উপনিষদ · Bṛhadāraṇyaka 3.9

हिन्दी · தமிழ் · తెలుగు · ಕನ್ನಡ · മലയാളം · বাংলা · मराठी · ગુજરાતી · ਪੰਜਾਬੀ · ଓଡ଼ିଆ · اردو · English · Español · Français · Deutsch · Português · Русский · 中文 · 日本語 · العربية · Bahasa Indonesia · ไทย

শব্দার্থসহ পড়ুন

Bṛhadāraṇyaka 3.9.1

(शाकल्यब्राह्मणग्रन्थो वा शाकल्यब्राह्मणम्)
अथ हैनं विदग्धः शाकल्यः पप्रच्छ कति देवा याज्ञवल्क्येति ।
स हैतयैव निविदा प्रतिपेदे यावन्तो वैश्वदेवस्य निविद्युच्यन्ते ।
त्रयश्च त्री च शता त्रयश्च त्री च सहस्रेति ।
ओमिति होवाच ।
कत्येव देवा याज्ञवल्क्येति ।
त्रयस्त्रिंशदिति ।
ओमिति होवाच ।
कत्येव देवा याज्ञवल्क्येति ।
षडिति ।
ओमिति होवाच ।
कत्येव देवा याज्ञवल्क्येति ।
त्रय इति ।
ओमिति होवाच ।
कत्येव देवा याज्ञवल्क्येति ।
द्वाविति ।
ओमिति होवाच ।
कत्येव देवा याज्ञवल्क्येति ।
अध्यर्ध इति ।
ओमिति होवाच ।
कत्येव देवा याज्ञवल्क्येति ।
एक इति ।
ओमिति होवाच ।
कतमे ते त्रयश्च त्री च शता त्रयश्च त्री च सहस्रेति ॥ ३.९.१ ॥

তখন বিদগ্ধ শাকল্য তাঁকে জিজ্ঞাসা করলেন, "যাজ্ঞবল্ক্য, দেবতা কয়জন?" তিনি বিশ্বদেবের নিবিদ্ মন্ত্রে যেমন বলা হয়, তেমনই উত্তর দিলেন: "তিনশো তিন, তিন হাজার।" "ঠিক।" "যাজ্ঞবল্ক্য, দেবতা কয়জন?" "তেত্রিশ।" "ঠিক।" "ছয়।" "ঠিক।" "তিন।" "ঠিক।" "দুই।" "ঠিক।" "দেড়।" "ঠিক।" "এক।" "ঠিক।" শাকল্য বললেন, "তবে সেই তিনশো তিন ও তিন হাজার কারা?"

Bṛhadāraṇyaka 3.9.2

स होवाच महिमान एवैषामेते ।
त्रयस्त्रिंशत्त्वेव देवा इति ।
कतमे ते त्रयस्त्रिंशदिति ।
अष्टौ वसव एकादश रुद्रा द्वादशादित्याः त एकत्रिंशदैन्द्रश्चैव प्रजापतिश्च त्रयस्त्रिंशाविति ॥ ३.९.२ ॥

তিনি বললেন, "এগুলি তাঁদেরই মহিমা। দেবতা প্রকৃতপক্ষে তেত্রিশজনই।" "সেই তেত্রিশজন কারা?" "আট বসু, এগারো রুদ্র, বারো আদিত্য — তাঁরা একত্রিশ — আর ইন্দ্র ও প্রজাপতি; এঁরাই তেত্রিশ।"

Bṛhadāraṇyaka 3.9.3

कतमे वसव इति ।
अग्निश्च पृथिवी च वायुश्चान्तरिक्षं चादित्यश्च द्यौः च चन्द्रमाश्च नक्षत्राणि चैते वसवः ।
एतेषु हीदं सर्वं वसु हितं इति तस्माद्वसव इति ॥ ३.९.३ ॥

"বসু কারা?" "অগ্নি, পৃথিবী, বায়ু, অন্তরিক্ষ, আদিত্য, দ্যুলোক, চন্দ্র ও নক্ষত্ররা — এরাই বসু। এঁদের মধ্যেই এই সমস্ত ধন রূপে স্থাপিত; তাই এঁদের বসু বলা হয়।"

Bṛhadāraṇyaka 3.9.4

कतमे रुद्रा इति ।
दशेमे पुरुषे प्राणा आत्मैकादशः ।
ते यदास्माच्छरीरान्मर्त्यादुत्क्रामन्त्यथ रोदयन्ति ।
तद्यद्रोदयन्ति तस्माद्रुद्रा इति ॥ ३.९.४ ॥

"রুদ্র কারা?" "পুরুষের মধ্যে এই দশটি প্রাণ; একাদশতম আত্মা। এই মরণশীল শরীর থেকে যখন তারা নির্গত হয়, তখন লোকে কাঁদতে থাকে। যেহেতু তারা কাঁদায়, তাই তাদের রুদ্র বলা হয়।"

Bṛhadāraṇyaka 3.9.5

कतम आदित्या इति ।
द्वादश वै मासाः संवत्सरस्यैत आदित्याः ।
एते हीदं सर्वमाददाना यन्ति ।
ते यदिदं सर्वमाददाना यन्ति तस्मादादित्या इति ॥ ३.९.५ ॥

আদিত্য কারা? সংবৎসরের বারোটি মাসই এই আদিত্যগণ। এরাই এই সমস্ত কিছুকে গ্রহণ করে চলে। যেহেতু এরা এই সমস্ত কিছুকে গ্রহণ করে চলে, তাই এদের আদিত্য বলা হয়।

Bṛhadāraṇyaka 3.9.6

कतम इन्द्रः कतमः प्रजापतिरिति ।
स्तनयित्नुरेवेन्द्रो यज्ञः प्रजापतिरिति ।
कतमः स्तनयित्नुरिति ।
अशनिरिति ।
कतमो यज्ञ इति ।
पशव इति ॥ ३.९.६ ॥

ইন্দ্র কে, প্রজাপতি কে? মেঘগর্জনই ইন্দ্র; যজ্ঞই প্রজাপতি। মেঘগর্জন কী? বজ্র। যজ্ঞ কী? পশুরা।

Bṛhadāraṇyaka 3.9.7

कतमे षडिति ।
अग्निश्च पृथिवी च वायुश्चान्तरिक्षश्चादित्यश्च द्यौश्चैते षट् ।
एते हीदं सर्वं षडिति ॥ ३.९.७ ॥

ছয় কী কী? অগ্নি, পৃথিবী, বায়ু, অন্তরিক্ষ, আদিত্য ও দ্যুলোক — এই ছয়। এরাই এই সমস্ত ছয়।

Bṛhadāraṇyaka 3.9.8

कतमे ते त्रयो देवा इति ।
इम एव त्रयो लोकाः ।
एषु हीमे सर्वे देवा इति ।
कतमौ तौ द्वौ देवा इति ।
अन्नं चैव प्राणश्चेति ।
कतमोऽध्यर्ध इति ।
योऽयं पवत इति ॥ ३.९.८ ॥

সেই তিন দেবতা কারা? এই তিন লোকই; এদের মধ্যেই এই সকল দেবতা রয়েছে। সেই দুই দেবতা কারা? অন্ন ও প্রাণ। দেড় কী? এই যে প্রবাহিত বায়ু (পবমান)।

Bṛhadāraṇyaka 3.9.9

तदाहुर्यदयमेक इवैव पवते ।
अथ कथमध्यर्ध इति ।
यदस्मिन्निदं सर्वमध्यार्ध्नोत्तेनाध्यर्ध इति ।
कतम एको देव इति ।
प्राण इति ।
स ब्रह्म त्यदित्याचक्षते ॥ ३.९.९ ॥

তাঁরা বলেন: এটি যেন একই রূপে পবিত্র করে। তবে 'অধ্যর্ধ' (দেড়) কেন? কারণ এর মধ্যে এই সমস্ত কিছুকে এটি ধারণ করেছে, তাই এটি 'অধ্যর্ধ'। সেই এক দেবতা কে? প্রাণ। তাঁকে তাঁরা 'ব্রহ্ম', 'তৎ' বলেন।

Bṛhadāraṇyaka 3.9.10

पृथिव्येव यस्यायतनमग्निर्लोको मनो ज्योतिर्यो वै तं पुरुषं विद्यात्सर्वस्यात्मनः परायणं स वै वेदिता स्यात् ।
याज्ञवल्क्य वेद वा अहं तं पुरुषं सर्वस्यात्मनः परायणं यमात्थ ।
य एवायं शारीरः पुरुषः स एषः ।
वदैव शाकल्य तस्य का देवतेति ।
अमृतमिति होवाच ॥ ३.९.१० ॥

পৃথিবীই যাঁর আয়তন, অগ্নি লোক, মন জ্যোতি, যে সেই পুরুষকে জানে যিনি সর্বাত্মার পরম আশ্রয়, সে-ই জ্ঞাতা হবে। যাজ্ঞবল্ক্য: আপনি যাঁর কথা বললেন, সেই সর্বাত্মার পরম আশ্রয় পুরুষকে আমি জানি। যিনি দেহে অবস্থিত পুরুষ, তিনিই এই। শাকল্য, তাঁর দেবতা কে? তিনি বললেন: অমৃত।

Bṛhadāraṇyaka 3.9.11

काम एव यस्यायतनं हृदयं लोको मनो ज्योतिर्यो वै तं पुरुषं विद्यात्सर्वस्यात्मनः परायणं स वै वेदिता स्यात् ।
याज्ञवल्क्य वेद वा अहं तं पुरुषं सर्वस्यात्मनः परायणं यमात्थ ।
य एवायं काममयः पुरुषः स एषः ।
वदैव शाकल्य तस्य का देवतेति ।
स्त्रिय इति होवाच ॥ ३.९.११ ॥

কামই যাঁর আয়তন, হৃদয় আয়তন, মন জ্যোতি, যে সেই পুরুষকে জানে যিনি সর্বাত্মার পরম আশ্রয়, সে-ই জ্ঞাতা হবে। যাজ্ঞবল্ক্য: আপনি যাঁর কথা বললেন, সেই সর্বাত্মার পরম আশ্রয় পুরুষকে আমি জানি। যিনি কামময় পুরুষ, তিনিই এই। শাকল্য, তাঁর দেবতা কে? তিনি বললেন: স্ত্রীরা।

Bṛhadāraṇyaka 3.9.12

रूपाण्येव यस्यायतनं चक्षुर्लोको मनो ज्योतिर्यो वै तं पुरुषं विद्यात्सर्वस्यात्मनः परायणं स वै वेदिता स्यात् ।
याज्ञवल्क्य वेद वा अहं तं पुरुषं सर्वस्यात्मनः परायणं यमात्थ ।
य एवासावादित्ये पुरुषः स एषः ।
वदैव शाकल्य तस्य का देवतेति ।
सत्यमिति होवाच ॥ ३.९.१२ ॥

রূপই যাঁর আয়তন, চক্ষুই আয়তন, মন জ্যোতি, যে সেই পুরুষকে জানে যিনি সর্বাত্মার পরম আশ্রয়, সে-ই জ্ঞাতা হবে। যাজ্ঞবল্ক্য: আপনি যাঁর কথা বললেন, সেই সর্বাত্মার পরম আশ্রয় পুরুষকে আমি জানি। সূর্যে যে পুরুষ, তিনিই এই। শাকল্য, তাঁর দেবতা কে? তিনি বললেন: সত্য।

Bṛhadāraṇyaka 3.9.13

आकश एव यस्यायतनं श्रोत्रं लोको मनो ज्योतिर्यो वै तं पुरुषं विद्यात्सर्वस्यात्मनः परायणं स वै वेदिता स्यात् ।
याज्ञवल्क्य वेद वा अहं तं पुरुषं सर्वस्यात्मनः परायणं यमात्थ ।
य एवायं श्रौतः प्रातिश्रुत्कः पुरुषः स एष ।
वदैव शाकल्य तस्य का देवतेति ।
दिश इति होवच ॥ ३.९.१३ ॥

আকাশই যাঁর আয়তন, শ্রোত্র, লোক, মন ও জ্যোতি যাঁর — সেই পুরুষকে যিনি জানেন, যিনি সর্বাত্মার পরম আশ্রয়, তিনিই প্রকৃত জ্ঞাতা হবেন। যাজ্ঞবল্ক্য: হে শাকল্য, তুমি যে সর্বাত্মার পরম আশ্রয় পুরুষের কথা বললে, আমি তাঁকে জানি। শ্রবণে প্রতিধ্বনিত হওয়া এই পুরুষই সেই। তাঁর দেবতা কে? বলো। তিনি বললেন: দিকসমূহ।

Bṛhadāraṇyaka 3.9.14

तम एव यस्यायतनं हृदयं लोको मनो ज्योतिर्यो वै तं पुरुषं विद्यात्सर्वस्यात्मनः परायणं स वै वेदिता स्यात् ।
याज्ञवल्क्य वेद वा अहं तं पुरुषं सर्वस्यात्मनः परायणं यमात्थ ।
य एवायं छायामयः पुरुषः स एषः ।
वदैव शाकल्य तस्य का देवतेति ।
मृत्युरिति होवाच ॥ ३.९.१४ ॥

অন্ধকারই যাঁর আয়তন, হৃদয়, লোক, মন ও জ্যোতি যাঁর — সেই পুরুষকে যিনি জানেন, যিনি সর্বাত্মার পরম আশ্রয়, তিনিই প্রকৃত জ্ঞাতা হবেন। যাজ্ঞবল্ক্য: হে শাকল্য, তুমি যে সর্বাত্মার পরম আশ্রয় পুরুষের কথা বললে, আমি তাঁকে জানি। ছায়াময় এই পুরুষই সেই। তাঁর দেবতা কে? বলো। তিনি বললেন: মৃত্যু।

Bṛhadāraṇyaka 3.9.15

रूपाण्येव यस्यायतनं हृदयं लोको मनो ज्योतिर्यो वै तं पुरुषं विद्यात्सर्वस्यात्मनः परायणं स वै वेदिता स्यात् ।
याज्ञवल्क्य वेद वा अहं तं पुरुषं सर्वस्यात्मनः परायणं यमात्थ ।
य एवायमादर्शे पुरुषः स एषः ।
वदैव शाकल्य तस्य का देवतेति ।
सत्यमिति होवाच ॥ ३.९.१५ ॥

রূপই যাঁর আয়তন, হৃদয়, লোক, মন ও জ্যোতি যাঁর — সেই পুরুষকে যিনি জানেন, যিনি সর্বাত্মার পরম আশ্রয়, তিনিই প্রকৃত জ্ঞাতা হবেন। যাজ্ঞবল্ক্য: হে শাকল্য, তুমি যে সর্বাত্মার পরম আশ্রয় পুরুষের কথা বললে, আমি তাঁকে জানি। আয়নায় দৃশ্যমান এই পুরুষই সেই। তাঁর দেবতা কে? বলো। তিনি বললেন: সত্য।

Bṛhadāraṇyaka 3.9.16

आप एव यस्यायतनं हृदयं लोको मनो ज्योतिर्यो वै तं पुरुषं विद्यात्सर्वस्यात्मनः परायणं स वै वेदिता स्यात् ।
याज्ञवल्क्य वेद वा अहं तं पुरुषं सर्वस्यात्मनः परायणं यमात्थ ।
य एवायं अप्सु पुरुषः स एषः ।
वदैव शाकल्य तस्य का देवतेति ।
वरुण इति होवाच ॥ ३.९.१६ ॥

জলই যাঁর আয়তন, হৃদয়, লোক, মন ও জ্যোতি যাঁর — সেই পুরুষকে যিনি জানেন, যিনি সর্বাত্মার পরম আশ্রয়, তিনিই প্রকৃত জ্ঞাতা হবেন। যাজ্ঞবল্ক্য: হে শাকল্য, তুমি যে সর্বাত্মার পরম আশ্রয় পুরুষের কথা বললে, আমি তাঁকে জানি। জলে বিরাজমান এই পুরুষই সেই। তাঁর দেবতা কে? বলো। তিনি বললেন: বরুণ।

Bṛhadāraṇyaka 3.9.17

रेत एव यस्यायतनं हृदयं लोको मनो ज्योतिर्यो वै तं पुरुषं विद्यात्सर्वस्यात्मनः परायणं स वै वेदिता स्यात् ।
याज्ञवल्क्य वेद वा अहं तं पुरुषं सर्वस्यात्मनः परायणं यमात्थ ।
य एवायं पुत्रमयः पुरुषः स एषः ।
वदैव शाकल्य तस्य का देवतेति ।
प्रजापतिरिति होवाच ॥ ३.९.१७ ॥

রেতই যার আয়তন, হৃদয় যার লোক, মন যার জ্যোতি, সর্বাত্মার সেই পরম আশ্রয় পুরুষকে জানতে হবে। তিনিই প্রকৃত জ্ঞাতা হবেন। যাজ্ঞবল্ক্য: আপনি যাঁর কথা বললেন, সর্বাত্মার সেই পরম আশ্রয় পুরুষকে আমি জানি। পুত্রময় যে পুরুষ, তিনিই এই। শাকল্য, বলুন, তাঁর দেবতা কে? তিনি বললেন: প্রজাপতি।

Bṛhadāraṇyaka 3.9.18

शाकल्येति होवाच याज्ञवल्क्यः ।
त्वां स्विदिमे ब्राह्मणा अङ्गारावक्षयणमक्रता३ इति ॥ ३.९.१८ ॥

শাকল্য, এই বলে যাজ্ঞবল্ক্য বললেন: এই ব্রাহ্মণেরা কি তোমাকে অঙ্গারের স্তূপে পরিণত করেছে?

Bṛhadāraṇyaka 3.9.19

याज्ञवल्क्येति होवाच शाकल्यः ।
यदिदं कुरुपञ्चालानां ब्राह्मनानत्यवादीः किं ब्रह्म विद्वानिति ।
दिशो वेद सदेवाः सप्रतिष्ठा इति ।
यद्दिशो वेत्थ सदेवाः सप्रतिष्ठाः ॥ ३.९.१९ ॥

যাজ্ঞবল্ক্য, এই বলে শাকল্য বললেন: কুরু-পাঞ্চাল ব্রাহ্মণদের তুমি বিতর্কে ছাড়িয়ে গিয়েছ, তাহলে কি ব্রহ্মকে জেনেছ তুমি? যাজ্ঞবল্ক্য: দেবতা ও তাঁদের প্রতিষ্ঠাসহ দিকসমূহ আমি জানি। শাকল্য: যদি তুমি দেবতা ও তাঁদের প্রতিষ্ঠাসহ দিকসমূহ জানো।

Bṛhadāraṇyaka 3.9.20

किंदेवतोऽस्यां प्राच्यां दिश्यसीति ।
आदित्यदेवत इति ।
स आदित्यः कस्मिन् प्रतिष्ठित इति ।
चक्षुषीति ।
कस्मिन्नु चक्षुः प्रतिष्ठितमिति ।
रूपेष्विति ।
चक्षुषा हि रूपाणि पश्यति ।
कस्मिन्नु रूपाणि प्रतिष्ठितानीति ।
हृदय इति होवाच ।
हृदयेन हि रूपाणि जानाति ।
हृदये ह्येव रूपाणि प्रतिष्ठितानि भवन्तीति ।
एवमेवैतद्याज्ञवल्क्य ॥ ३.९.२० ॥

এই পূর্ব দিকে তুমি কোন দেবতার সঙ্গে আছ? আদিত্য দেবতার সঙ্গে। সেই আদিত্য কিসে প্রতিষ্ঠিত? চক্ষুতে। চক্ষু কিসে প্রতিষ্ঠিত? রূপসমূহে। চক্ষু দিয়েই রূপ দেখে। রূপসমূহ কিসে প্রতিষ্ঠিত? তিনি বললেন: হৃদয়ে। হৃদয় দিয়েই রূপ জানে; রূপসমূহ হৃদয়েই প্রতিষ্ঠিত থাকে। যাজ্ঞবল্ক্য, এটি এরূপই।

Bṛhadāraṇyaka 3.9.21

किंदेवतोऽस्यां दक्षिणायां दिश्यसीति ।
यमदेवत इति ।
स यमः कस्मिन् प्रतिष्ठित इति ।
यज्ञ इति ।
कस्मिन्नु यज्ञः प्रतिष्ठित इति ।
दक्षिणायामिति ।
कस्मिन्नु दक्षिणा प्रतिष्ठितेति ।
श्रद्धायामिति ।
यदा ह्येव श्रद्धत्तेऽथ दक्षिणां ददाति ।
श्रद्धायां ह्येव दक्षिणा प्रतिष्ठितेति ।
कस्मिन्नु श्रद्धा प्रतिष्ठितेति ।
हृदय इति होवाच ।
हृदयेन हि श्रद्धाम् ।
हृदये ह्येव श्रद्धा प्रतिष्ठिता भवतीति ।
एवमेवैतद्याज्ञवल्क्य ॥ ३.९.२१ ॥

এই দক্ষিণ দিকে তুমি কোন দেবতার সঙ্গে আছ? যম দেবতার সঙ্গে। সেই যম কিসে প্রতিষ্ঠিত? যজ্ঞে। যজ্ঞ কিসে প্রতিষ্ঠিত? দক্ষিণায়। দক্ষিণা কিসে প্রতিষ্ঠিত? শ্রদ্ধায়, কারণ শ্রদ্ধা থাকলেই মানুষ দক্ষিণা দেয়; শ্রদ্ধাতেই দক্ষিণা প্রতিষ্ঠিত। শ্রদ্ধা কিসে প্রতিষ্ঠিত? হৃদয়ে, এ কথা তিনি বললেন, কারণ হৃদয় দিয়েই শ্রদ্ধা জানা যায়; হৃদয়েই শ্রদ্ধা প্রতিষ্ঠিত হয়। হে যাজ্ঞবল্ক্য, এটি এরূপই।

Bṛhadāraṇyaka 3.9.22

किंदेवतोऽस्यां प्रतीच्यां दिश्यसीति ।
वरुणदेवत इति ।
स वरुणः कस्मिन् प्रतिष्ठित इति ।
अप्स्विति ।
कस्मिन्न्वापः प्रतिष्ठिता इति ।
रेतसीति ।
कस्मिन्नु रेतः प्रतिष्ठितमिति ।
हृदय इति ।
तस्मादपि प्रतिरूपं जातमाहुर्हृदयादिव सृप्तो हृदयादिव निर्मित इति ।
हृदये ह्येव रेतः प्रतिष्ठितं भवतीति ।
एवमेवैतद्याज्ञवल्क्य ॥ ३.९.२२ ॥

এই পশ্চিম দিকে তুমি কোন দেবতার সঙ্গে আছ? বরুণ দেবতার সঙ্গে। সেই বরুণ কিসে প্রতিষ্ঠিত? জলে। জল কিসে প্রতিষ্ঠিত? রেতে। রেতঃ কিসে প্রতিষ্ঠিত? হৃদয়ে। তাই বলা হয়, যা জন্মায় তা নিজের রূপের অনুরূপ হয়, যেন হৃদয় থেকেই নিঃসৃত ও হৃদয় থেকেই নির্মিত। হৃদয়েই রেতঃ প্রতিষ্ঠিত হয়। হে যাজ্ঞবল্ক্য, এটি এরূপই।

Bṛhadāraṇyaka 3.9.23

किंदेवतोऽस्यामुदीच्यां दिश्यसीति ।
सोमदेवत इति ।
स सोमः कस्मिन् प्रतिष्ठित इति ।
दीक्षायामिति ।
कस्मिन्नु दिक्षा प्रतिष्ठितेति ।
सत्य इति ।
तस्मादपि दीक्षितमाहुः सत्यं वदेति ।
सत्ये ह्येव दीक्षा प्रतिष्ठितेति ।
कस्मिन्नु सत्यं प्रतिष्ठितमिति ।
हृदय इति होवाच ।
हृदयेन हि सत्यं जानाति ।
हृदये ह्येव सत्यं प्रतिष्ठितं भवतीति ।
एवमेवैतद्याज्ञवल्क्य ॥ ३.९.२३ ॥

এই উত্তর দিকে তুমি কোন দেবতার সঙ্গে আছ? সোম দেবতার সঙ্গে। সেই সোম কিসে প্রতিষ্ঠিত? দীক্ষায়। দীক্ষা কিসে প্রতিষ্ঠিত? সত্যে, তিনি এরূপ বললেন। তাই দীক্ষিত ব্যক্তিকে লোকে বলে 'সত্য বলো'; কারণ দীক্ষা সত্যেই প্রতিষ্ঠিত। সত্য কিসে প্রতিষ্ঠিত? হৃদয়ে, তিনি এরূপ বললেন, কারণ হৃদয় দিয়েই সত্য জানা যায়; সত্য হৃদয়েই প্রতিষ্ঠিত হয়। হে যাজ্ঞবল্ক্য, এটি এরূপই।

Bṛhadāraṇyaka 3.9.24

किंदेवतोऽस्यां ध्रुवायां दिश्यसीति ।
अग्निदेवत इति ।
सोऽग्निः कस्मिन् प्रतिष्ठित इति ।
वाचीति ।
कस्मिन्नु वाक्प्रतिष्ठितेति ।
हृदय इति ।
कस्मिन्नु हृदयं प्रतिष्ठितमिति ॥ ३.९.२४ ॥

এই স্থির দিকে তুমি কোন দেবতার সঙ্গে আছ? অগ্নি দেবতার সঙ্গে। সেই অগ্নি কিসে প্রতিষ্ঠিত? বাক্যে। বাক্ কিসে প্রতিষ্ঠিত? হৃদয়ে। হৃদয় কিসে প্রতিষ্ঠিত?

Bṛhadāraṇyaka 3.9.25

अहल्लिकेति होवाच याज्ञवल्क्यः ।
यत्रैतदन्यत्रास्मन्मन्यासै ।
यद्ध्येतदन्यत्रास्मत्स्याच्छ्वानो वैनदद्युर्वयांसि वैनद्विमथ्नीरन्निति ॥ ३.९.२५ ॥

যাজ্ঞবল্ক্য বললেন: "তাই হোক। যদি তোমরা একে আমাদের থেকে ভিন্ন মনে কর, তবে যদি এটি আমাদের থেকে পৃথক হত, তাহলে কুকুরেরা একে খেয়ে ফেলত বা পাখিরা একে ছিঁড়ে ফেলত।"

Bṛhadāraṇyaka 3.9.26

कस्मिन्नु त्वं चात्मा च प्रतिष्ठितौ स्थ इति ।
प्राण इति ।
कस्मिन्नु प्राणः प्रतिष्ठित इति ।
अपान इति ।
कस्मिन्न्वपानः प्रतिष्ठित इति ।
व्यान इति ।
कस्मिन्नु व्यानः प्रतिष्ठित इति ।
उदान इति ।
कस्मिन्नूदानः प्रतिष्ठित इति ।
समान इति ।
स एष नेति नेत्यात्मा ।
अगृह्यो न हि गृह्यते ।
अशीर्यो न हि शीर्यते ।
असङ्गो न सज्यते ।
असितो न व्यथते ।
न रिष्यति ।
एतान्यष्टावायतनान्यष्टौ लोका अद्द्. अष्टौ देवा अष्टौ पुरुषाः ।
स यस्तान् पुरुषान्निरुह्य प्रत्युह्यात्यक्रामत्तं त्वौपनिषदं पुरुषं पृच्छामि ।
तं चेन्मे न विवक्ष्यसि मूर्धा ते विपतिष्यतीति ।
तं ह न मेने शाकल्यस्।
तस्य ह मूर्धा विपपात ।
अपि हास्य परिमोषिणोऽस्थीन्यपजह्रुरन्यन्मन्यमानाः ॥ ३.९.२६ ॥

"তুমি ও আত্মা কিসে প্রতিষ্ঠিত?" "প্রাণে।" "প্রাণ কিসে প্রতিষ্ঠিত?" "অপানে।" "অপান কিসে?" "ব্যানে।" "ব্যান কিসে?" "উদানে।" "উদান কিসে?" "সমানে।" সেই আত্মা 'নেতি নেতি'। তা গ্রহণযোগ্য নয়, কারণ তা গৃহীত হয় না; তা ক্ষয় পায় না; তা আসক্ত হয় না; তা বদ্ধ হয় না; তা ব্যথিত হয় না; তা ক্ষতিগ্রস্ত হয় না। এই আটটি আধার, আটটি লোক, আটজন দেবতা, আটজন পুরুষ। যে সেই পুরুষগণকে পৃথক করে, পিছনে টেনে, অতিক্রম করল, সেই ঔপনিষদিক পুরুষের বিষয়ে আমি প্রশ্ন করছি। যদি তুমি আমাকে তা না বল, তবে তোমার মস্তক পতিত হবে।" শাকল্য তা গ্রাহ্য করলেন না। তখন তাঁর মস্তক পতিত হল। চোরেরা তাঁর অস্থিও অন্য কিছু মনে করে নিয়ে গেল।

Bṛhadāraṇyaka 3.9.27

अथ होवाच ब्राह्मणा भगवन्तो यो वः कामयते स मा पृच्छतु ।
सर्वे वा मा पृच्छत ।
यो वः कामयते तं वः पृच्छामि सर्वान् वा वः पृच्छामीति ।
ते ह ब्राह्मणा न दधृषुः ॥ ३.९.२७ ॥

তখন যাজ্ঞবল্ক্য বললেন: "হে পূজনীয় ব্রাহ্মণগণ, তোমাদের মধ্যে যে জিজ্ঞাসা করতে চায়, সে আমাকে জিজ্ঞাসা করুক। অথবা তোমরা সবাই আমাকে জিজ্ঞাসা কর। তোমাদের মধ্যে যে ইচ্ছা করে তাকে আমি জিজ্ঞাসা করছি, বা তোমাদের সবাইকে জিজ্ঞাসা করছি।" তখন সেই ব্রাহ্মণগণ সাহস পেলেন না।