ऋग्वेद · सूक्त 1.164
हिन्दी · தமிழ் · తెలుగు · ಕನ್ನಡ · മലയാളം · বাংলা · मराठी · ગુજરાતી · ਪੰਜਾਬੀ · ଓଡ଼ିଆ · اردو · English · Español · Français · Deutsch · Português · Русский · 中文 · 日本語 · العربية · Bahasa Indonesia · ไทย
1.164.1
अ॒स्य वा॒मस्य॑ पलि॒तस्य॒ होतु॒स्तस्य॒ भ्राता॑ मध्य॒मो अ॒स्त्यश्नः॑ ।
तृ॒तीयो॒ भ्राता॑ घृ॒तपृ॑ष्ठो अ॒स्यात्रा॑पश्यं वि॒श्पतिं॑ स॒प्तपु॑त्रम् ॥
याचे तीन भाऊ आहेत; मधला आणि तूपपृष्ठ असलेला तिसरा. येथे सात पुत्र असलेल्या विश्वपतीला मी पाहिले.
1.164.2
स॒प्त यु॑ञ्जन्ति॒ रथ॒मेक॑चक्र॒मेको॒ अश्वो॑ वहति स॒प्तना॑मा ।
त्रि॒नाभि॑ च॒क्रम॒जर॑मन॒र्वं यत्रे॒मा विश्वा॒ भुव॒नाधि॑ त॒स्थुः ॥
सात घोडे एकचक्री रथाला जुंपतात; सात नावांचा एकच घोडा तो ओढतो. तीन नाभी असलेले, अजर, अनश्वर चाक; ज्यावर ही सर्व भुवने स्थिर आहेत.
1.164.3
इ॒मं रथ॒मधि॒ ये स॒प्त त॒स्थुः स॒प्तच॑क्रं स॒प्त व॑ह॒न्त्यश्वाः॑ ।
स॒प्त स्वसा॑रो अ॒भि सं न॑वन्ते॒ यत्र॒ गवां॒ निहि॑ता स॒प्त नाम॑ ॥
या रथावर उभे असलेले सात; सात चाकांचा रथ सात घोडे वाहतात. सात भगिनी एकत्र त्याच्याकडे जातात; जेथे गायींची सात नावे ठेवली आहेत.
1.164.4
को द॑दर्श प्रथ॒मं जाय॑मानमस्थ॒न्वन्तं॒ यद॑न॒स्था बिभ॑र्ति ।
भूम्या॒ असु॒रसृ॑गा॒त्मा क्व॑ स्वि॒त्को वि॒द्वांस॒मुप॑ गा॒त्प्रष्टु॑मे॒तत् ॥
जन्म घेणाऱ्या पहिल्याला कोणी पाहिले? हाडांशिवायचे हाडे असलेल्याला कशाने धरले? पृथ्वीचा प्राण, रक्त, आत्मा कुठे? हे विचारण्यासाठी ज्ञान्याकडे कोण जाईल?
1.164.5
पाकः॑ पृच्छामि॒ मन॒सावि॑जानन्दे॒वाना॑मे॒ना निहि॑ता प॒दानि॑ ।
व॒त्से ब॒ष्कयेऽधि॑ स॒प्त तन्तू॒न्वि त॑त्निरे क॒वय॒ ओत॒वा उ॑ ॥
न जाणता मी मनाने विचारतो: देवांची ही पावले कुठे ठेवली गेली? वासरावर आणि सूत कातण्याच्या दोरीवर सात धागे बांधले गेले; कवींनी विणण्यासाठी तंतू ताणले.
1.164.6
अचि॑कित्वाञ्चिकि॒तुष॑श्चि॒दत्र॑ क॒वीन्पृ॑च्छामि वि॒द्मने॒ न वि॒द्वान् ।
वि यस्त॒स्तम्भ॒ षळि॒मा रजां॑सि अ॒जस्य॑ रू॒पे किमपि॑ स्वि॒देक॑म् ॥
येथे जाणूनही न जाणणारा मी, जाणण्यासाठी ज्ञानी कवींना विचारतो: ही सहा जगे वेगवेगळी ज्याने धरली, तो कोण? अजन्म्याच्या रूपात ते एकच आहे काय?
1.164.7
इ॒ह ब्र॑वीतु॒ य ई॑म॒ङ्ग वेदा॒स्य वा॒मस्य॒ निहि॑तं प॒दं वेः ।
शी॒र्ष्णः क्षी॒रं दु॑ह्रते॒ गावो॑ अस्य व॒व्रिं वसा॑ना उद॒कं प॒दापुः॑ ॥
येथे हे जाणणारा सांगो; वामाच्या पक्ष्याचे पद ठेवलेले आहे. मस्तकापासून गायी दूध काढतात; आवरण धारण करून त्या पायांनी पाणी प्याल्या.
1.164.8
मा॒ता पि॒तर॑मृ॒त आ ब॑भाज धी॒त्यग्रे॒ मन॑सा॒ सं हि ज॒ग्मे ।
सा बी॑भ॒त्सुर्गर्भ॑रसा॒ निवि॑द्धा॒ नम॑स्वन्त॒ इदु॑पवा॒कमी॑युः ॥
माता ऋतात पित्याशी वाटेकरी झाली; आरंभी मनाने व धीने ती त्याला मिळाली. ती भयंकर, गर्भरसाने बद्ध, नमस्कार करीत उपवाकापाशी पोहोचली.
1.164.9
यु॒क्ता मा॒तासी॑द्धु॒रि दक्षि॑णाया॒ अति॑ष्ठ॒द्गर्भो॑ वृज॒नीष्व॒न्तः ।
अमी॑मेद्व॒त्सो अनु॒ गाम॑पश्यद्विश्वरू॒प्यं॑ त्रि॒षु योज॑नेषु ॥
माता दक्षिणेच्या जोखडाला जुंपलेली होती; गर्भ वृजनींमध्ये उभा राहिला. वासराने गाईच्या मागे जाऊन बहुरूपी तिला तीन प्रवासांत पाहिले.
1.164.10
ति॒स्रो मा॒तॄस्त्रीन्पि॒तॄन्बिभ्र॒देक॑ ऊ॒र्ध्वस्त॑स्थौ॒ नेमव॑ ग्लापयन्ति ।
म॒न्त्रय॑न्ते दि॒वो अ॒मुष्य॑ पृ॒ष्ठे वि॑श्व॒विदं॒ वाच॒मवि॑श्वमिन्वाम् ॥
तीन माता आणि तीन पिते धारण करणारा एक उंचावर उभा आहे; ते त्याला खाली पाडीत नाहीत. त्या द्युलोकाच्या पाठीवर सर्वज्ञ वाणीविषयी ते एकमेकांशी बोलतात; अज्ञ वाणीही त्यात आहे.
1.164.11
द्वाद॑शारं न॒हि तज्जरा॑य॒ वर्व॑र्ति च॒क्रं परि॒ द्यामृ॒तस्य॑ ।
आ पु॒त्रा अ॑ग्ने मिथु॒नासो॒ अत्र॑ स॒प्त श॒तानि॑ विंश॒तिश्च॑ तस्थुः ॥
बारा आऱ्यांचे ते चक्र जरेसाठी नाही; ऋताचे चक्र द्युलोकाभोवती फिरते. हे अग्नी, येथे जोड्यांनी उभे असलेले पुत्र — सातशे वीस.
1.164.12
पञ्च॑पादं पि॒तरं॒ द्वाद॑शाकृतिं दि॒व आ॑हुः॒ परे॒ अर्धे॑ पुरी॒षिण॑म् ।
अथे॒मे अ॒न्य उप॑रे विचक्ष॒णं स॒प्तच॑क्रे॒ षळ॑र आहु॒रर्पि॑तम् ॥
पाच पाय आणि बारा रूपे असलेल्या पित्याला, द्युलोकाच्या दूरच्या अर्ध्यात असलेल्याला, लोक सांगतात; इतर जवळच्या अर्ध्यात, सर्वदर्शी, सप्तचक्र व षट्-आऱ्यांच्या स्थिराविषयी सांगतात.
1.164.13
पञ्चा॑रे च॒क्रे प॑रि॒वर्त॑माने॒ तस्मि॒न्ना त॑स्थु॒र्भुव॑नानि॒ विश्वा॑ ।
तस्य॒ नाक्ष॑स्तप्यते॒ भूरि॑भारः स॒नादे॒व न शी॑र्यते॒ सना॑भिः ॥
पाच आरे असलेल्या फिरत्या चक्रात सर्व भुवने स्थित आहेत. अनेक भार वाहणारा तिचा आस तापतो; तरीही तो आपल्या आऱ्यांसह कधीही झिजत नाही.
1.164.14
सने॑मि च॒क्रम॒जरं॒ वि वा॑वृत उत्ता॒नायां॒ दश॑ यु॒क्ता व॑हन्ति ।
सूर्य॑स्य॒ चक्षू॒ रज॑सै॒त्यावृ॑तं॒ तस्मि॒न्नार्पि॑ता॒ भुव॑नानि॒ विश्वा॑ ॥
कडेसह अजर चक्र वेगळे फिरले आहे; पसरलेल्या एकावर दहा जुंपलेले (घोडे) ते वाहून नेतात. सूर्याचा डोळा प्रकाशाने वेढलेला येतो; त्यात सर्व भुवने अर्पित आहेत.
1.164.15
सा॒कं॒जानां॑ स॒प्तथ॑माहुरेक॒जं षळिद्य॒मा ऋष॑यो देव॒जा इति॑ ।
तेषा॑मि॒ष्टानि॒ विहि॑तानि धाम॒शः स्था॒त्रे रे॑जन्ते॒ विकृ॑तानि रूप॒शः ॥
एकत्र जन्मलेल्यांत त्यातील सातवा असे ते म्हणतात; एकजन्मा सहा आहेत — यम आणि ऋषी, देवांपासून जन्मलेले. त्यांची इष्ट व विहित कर्मे ठिकठिकाणी आहेत; स्थिर असणाऱ्यासाठी ती रूपारूपाने घडवून कंपित होतात.
1.164.16
स्त्रियः॑ स॒तीस्ताँ उ॑ मे पुं॒स आ॑हुः॒ पश्य॑दक्ष॒ण्वान्न वि चे॑तद॒न्धः ।
क॒विर्यः पु॒त्रः स ई॒मा चि॑केत॒ यस्ता वि॑जा॒नात्स पि॒तुष्पि॒तास॑त् ॥
मी स्त्री असूनही ते मला पुरुष म्हणतात; दृष्टिहीनानेही पाहावे, पण आंधळा वेगळा नीट समजू नये. जो ज्ञानी पुत्र आहे तो ते नीट जाणतो; जो त्यांना जाणतो तो पित्याचाही पिता होवो.
1.164.17
अ॒वः परे॑ण प॒र ए॒नाव॑रेण प॒दा व॒त्सं बिभ्र॑ती॒ गौरुद॑स्थात् ।
सा क॒द्रीची॒ कं स्वि॒दर्धं॒ परा॑गा॒त्क्व॑ स्वित्सूते न॒हि यू॒थे अ॒न्तः ॥
खाली दूर असलेल्या, इथे जवळ असलेल्या, पायाने, वासराला धारण करणारी गाय वर उभी राहिली. तिरकी होऊन ती कोणत्या अर्ध्या भागाकडे दूर गेली? ती कुठे प्रसवते? कळपात तर नाही.
1.164.18
अ॒वः परे॑ण पि॒तरं॒ यो अ॑स्यानु॒वेद॑ प॒र ए॒नाव॑रेण ।
क॒वी॒यमा॑नः॒ क इ॒ह प्र वो॑चद्दे॒वं मनः॒ कुतो॒ अधि॒ प्रजा॑तम् ॥
खाली दूर असलेल्या, इथे जवळ असलेल्या, पित्याला जाणणारा कोण? येथे ज्ञानी होऊन त्या देवाला कोण सांगेल? मन कोठून जन्मले?
1.164.19
ये अ॒र्वाञ्च॒स्ताँ उ॒ परा॑च आहु॒र्ये परा॑ञ्च॒स्ताँ उ॑ अ॒र्वाच॑ आहुः ।
इन्द्र॑श्च॒ या च॒क्रथुः॑ सोम॒ तानि॑ धु॒रा न यु॒क्ता रज॑सो वहन्ति ॥
जे इकडचे आहेत त्यांना दूरचे म्हणतात, आणि जे दूरचे आहेत त्यांना इकडचे म्हणतात. हे सोमा, इंद्रासह तुम्ही दोघांनी जे केले, ते जोखडात जुंपलेल्या घोड्यांप्रमाणे अंतराळाला वाहून नेतात.
1.164.20
द्वा सु॑प॒र्णा स॒युजा॒ सखा॑या समा॒नं वृ॒क्षं परि॑ षस्वजाते ।
तयो॑र॒न्यः पिप्प॑लं स्वा॒द्वत्ति॒ अन॑श्नन्न॒न्यो अ॒भि चा॑कशीति ॥
दोन सुंदर पंखी, एकत्र जुंपलेले मित्र, एकाच झाडाला वेढून बिलगतात. त्यांच्यातील एक गोड पिंपळफळ खातो; दुसरा न खाता फक्त पाहत राहतो.
1.164.21
यत्रा॑ सुप॒र्णा अ॒मृत॑स्य भा॒गमनि॑मेषं वि॒दथा॑भि॒स्वर॑न्ति ।
इ॒नो विश्व॑स्य॒ भुव॑नस्य गो॒पाः स मा॒ धीरः॒ पाक॒मत्रा वि॑वेश ॥
जिथे सुंदर पंखी अमरत्वाचा वाटा निमिषहीन स्तोत्रांनी गातात, तिथे सर्व भुवनांचा रक्षक तो धीर मला, ज्ञानी मला, इथे पिकलेल्या फळात प्रवेश करवतो.
1.164.22
यस्मि॑न्वृ॒क्षे म॒ध्वदः॑ सुप॒र्णा नि॑वि॒शन्ते॒ सुव॑ते॒ चाधि॒ विश्वे॑ ।
तस्येदा॑हुः॒ पिप्प॑लं स्वा॒द्वग्रे॒ तन्नोन्न॑श॒द्यः पि॒तरं॒ न वेद॑ ॥
मधु पिणारे पक्षी ज्या झाडावर बसून फळ निर्माण करतात, त्या झाडाचे पहिले गोड पिंपळफळ तेच लोक सांगतात. पित्याला न ओळखणाऱ्याने ते नष्ट करू नये.
1.164.23
यद्गा॑य॒त्रे अधि॑ गाय॒त्रमाहि॑तं॒ त्रैष्टु॑भाद्वा॒ त्रैष्टु॑भं नि॒रत॑क्षत ।
यद्वा॒ जग॒ज्जग॒त्याहि॑तं प॒दं य इत्तद्वि॒दुस्ते अ॑मृत॒त्वमा॑नशुः ॥
गायत्रीत गायत्री स्थापली गेली तेव्हा, किंवा त्रिष्टुभपासून त्रिष्टुभ काढले गेले तेव्हा; किंवा जगतीत जगतीचे पाऊल ठेवले गेले तेव्हा, जे ते जाणतात ते अमरत्व पावले.
1.164.24
गा॒य॒त्रेण॒ प्रति॑ मिमीते अ॒र्कम॒र्केण॒ साम॒ त्रैष्टु॑भेन वा॒कम् ।
वा॒केन॑ वा॒कं द्वि॒पदा॒ चतु॑ष्पदा॒क्षरे॑ण मिमते स॒प्त वाणीः॑ ॥
गायत्रीने ते अर्क मोजतात; अर्काने साम; त्रिष्टुभने वाक्; वाकाने वाक्; द्विपदा आणि चतुष्पदा अक्षराने सात वाणी मोजतात.
1.164.25
जग॑ता॒ सिन्धुं॑ दि॒व्य॑स्तभायद्रथंत॒रे सूर्यं॒ पर्य॑पश्यत् ।
गा॒य॒त्रस्य॑ स॒मिध॑स्ति॒स्र आ॑हु॒स्ततो॑ म॒ह्ना प्र रि॑रिचे महि॒त्वा ॥
जगासह त्याने आकाशात समुद्राला धरले; रथंतरात सूर्याला सभोवती पाहिले. गायत्रीच्या तीन समिधा सांगितल्या आहेत; त्यातून आपल्या महिम्याने तो अधिक श्रेष्ठ ठरला.
1.164.26
उप॑ ह्वये सु॒दुघां॑ धे॒नुमे॒तां सु॒हस्तो॑ गो॒धुगु॒त दो॑हदेनाम् ।
श्रेष्ठं॑ स॒वं स॑वि॒ता सा॑विषन्नो अ॒भी॑द्धो घ॒र्मस्तदु॒ षु प्र वो॑चम् ॥
चांगले दूध देणाऱ्या या धेनूला मी जवळ बोलावतो; कुशल हाताचा दोहक हिला दुहो. सवितृ आम्हाला उत्तम प्रेरणा देवो; प्रज्वलित उष्ण पेयाविषयी मी नीट सांगेन.
1.164.27
हि॒ङ्कृ॒ण्व॒ती व॑सु॒पत्नी॒ वसू॑नां व॒त्समि॒च्छन्ती॒ मन॑सा॒भ्यागा॑त् ।
दु॒हाम॒श्विभ्यां॒ पयो॑ अ॒घ्न्येयं सा व॑र्धतां मह॒ते सौभ॑गाय ॥
हंबरत्या देत, धनांची स्वामिनी, वासराला मनापासून इच्छिणारी ती आली. अश्विनांसाठी तिने अवध्य दूध द्यावे; महान सौभाग्यासाठी ती वाढो.
1.164.28
गौर॑मीमे॒दनु॑ व॒त्सं मि॒षन्तं॑ मू॒र्धानं॒ हिङ्ङ॑कृणो॒न्मात॒वा उ॑ ।
सृक्वा॑णं घ॒र्मम॒भि वा॑वशा॒ना मिमा॑ति मा॒युं पय॑ते॒ पयो॑भिः ॥
गाय आपल्या चंचल वासरामागे हंबरली; डोक्याने हुंकारली, आणि ओरडलीही. तापलेल्या तेजस्वी उष्ण पेयासाठी ती आतुर होऊन हंबरते; दुधांसह दूध देणाऱ्याला ती पिते.
1.164.29
अ॒यं स शि॑ङ्क्ते॒ येन॒ गौर॒भीवृ॑ता॒ मिमा॑ति मा॒युं ध्व॒सना॒वधि॑ श्रि॒ता ।
सा चि॒त्तिभि॒र्नि हि च॒कार॒ मर्त्यं॑ वि॒द्युद्भव॑न्ती॒ प्रति॑ व॒व्रिमौ॑हत ॥
याच्याद्वारे वेढलेली ती गाय हंबरते; दोन भात्यांवर उभी राहून ती हुंकारते. ती विचारांनी मर्त्याला खरोखर खाली ठेवते; चमकणारी वीज होऊन ती विशालाला आघात करते.
1.164.30
अ॒नच्छ॑ये तु॒रगा॑तु जी॒वमेज॑द्ध्रु॒वं मध्य॒ आ प॒स्त्या॑नाम् ।
जी॒वो मृ॒तस्य॑ चरति स्व॒धाभि॒रम॑र्त्यो॒ मर्त्ये॑ना॒ सयो॑निः ॥
तो हलत नाही, पडून राहतो; जलद मार्ग असलेला जीव हलत हलत स्थिर घरांच्या मध्यभागी पोहोचतो. मृताचा जिवंत आपल्या शक्तींनी चालतो; अमर्त्य मर्त्यासह एकाच गर्भाचा बंधू आहे.
1.164.31
अप॑श्यं गो॒पामनि॑पद्यमान॒मा च॒ परा॑ च प॒थिभि॒श्चर॑न्तम् ।
स स॒ध्रीचीः॒ स विषू॑ची॒र्वसा॑न॒ आ व॑रीवर्ति॒ भुव॑नेष्व॒न्तः ॥
कधीही न पडणाऱ्या त्या रक्षकाला मी पाहिले; तो मार्गांनी येतो-जातो. दोन्ही दिशांकडे पसरलेले वस्त्र परिधान करून तो लोकांमध्ये फिरत राहतो.
1.164.32
य ईं॑ च॒कार॒ न सो अ॒स्य वे॑द॒ य ईं॑ द॒दर्श॒ हिरु॒गिन्नु तस्मा॑त् ।
स मा॒तुर्योना॒ परि॑वीतो अ॒न्तर्ब॑हुप्र॒जा निरृ॑ति॒मा वि॑वेश ॥
हे निर्माण करणाराही हे जाणत नाही; हे पाहणाराही यावरून फार जाणत नाही. तो मातेच्या गर्भात गुंडाळलेला आतमध्ये आहे; बहुसंतती-समृद्ध होऊन तो नाशात प्रवेशला.
1.164.33
द्यौर्मे॑ पि॒ता ज॑नि॒ता नाभि॒रत्र॒ बन्धु॑र्मे मा॒ता पृ॑थि॒वी म॒हीयम् ।
उ॒त्ता॒नयो॑श्च॒म्वो॑र्योनि॑र॒न्तरत्रा॑ पि॒ता दु॑हि॒तुर्गर्भ॒माधा॑त् ॥
द्यौ माझा पिता, जनिता आहे; येथे नाभी आहे. पृथ्वी माझी माता, माझी बांधव आहे; ही महान आहे. पसरलेल्या दोन पात्रांच्या मधील योनीत पित्याने कन्येचा गर्भ ठेवला.
1.164.34
पृ॒च्छामि॑ त्वा॒ पर॒मन्तं॑ पृथि॒व्याः पृ॒च्छामि॒ यत्र॒ भुव॑नस्य॒ नाभिः॑ ।
पृ॒च्छामि॑ त्वा॒ वृष्णो॒ अश्व॑स्य॒ रेतः॑ पृ॒च्छामि॑ वा॒चः प॑र॒मं व्यो॑म ॥
पृथ्वीचा सर्वात दूरचा टोक मी तुला विचारतो; जगाची नाभी कुठे आहे ते विचारतो. वृषभ आणि अश्वाचे बीज तुला विचारतो; वाणीचे परम आकाश विचारतो.
1.164.35
इ॒यं वेदिः॒ परो॒ अन्तः॑ पृथि॒व्या अ॒यं य॒ज्ञो भुव॑नस्य॒ नाभिः॑ ।
अ॒यं सोमो॒ वृष्णो॒ अश्व॑स्य॒ रेतो॑ ब्र॒ह्मायं वा॒चः प॑र॒मं व्यो॑म ॥
ही वेदी पृथ्वीचा सर्वात दूरचा टोक आहे; हा यज्ञ जगाची नाभी आहे. हा सोम वृषभ आणि अश्वाचे बीज आहे; हा ब्रह्मा वाणीचे परम आकाश आहे.
1.164.36
स॒प्तार्ध॑ग॒र्भा भुव॑नस्य॒ रेतो॒ विष्णो॑स्तिष्ठन्ति प्र॒दिशा॒ विध॑र्मणि ।
ते धी॒तिभि॒र्मन॑सा॒ ते वि॑प॒श्चितः॑ परि॒भुवः॒ परि॑ भवन्ति वि॒श्वतः॑ ॥
सात अर्धगर्भ जगाचे बीज आहेत; विष्णूच्या विधानात दिशांमध्ये उभे राहतात. ते बुद्धीने, मनाने, ज्ञानी होऊन सर्वत्र वेढणारे होतात.
1.164.37
न वि जा॑नामि॒ यदि॑वे॒दमस्मि॑ नि॒ण्यः संन॑द्धो॒ मन॑सा चरामि ।
य॒दा माग॑न्प्रथम॒जा ऋ॒तस्यादिद्वा॒चो अ॑श्नुवे भा॒गम॒स्याः ॥
मी कोण आहे हे मला स्पष्ट कळत नाही; गुप्त, मनाने बद्ध होऊन मी संचार करतो. जेव्हा ऋताचा प्रथमजात माझ्याकडे आला, तेव्हा मी या वाणीचा वाटा प्राप्त करतो.
1.164.38
अपा॒ङ्प्राङे॑ति स्व॒धया॑ गृभी॒तो अम॑र्त्यो॒ मर्त्ये॑ना॒ सयो॑निः ।
ता शश्व॑न्ता विषू॒चीना॑ वि॒यन्ता॒ न्य॑न्यं चि॒क्युर्न नि चि॑क्युर॒न्यम् ॥
खाली आणि पुढे तो आपल्या शक्तीने जातो; धरलेला अमर, मर्त्यासह एकाच गर्भाचा. हे दोघे सदैव चालणारे, भिन्न होऊन विभागले जाणारे, एकमेकांना ओळखतात, तरी एकमेकांना ओळखत नाहीत.
1.164.39
ऋ॒चो अ॒क्षरे॑ पर॒मे व्यो॑म॒न्यस्मि॑न्दे॒वा अधि॒ विश्वे॑ निषे॒दुः ।
यस्तन्न वेद॒ किमृ॒चा क॑रिष्यति॒ य इत्तद्वि॒दुस्त इ॒मे समा॑सते ॥
ऋचेच्या अक्षरात, परम व्योमात, ज्यावर सर्व देव बसले आहेत. ते जाणत नाही तो ऋचेने काय करील? जे ते जाणतात, तेच येथे एकत्र बसतात.
1.164.40
सू॒य॒व॒साद्भग॑वती॒ हि भू॒या अथो॑ व॒यं भग॑वन्तः स्याम ।
अ॒द्धि तृण॑मघ्न्ये विश्व॒दानीं॒ पिब॑ शु॒द्धमु॑द॒कमा॒चर॑न्ती ॥
चांगल्या चाऱ्याने तू भाग्यवती हो, आणि आम्हीही भाग्यवान होऊ. हे अघ्न्ये, सदैव गवत खा; शुद्ध पाणी पीत संचार कर.
1.164.41
गौ॒रीर्मि॑माय सलि॒लानि॒ तक्ष॑ती॒ एक॑पदी द्वि॒पदी॒ सा चतु॑ष्पदी ।
अ॒ष्टाप॑दी॒ नव॑पदी बभू॒वुषी॑ स॒हस्रा॑क्षरा पर॒मे व्यो॑मन् ॥
गाय पाण्याला आकार देत गर्जली; ती एक पायाची, दोन पायांची, चार पायांची, आठ पायांची, नऊ पायांची झाली; परम व्योमात हजार अक्षरांची झाली.
1.164.42
तस्याः॑ समु॒द्रा अधि॒ वि क्ष॑रन्ति॒ तेन॑ जीवन्ति प्र॒दिश॒श्चत॑स्रः ।
ततः॑ क्षरत्य॒क्षरं॒ तद्विश्व॒मुप॑ जीवति ॥
तिच्यापासून समुद्र वाहतात; त्यामुळे चार दिशा जगतात. तेथून अक्षर वाहते; त्या अक्षराने सर्व जगते.
1.164.43
श॒क॒मयं॑ धू॒ममा॒राद॑पश्यं विषू॒वता॑ प॒र ए॒नाव॑रेण ।
उ॒क्षाणं॒ पृश्नि॑मपचन्त वी॒रास्तानि॒ धर्मा॑णि प्रथ॒मान्या॑सन् ॥
दुरून मी तो धूर पाहिला, जो एका बाजूला सर्वव्यापी आणि दुसऱ्या बाजूला त्याच्या खालचा होता. वीरांनी वृषभाला आणि ठिपकेदारास शिजवले; तेच प्रथम धर्मनियम होते.
1.164.44
त्रयः॑ के॒शिन॑ ऋतु॒था वि च॑क्षते संवत्स॒रे व॑पत॒ एक॑ एषाम् ।
विश्व॒मेको॑ अ॒भि च॑ष्टे॒ शची॑भि॒र्ध्राजि॒रेक॑स्य ददृशे॒ न रू॒पम् ॥
तीन केशधारी ऋतूंनुसार दिसतात; वर्षात त्यांच्यापैकी एक पेरणी करतो. एकच आपल्या शक्तींनी सर्व पाहतो; एकाचे तेज रूपासारखे नव्हे, तर प्रकट होते.
1.164.45
च॒त्वारि॒ वाक्परि॑मिता प॒दानि॒ तानि॑ विदुर्ब्राह्म॒णा ये म॑नी॒षिणः॑ ।
गुहा॒ त्रीणि॒ निहि॑ता॒ नेङ्ग॑यन्ति तु॒रीयं॑ वा॒चो म॑नु॒ष्या॑ वदन्ति ॥
वाणीची चार मोजलेली पदे आहेत; ती मनीषी ब्राह्मण जाणतात. गुहेत ठेवलेली तीन हलत नाहीत; चौथ्या पदाला मनुष्य बोलतात.
1.164.46
इन्द्रं॑ मि॒त्रं वरु॑णम॒ग्निमा॑हु॒रथो॑ दि॒व्यः स सु॑प॒र्णो ग॒रुत्मा॑न् ।
एकं॒ सद्विप्रा॑ बहु॒धा व॑दन्ति अ॒ग्निं य॒मं मा॑त॒रिश्वा॑नमाहुः ॥
इंद्र, मित्र, वरुण, अग्नी असे ते म्हणतात; आणि तो दिव्य, सुंदर पंखांचा, जड पंखांचा आहे. सत् एक आहे; विप्र त्याला अनेक प्रकारे सांगतात; अग्नी, यम, मातरिश्वा म्हणतात.
1.164.47
कृ॒ष्णं नि॒यानं॒ हर॑यः सुप॒र्णा अ॒पो वसा॑ना॒ दिव॒मुत्प॑तन्ति ।
त आव॑वृत्र॒न्त्सद॑नादृ॒तस्यादिद्घृ॒तेन॑ पृथि॒वी व्यु॑द्यते ॥
काळा मार्गदर्शक; पिंगट वेगवान पक्षी, पाण्याने आच्छादलेले, आकाशाकडे उडतात. ते ऋताच्या आसनावरून परत आले; या तुपाने पृथ्वी ओली होते.
1.164.48
द्वाद॑श प्र॒धय॑श्च॒क्रमेकं॒ त्रीणि॒ नभ्या॑नि॒ क उ॒ तच्चि॑केत ।
तस्मि॑न्त्सा॒कं त्रि॑श॒ता न श॒ङ्कवो॑ अर्पि॒ताः ष॒ष्टिर्न च॑लाच॒लासः॑ ॥
बारा आरे, एक चक्र, तीन नाभी; हे कोणाला माहीत? त्यात तीनशे खुट्यांप्रमाणे एकत्र बसवलेले आहेत; साठ हलल्यासारखे स्थिर आहेत.
1.164.49
यस्ते॒ स्तनः॑ शश॒यो यो म॑यो॒भूर्येन॒ विश्वा॒ पुष्य॑सि॒ वार्या॑णि ।
यो र॑त्न॒धा व॑सु॒विद्यः सु॒दत्रः॒ सर॑स्वति॒ तमि॒ह धात॑वे कः ॥
हे सरस्वती, तुझे जे वाळलेले स्तन आहे, जे सुखदायक आहे, ज्याद्वारे तू सर्व इष्ट वस्तूंचे पोषण करतेस; रत्ने धारण करणारे, धन मिळवणारे, उदार दात्री असे जे आहे, ते येथे पिण्यासाठी सिद्ध कर.
1.164.50
य॒ज्ञेन॑ य॒ज्ञम॑यजन्त दे॒वास्तानि॒ धर्मा॑णि प्रथ॒मान्या॑सन् ।
ते ह॒ नाकं॑ महि॒मानः॑ सचन्त॒ यत्र॒ पूर्वे॑ सा॒ध्याः सन्ति॑ दे॒वाः ॥
देवांनी यज्ञाने यज्ञ केला; ते पहिले धर्म होते. ते महिमावान निश्चितपणे स्वर्गाला पोहोचले, जिथे पूर्वीचे साध्य देव राहतात.
1.164.51
स॒मा॒नमे॒तदु॑द॒कमुच्चैत्यव॒ चाह॑भिः ।
भूमिं॑ प॒र्जन्या॒ जिन्व॑न्ति॒ दिवं॑ जिन्वन्त्य॒ग्नयः॑ ॥
हे पाणी सर्वांसाठी समान आहे; ते वर उठते आणि दिवसांसह खालीही येते. मेघ पृथ्वीला तृप्त करतात; अग्नी आकाशालाही प्रेरित करतात.
1.164.52
दि॒व्यं सु॑प॒र्णं वा॑य॒सं बृ॒हन्त॑म॒पां गर्भं॑ दर्श॒तमोष॑धीनाम् ।
अ॒भी॒प॒तो वृ॒ष्टिभि॑स्त॒र्पय॑न्तं॒ सर॑स्वन्त॒मव॑से जोहवीमि ॥
दिव्य, सुंदर पंखांचा, महापराक्रमी, पाण्याचा गर्भ आणि औषधींचा दर्शनीय अंश असलेला, जलांचा स्वामी, वर्षावांनी तृप्त करणाऱ्या सरस्वतास मी रक्षणासाठी आवाहन करतो.