੋਂ ਆਸੁਰੀ ਬਾਰੇ ਸੁਣ।
16.7
प्रवृत्तिं च निवृत्तिं च जना न विदुरासुराः ।
न शौचं नापि चाचारो न सत्यं तेषु विद्यते ॥ १६.७ ॥
ਆਸੁਰੀ ਸੁਭਾਅ ਵਾਲੇ ਲੋਕ ਨਾ ਪ੍ਰਵਿਰਤੀ ਨੂੰ ਜਾਣਦੇ ਹਨ, ਨਾ ਨਿਵਿਰਤੀ ਨੂੰ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਵਿੱਚ ਨਾ ਸ਼ੁੱਧਤਾ ਹੈ, ਨਾ ਸਦਾਚਾਰ, ਨਾ ਹੀ ਸੱਚ।
16.8
असत्यमप्रतिष्ठं ते जगदाहुरनीश्वरम् ।
अपरस्परसम्भूतं किमन्यत्कामहैतुकम् ॥ १६.८ ॥
ਉਹ ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ ਕਿ ਇਹ ਜਗਤ ਅਸੱਤ, ਬੇਬੁਨਿਆਦ ਅਤੇ ਈਸ਼ਵਰ ਤੋਂ ਬਿਨਾਂ ਹੈ; ਇਹ ਆਪਸੀ ਮੇਲ ਤੋਂ ਪੈਦਾ ਹੋਇਆ ਹੈ, ਕਾਮ ਤੋਂ ਬਿਨਾਂ ਇਸ ਦਾ ਹੋਰ ਕੀ ਕਾਰਨ ਹੈ?
16.9
एतां दृष्टिमवष्टभ्य नष्टात्मानोऽल्पबुद्धयः ।
प्रभवन्त्युग्रकर्माणः क्षयाय जगतोऽहिताः ॥ १६.९ ॥
ਇਸ ਦ੍ਰਿਸ਼ਟੀ ਨੂੰ ਫੜ ਕੇ, ਨਸ਼ਟ ਆਤਮਾ ਵਾਲੇ, ਥੋੜ੍ਹੀ ਬੁੱਧੀ ਵਾਲੇ, ਉਗਰ ਕਰਮ ਕਰਨ ਵਾਲੇ ਉਹ ਜਗਤ ਦੇ ਦੁਸ਼ਮਣ ਬਣ ਕੇ ਇਸ ਦੇ ਵਿਨਾਸ਼ ਲਈ ਪੈਦਾ ਹੁੰਦੇ ਹਨ।
16.10
काममाश्रित्य दुष्पूरं दम्भमानमदान्विताः ।
मोहाद्गृहीत्वासद्ग्राहान्प्रवर्तन्तेऽशुचिव्रताः ॥ १६.१० ॥
ਕਦੇ ਨਾ ਭਰਨ ਵਾਲੀ ਕਾਮਨਾ ਦਾ ਆਸਰਾ ਲੈ ਕੇ, ਪਖੰਡ, ਮਾਣ ਅਤੇ ਮਦ ਨਾਲ ਭਰੇ, ਮੋਹ ਕਾਰਨ ਝੂਠੀਆਂ ਧਾਰਨਾਵਾਂ ਫੜ ਕੇ, ਅਸ਼ੁੱਧ ਵਰਤਾਂ ਵਾਲੇ ਉਹ ਕਰਮ ਵਿੱਚ ਲੱਗਦੇ ਹਨ।
16.11
चिन्तामपरिमेयां च प्रलयान्तामुपाश्रिताः ।
कामोपभोगपरमा एतावदिति निश्चिताः ॥ १६.११ ॥
ਮੌਤ ਤੱਕ ਰਹਿਣ ਵਾਲੀਆਂ ਬੇਅੰਤ ਚਿੰਤਾਵਾਂ ਦਾ ਆਸਰਾ ਲੈ ਕੇ, ਕਾਮ-ਭੋਗ ਨੂੰ ਹੀ ਸਭ ਤੋਂ ਉੱਚਾ ਮੰਨ ਕੇ, ਉਹ ਪੱਕਾ ਮੰਨਦੇ ਹਨ ਕਿ ਬਸ ਇਹੀ ਕੁਝ ਹੈ।
16.12
आशापाशशतैर्बद्धाः कामक्रोधपरायणाः ।
ईहन्ते कामभोगार्थमन्यायेनार्थसञ्चयान् ॥ १६.१२ ॥
ਆਸ ਦੀਆਂ ਸੈਂਕੜੇ ਫਾਹੀਆਂ ਨਾਲ ਬੱਝੇ, ਕਾਮ ਅਤੇ ਕ੍ਰੋਧ ਦੇ ਅਧੀਨ, ਉਹ ਕਾਮ-ਭੋਗ ਲਈ ਅਨਿਆਂ ਨਾਲ ਧਨ ਇਕੱਠਾ ਕਰਨ ਦੀ ਕੋਸ਼ਿਸ਼ ਕਰਦੇ ਹਨ।
16.13
इदमद्य मया लब्धमिमं प्राप्स्ये मनोरथम् ।
इदमस्तीदमपि मे भविष्यति पुनर्धनम् ॥ १६.१३ ॥
ਅੱਜ ਮੈਂ ਇਹ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰ ਲਿਆ ਹੈ, ਇਹ ਇੱਛਾ ਵੀ ਪੂਰੀ ਕਰਾਂਗਾ। ਇਹ ਧਨ ਮੇਰੇ ਕੋਲ ਹੈ, ਅਤੇ ਇਹ ਵੀ ਫਿਰ ਮੇਰਾ ਹੋ ਜਾਵੇਗਾ।
16.14
असौ मया हतः शत्रुर्हनिष्ये चापरानपि ।
ईश्वरोऽहमहं भोगी सिद्धोऽहं बलवान्सुखी ॥ १६.१४ ॥
ਉਹ ਵੈਰੀ ਮੈਂ ਮਾਰ ਦਿੱਤਾ, ਅਤੇ ਹੋਰਾਂ ਨੂੰ ਵੀ ਮਾਰਾਂਗਾ। ਮੈਂ ਈਸ਼ਵਰ ਹਾਂ, ਮੈਂ ਭੋਗੀ ਹਾਂ, ਮੈਂ ਸਿੱਧ, ਬਲਵਾਨ ਅਤੇ ਸੁਖੀ ਹਾਂ।
16.15
आढ्योऽभिजनवानस्मि कोऽन्योऽस्ति सदृशो मया ।
यक्ष्ये दास्यामि मोदिष्य इत्यज्ञानविमोहिताः ॥ १६.१५ ॥
ਮੈਂ ਧਨੀ ਅਤੇ ਉੱਚੇ ਕੁਲ ਦਾ ਹਾਂ; ਮੇਰੇ ਵਰਗਾ ਹੋਰ ਕੌਣ ਹੈ? ਮੈਂ ਯੱਗ ਕਰਾਂਗਾ, ਦਾਨ ਦਿਆਂਗਾ, ਮੌਜ ਕਰਾਂਗਾ — ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਉਹ ਅਗਿਆਨ ਨਾਲ ਮੋਹਿਤ ਰਹਿੰਦੇ ਹਨ।
16.16
अनेकचित्तविभ्रान्ता मोहजालसमावृताः ।
प्रसक्ताः कामभोगेषु पतन्ति नरकेऽशुचौ ॥ १६.१६ ॥
ਕਈ ਖ਼ਿਆਲਾਂ ਨਾਲ ਭਟਕੇ ਮਨ ਵਾਲੇ, ਮੋਹ ਦੇ ਜਾਲ ਵਿੱਚ ਘਿਰੇ ਹੋਏ ਅਤੇ ਕਾਮ-ਭੋਗਾਂ ਵਿੱਚ ਲੱਗੇ ਹੋਏ ਉਹ ਅਪਵਿੱਤਰ ਨਰਕ ਵਿੱਚ ਡਿੱਗਦੇ ਹਨ।
16.17
आत्मसम्भाविताः स्तब्धा धनमानमदान्विताः ।
यजन्ते नामयज्ञैस्ते दम्भेनाविधिपूर्वकम् ॥ १६.१७ ॥
ਆਪਣੇ ਆਪ ਨੂੰ ਹੀ ਵੱਡਾ ਸਮਝਣ ਵਾਲੇ, ਆਕੜੇ ਹੋਏ, ਧਨ ਅਤੇ ਮਾਣ ਦੇ ਨਸ਼ੇ ਵਿੱਚ ਚੂਰ, ਉਹ ਪਖੰਡ ਨਾਲ, ਵਿਧੀ ਤੋਂ ਬਿਨਾਂ, ਸਿਰਫ਼ ਨਾਂ ਦੇ ਯੱਗ ਕਰਦੇ ਹਨ।
16.18
अहङ्कारं बलं दर्पं कामं क्रोधं च संश्रिताः ।
मामात्मपरदेहेषु प्रद्विषन्तोऽभ्यसूयकाः ॥ १६.१८ ॥
ਹੰਕਾਰ, ਬਲ, ਘਮੰਡ, ਕਾਮ ਅਤੇ ਕ੍ਰੋਧ ਦਾ ਆਸਰਾ ਲੈ ਕੇ, ਉਹ ਈਰਖਾਲੂ ਲੋਕ ਆਪਣੇ ਅਤੇ ਦੂਜਿਆਂ ਦੇ ਸਰੀਰਾਂ ਵਿੱਚ ਵੱਸਦੇ ਮੇਰੇ ਨਾਲ ਵੈਰ ਕਰਦੇ ਹਨ।
16.19
तानहं द्विषतः क्रूरान्संसारेषु नराधमान् ।
क्षिपाम्यजस्रमशुभानासुरीष्वेव योनिषु ॥ १६.१९ ॥
ਉਹਨਾਂ ਦ੍ਵੇਸ਼ ਕਰਨ ਵਾਲੇ, ਕਰੂਰ, ਅਸ਼ੁਭ ਨੀਚ ਮਨੁੱਖਾਂ ਨੂੰ ਮੈਂ ਸੰਸਾਰ ਵਿੱਚ ਲਗਾਤਾਰ ਆਸੁਰੀ ਜੂਨਾਂ ਵਿੱਚ ਹੀ ਸੁੱਟਦਾ ਹਾਂ।
16.20
असुरीं योनिमापन्ना मूढा जन्मनि जन्मनि ।
मामप्राप्यैव कौन्तेय ततो यान्त्यधमां गतिम् ॥ १६.२० ॥
ਹੇ ਕੌਂਤੇਯ, ਆਸੁਰੀ ਜੂਨ ਨੂੰ ਪ੍ਰਾਪਤ ਹੋਏ ਉਹ ਮੂਰਖ ਜਨਮ-ਜਨਮ ਵਿੱਚ ਮੈਨੂੰ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕੀਤੇ ਬਿਨਾਂ, ਉਸ ਤੋਂ ਵੀ ਨੀਵੀਂ ਗਤੀ ਨੂੰ ਜਾਂਦੇ ਹਨ।
16.21
त्रिविधं नरकस्येदं द्वारं नाशनमात्मनः ।
कामः क्रोधस्तथा लोभस्तस्मादेतत्त्रयं त्यजेत् ॥ १६.२१ ॥
ਕਾਮ, ਕ੍ਰੋਧ ਅਤੇ ਲੋਭ — ਇਹ ਨਰਕ ਦਾ ਤਿੰਨ ਪ੍ਰਕਾਰ ਦਾ ਦੁਆਰ ਆਤਮਾ ਦਾ ਨਾਸ਼ ਕਰਨ ਵਾਲਾ ਹੈ। ਇਸ ਲਈ ਇਹਨਾਂ ਤਿੰਨਾਂ ਨੂੰ ਤਿਆਗ ਦੇਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ।
16.22
एतैर्विमुक्तः कौन्तेय तमोद्वारैस्त्रिभिर्नरः ।
आचरत्यात्मनः श्रेयस्ततो याति परां गतिम् ॥ १६.२२ ॥
ਹੇ ਕੌਂਤੇਯ, ਹਨੇਰੇ ਦੇ ਇਹਨਾਂ ਤਿੰਨ ਦੁਆਰਾਂ ਤੋਂ ਮੁਕਤ ਹੋਇਆ ਮਨੁੱਖ ਆਪਣੇ ਕਲਿਆਣ ਦਾ ਆਚਰਣ ਕਰਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਫਿਰ ਪਰਮ ਗਤੀ ਨੂੰ ਪ੍ਰਾਪਤ ਹੁੰਦਾ ਹੈ।
16.23
यः शास्त्रविधिमुत्सृज्य वर्तते कामकारतः ।
न स सिद्धिमवाप्नोति न सुखं न परां गतिम् ॥ १६.२३ ॥
ਜੋ ਸ਼ਾਸਤਰ-ਵਿਧੀ ਛੱਡ ਕੇ ਇੱਛਾ ਦੇ ਵੱਸ ਮਨਮਰਜ਼ੀ ਨਾਲ ਵਰਤਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਨਾ ਸਿੱਧੀ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰਦਾ ਹੈ, ਨਾ ਸੁਖ, ਨਾ ਪਰਮ ਗਤੀ।
16.24
तस्माच्छास्त्रं प्रमाणं ते कार्याकार्यव्यवस्थितौ ।
ज्ञात्वा शास्त्रविधानोक्तं कर्म कर्तुमिहार्हसि ॥ १६.२४ ॥
ਇਸ ਲਈ ਕੀ ਕਰਨਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਕੀ ਨਹੀਂ, ਇਸ ਦੇ ਨਿਰਣੇ ਵਿੱਚ ਸ਼ਾਸਤਰ ਹੀ ਤੇਰਾ ਪ੍ਰਮਾਣ ਹੈ। ਸ਼ਾਸਤਰ-ਵਿਧਾਨ ਵਿੱਚ ਕਿਹਾ ਕਰਮ ਜਾਣ ਕੇ ਤੈਨੂੰ ਇੱਥੇ ਕਰਮ ਕਰਨਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ।