ఉపనిషత్తులు · Bṛhadāraṇyaka 3.9

हिन्दी · தமிழ் · తెలుగు · ಕನ್ನಡ · മലയാളം · বাংলা · मराठी · ગુજરાતી · ਪੰਜਾਬੀ · ଓଡ଼ିଆ · اردو · English · Español · Français · Deutsch · Português · Русский · 中文 · 日本語 · العربية · Bahasa Indonesia · ไทย

పదార్థాలతో చదవండి

Bṛhadāraṇyaka 3.9.1

(शाकल्यब्राह्मणग्रन्थो वा शाकल्यब्राह्मणम्)
अथ हैनं विदग्धः शाकल्यः पप्रच्छ कति देवा याज्ञवल्क्येति ।
स हैतयैव निविदा प्रतिपेदे यावन्तो वैश्वदेवस्य निविद्युच्यन्ते ।
त्रयश्च त्री च शता त्रयश्च त्री च सहस्रेति ।
ओमिति होवाच ।
कत्येव देवा याज्ञवल्क्येति ।
त्रयस्त्रिंशदिति ।
ओमिति होवाच ।
कत्येव देवा याज्ञवल्क्येति ।
षडिति ।
ओमिति होवाच ।
कत्येव देवा याज्ञवल्क्येति ।
त्रय इति ।
ओमिति होवाच ।
कत्येव देवा याज्ञवल्क्येति ।
द्वाविति ।
ओमिति होवाच ।
कत्येव देवा याज्ञवल्क्येति ।
अध्यर्ध इति ।
ओमिति होवाच ।
कत्येव देवा याज्ञवल्क्येति ।
एक इति ।
ओमिति होवाच ।
कतमे ते त्रयश्च त्री च शता त्रयश्च त्री च सहस्रेति ॥ ३.९.१ ॥

అప్పుడు విదగ్ధుడు శాకల్యుడు ఆయనను అడిగాడు, "యాజ్ఞవల్క్యా, దేవతలు ఎందరు?" ఆయన విశ్వదేవుల నివిద్ మంత్రంలో చెప్పబడిన అదే సమాధానమిచ్చాడు: "మూడు వందల మూడు, మూడు వేలు." "సరే." "యాజ్ఞవల్క్యా, దేవతలు ఎందరు?" "ముప్పై మూడు." "సరే." "ఆరు." "సరే." "మూడు." "సరే." "రెండు." "సరే." "ఒకటిన్నర." "సరే." "ఒకటి." "సరే." అప్పుడు శాకల్యుడు అన్నాడు, "ఆ మూడు వందల మూడు, మూడు వేలు ఏవి?"

Bṛhadāraṇyaka 3.9.2

स होवाच महिमान एवैषामेते ।
त्रयस्त्रिंशत्त्वेव देवा इति ।
कतमे ते त्रयस्त्रिंशदिति ।
अष्टौ वसव एकादश रुद्रा द्वादशादित्याः त एकत्रिंशदैन्द्रश्चैव प्रजापतिश्च त्रयस्त्रिंशाविति ॥ ३.९.२ ॥

ఆయన అన్నాడు, "ఇవన్నీ వారి మహిమలే. దేవతలు నిజానికి ముప్పై మూడు మాత్రమే." "ఆ ముప్పై మూడు ఎవరు?" "ఎనిమిది వసువులు, పదకొండు రుద్రులు, పన్నెండు ఆదిత్యులు — వారు ముప్పై ఒకరు — ఇంద్రుడు, ప్రజాపతి; ఇవే ముప్పై మూడు."

Bṛhadāraṇyaka 3.9.3

कतमे वसव इति ।
अग्निश्च पृथिवी च वायुश्चान्तरिक्षं चादित्यश्च द्यौः च चन्द्रमाश्च नक्षत्राणि चैते वसवः ।
एतेषु हीदं सर्वं वसु हितं इति तस्माद्वसव इति ॥ ३.९.३ ॥

"వసువులు ఎవరు?" "అగ్ని, పృథ్వి, వాయువు, అంతరిక్షం, ఆదిత్యుడు, ద్యులోకం, చంద్రుడు, నక్షత్రాలు — ఇవే వసువులు. వీటిలోనే ఈ సమస్తం ధనంగా నిలిపబడి ఉంది; కనుక వీరిని వసువులు అంటారు."

Bṛhadāraṇyaka 3.9.4

कतमे रुद्रा इति ।
दशेमे पुरुषे प्राणा आत्मैकादशः ।
ते यदास्माच्छरीरान्मर्त्यादुत्क्रामन्त्यथ रोदयन्ति ।
तद्यद्रोदयन्ति तस्माद्रुद्रा इति ॥ ३.९.४ ॥

"రుద్రులు ఎవరు?" "పురుషునిలో ఈ పది ప్రాణాలు ఉన్నాయి; పదకొండవది ఆత్మ. ఈ మర్త్య శరీరం నుండి అవి నిష్క్రమించినప్పుడు, ప్రజలు ఏడవడం మొదలుపెడతారు. అవి ఏడిపిస్తాయి కాబట్టి వారిని రుద్రులు అంటారు."

Bṛhadāraṇyaka 3.9.5

कतम आदित्या इति ।
द्वादश वै मासाः संवत्सरस्यैत आदित्याः ।
एते हीदं सर्वमाददाना यन्ति ।
ते यदिदं सर्वमाददाना यन्ति तस्मादादित्या इति ॥ ३.९.५ ॥

ఆదిత్యులు ఎవరు? సంవత్సరానికి చెందిన పన్నెండు మాసాలే ఈ ఆదిత్యులు. ఇవే ఈ సర్వాన్నీ గ్రహిస్తూ సాగుతాయి. ఇవి ఈ సర్వాన్నీ గ్రహిస్తూ సాగుతాయి కాబట్టి వీటిని ఆదిత్యులు అంటారు.

Bṛhadāraṇyaka 3.9.6

कतम इन्द्रः कतमः प्रजापतिरिति ।
स्तनयित्नुरेवेन्द्रो यज्ञः प्रजापतिरिति ।
कतमः स्तनयित्नुरिति ।
अशनिरिति ।
कतमो यज्ञ इति ।
पशव इति ॥ ३.९.६ ॥

ఇంద్రుడు ఎవరు, ప్రజాపతి ఎవరు? ఉరుముయే ఇంద్రుడు; యజ్ఞమే ప్రజాపతి. ఉరుము ఏది? పిడుగు. యజ్ఞం ఏది? పశువులు.

Bṛhadāraṇyaka 3.9.7

कतमे षडिति ।
अग्निश्च पृथिवी च वायुश्चान्तरिक्षश्चादित्यश्च द्यौश्चैते षट् ।
एते हीदं सर्वं षडिति ॥ ३.९.७ ॥

ఆరు ఏవి? అగ్ని, పృథ్వి, వాయువు, అంతరిక్షం, ఆదిత్యుడు, ద్యులోకం — ఇవి ఆరు. ఇవే ఈ సర్వం ఆరుగా ఉన్నది.

Bṛhadāraṇyaka 3.9.8

कतमे ते त्रयो देवा इति ।
इम एव त्रयो लोकाः ।
एषु हीमे सर्वे देवा इति ।
कतमौ तौ द्वौ देवा इति ।
अन्नं चैव प्राणश्चेति ।
कतमोऽध्यर्ध इति ।
योऽयं पवत इति ॥ ३.९.८ ॥

ఆ మూడు దేవతలు ఎవరు? ఇవే మూడు లోకాలు; వీటిలోనే ఈ దేవతలంతా ఉన్నారు. ఆ రెండు దేవతలు ఎవరు? అన్నం, ప్రాణం. ఒకటిన్నర ఏది? ఇదిగో ఈ వీచే గాలి (పవమానం).

Bṛhadāraṇyaka 3.9.9

तदाहुर्यदयमेक इवैव पवते ।
अथ कथमध्यर्ध इति ।
यदस्मिन्निदं सर्वमध्यार्ध्नोत्तेनाध्यर्ध इति ।
कतम एको देव इति ।
प्राण इति ।
स ब्रह्म त्यदित्याचक्षते ॥ ३.९.९ ॥

వారు చెబుతారు: ఇది ఒకటిగానే పవిత్రం చేస్తుంది. అలాంటప్పుడు 'అధ్యర్ధ' (ఒకటిన్నర) ఎందుకు? దీనిలో ఈ సర్వాన్ని ఇది ధరించింది కాబట్టి అది 'అధ్యర్ధ'. ఆ ఒక్క దేవుడు ఎవరు? ప్రాణం. దాన్ని వారు 'బ్రహ్మ', 'తత్' అంటారు.

Bṛhadāraṇyaka 3.9.10

पृथिव्येव यस्यायतनमग्निर्लोको मनो ज्योतिर्यो वै तं पुरुषं विद्यात्सर्वस्यात्मनः परायणं स वै वेदिता स्यात् ।
याज्ञवल्क्य वेद वा अहं तं पुरुषं सर्वस्यात्मनः परायणं यमात्थ ।
य एवायं शारीरः पुरुषः स एषः ।
वदैव शाकल्य तस्य का देवतेति ।
अमृतमिति होवाच ॥ ३.९.१० ॥

భూమియే ఎవరి ఆశ్రయమో, అగ్ని లోకమో, మనస్సు జ్యోతియో, అన్నిటి ఆత్మకు పరమ ఆశ్రయమైన ఆ పురుషుని ఎవరు తెలుసుకుంటారో వారే జ్ఞాత అవుతారు. యాజ్ఞవల్క్యుడు: మీరు చెప్పే సర్వాత్మకు పరమాశ్రయమైన ఆ పురుషుని నేను ఎరుగుదును. ఇతడే దేహంలోని పురుషుడు. శాకల్యా, అతనికి దేవత ఎవరు? అతడు అన్నాడు: అమృతం.

Bṛhadāraṇyaka 3.9.11

काम एव यस्यायतनं हृदयं लोको मनो ज्योतिर्यो वै तं पुरुषं विद्यात्सर्वस्यात्मनः परायणं स वै वेदिता स्यात् ।
याज्ञवल्क्य वेद वा अहं तं पुरुषं सर्वस्यात्मनः परायणं यमात्थ ।
य एवायं काममयः पुरुषः स एषः ।
वदैव शाकल्य तस्य का देवतेति ।
स्त्रिय इति होवाच ॥ ३.९.११ ॥

కామమే ఎవరి ఆశ్రయమో, హృదయమే ఆయతనమో, మనస్సు జ్యోతియో, సర్వాత్మకు పరమాశ్రయమైన ఆ పురుషుని ఎవరు తెలుసుకుంటారో వారే జ్ఞాత అవుతారు. యాజ్ఞవల్క్యుడు: మీరు చెప్పే సర్వాత్మకు పరమాశ్రయమైన ఆ పురుషుని నేను ఎరుగుదును. ఇతడే కామమయుడైన పురుషుడు. శాకల్యా, అతనికి దేవత ఎవరు? అతడు అన్నాడు: స్త్రీలు.

Bṛhadāraṇyaka 3.9.12

रूपाण्येव यस्यायतनं चक्षुर्लोको मनो ज्योतिर्यो वै तं पुरुषं विद्यात्सर्वस्यात्मनः परायणं स वै वेदिता स्यात् ।
याज्ञवल्क्य वेद वा अहं तं पुरुषं सर्वस्यात्मनः परायणं यमात्थ ।
य एवासावादित्ये पुरुषः स एषः ।
वदैव शाकल्य तस्य का देवतेति ।
सत्यमिति होवाच ॥ ३.९.१२ ॥

రూపాలే ఎవరి ఆశ్రయమో, కన్నే ఆయతనమో, మనస్సు జ్యోతియో, సర్వాత్మకు పరమాశ్రయమైన ఆ పురుషుని ఎవరు తెలుసుకుంటారో వారే జ్ఞాత అవుతారు. యాజ్ఞవల్క్యుడు: మీరు చెప్పే సర్వాత్మకు పరమాశ్రయమైన ఆ పురుషుని నేను ఎరుగుదును. ఆదిత్యునిలోని పురుషుడు ఇతడే. శాకల్యా, అతనికి దేవత ఎవరు? అతడు అన్నాడు: సత్యం.

Bṛhadāraṇyaka 3.9.13

आकश एव यस्यायतनं श्रोत्रं लोको मनो ज्योतिर्यो वै तं पुरुषं विद्यात्सर्वस्यात्मनः परायणं स वै वेदिता स्यात् ।
याज्ञवल्क्य वेद वा अहं तं पुरुषं सर्वस्यात्मनः परायणं यमात्थ ।
य एवायं श्रौतः प्रातिश्रुत्कः पुरुषः स एष ।
वदैव शाकल्य तस्य का देवतेति ।
दिश इति होवच ॥ ३.९.१३ ॥

ఆకాశమే ఆయతనమైన, శ్రోత్రం, లోకం, మనస్సు, జ్యోతి కలిగిన ఆ పురుషుణ్ణి ఎవరు తెలుసుకుంటారో, అతడు సర్వాత్మకు పరాయణమైన వాడిని తెలిసినవాడవుతాడు. యాజ్ఞవల్క్యుడు: ఓ శాకల్యా, నీవు చెప్పిన సర్వాత్మకు పరాయణమైన ఆ పురుషుణ్ణి నేను ఎరుగుదును. చెవిలో ప్రతిధ్వనించే ఈ పురుషుడే అతడు. అతని దేవత ఎవరు? చెప్పు. ఆయన అన్నాడు: దిశలు.

Bṛhadāraṇyaka 3.9.14

तम एव यस्यायतनं हृदयं लोको मनो ज्योतिर्यो वै तं पुरुषं विद्यात्सर्वस्यात्मनः परायणं स वै वेदिता स्यात् ।
याज्ञवल्क्य वेद वा अहं तं पुरुषं सर्वस्यात्मनः परायणं यमात्थ ।
य एवायं छायामयः पुरुषः स एषः ।
वदैव शाकल्य तस्य का देवतेति ।
मृत्युरिति होवाच ॥ ३.९.१४ ॥

అంధకారమే ఆయతనమైన, హృదయం, లోకం, మనస్సు, జ్యోతి కలిగిన ఆ పురుషుణ్ణి ఎవరు తెలుసుకుంటారో, అతడు సర్వాత్మకు పరాయణమైన వాడిని తెలిసినవాడవుతాడు. యాజ్ఞవల్క్యుడు: ఓ శాకల్యా, నీవు చెప్పిన సర్వాత్మకు పరాయణమైన ఆ పురుషుణ్ణి నేను ఎరుగుదును. ఛాయామయమైన ఈ పురుషుడే అతడు. అతని దేవత ఎవరు? చెప్పు. ఆయన అన్నాడు: మృత్యువు.

Bṛhadāraṇyaka 3.9.15

रूपाण्येव यस्यायतनं हृदयं लोको मनो ज्योतिर्यो वै तं पुरुषं विद्यात्सर्वस्यात्मनः परायणं स वै वेदिता स्यात् ।
याज्ञवल्क्य वेद वा अहं तं पुरुषं सर्वस्यात्मनः परायणं यमात्थ ।
य एवायमादर्शे पुरुषः स एषः ।
वदैव शाकल्य तस्य का देवतेति ।
सत्यमिति होवाच ॥ ३.९.१५ ॥

రూపాలే ఆయతనమైన, హృదయం, లోకం, మనస్సు, జ్యోతి కలిగిన ఆ పురుషుణ్ణి ఎవరు తెలుసుకుంటారో, అతడు సర్వాత్మకు పరాయణమైన వాడిని తెలిసినవాడవుతాడు. యాజ్ఞవల్క్యుడు: ఓ శాకల్యా, నీవు చెప్పిన సర్వాత్మకు పరాయణమైన ఆ పురుషుణ్ణి నేను ఎరుగుదును. అద్దంలో కనిపించే ఈ పురుషుడే అతడు. అతని దేవత ఎవరు? చెప్పు. ఆయన అన్నాడు: సత్యం.

Bṛhadāraṇyaka 3.9.16

आप एव यस्यायतनं हृदयं लोको मनो ज्योतिर्यो वै तं पुरुषं विद्यात्सर्वस्यात्मनः परायणं स वै वेदिता स्यात् ।
याज्ञवल्क्य वेद वा अहं तं पुरुषं सर्वस्यात्मनः परायणं यमात्थ ।
य एवायं अप्सु पुरुषः स एषः ।
वदैव शाकल्य तस्य का देवतेति ।
वरुण इति होवाच ॥ ३.९.१६ ॥

ఆపస్సే ఆయతనమైన, హృదయం, లోకం, మనస్సు, జ్యోతి కలిగిన ఆ పురుషుణ్ణి ఎవరు తెలుసుకుంటారో, అతడు సర్వాత్మకు పరాయణమైన వాడిని తెలిసినవాడవుతాడు. యాజ్ఞవల్క్యుడు: ఓ శాకల్యా, నీవు చెప్పిన సర్వాత్మకు పరాయణమైన ఆ పురుషుణ్ణి నేను ఎరుగుదును. నీటిలో ఉండే ఈ పురుషుడే అతడు. అతని దేవత ఎవరు? చెప్పు. ఆయన అన్నాడు: వరుణుడు.

Bṛhadāraṇyaka 3.9.17

रेत एव यस्यायतनं हृदयं लोको मनो ज्योतिर्यो वै तं पुरुषं विद्यात्सर्वस्यात्मनः परायणं स वै वेदिता स्यात् ।
याज्ञवल्क्य वेद वा अहं तं पुरुषं सर्वस्यात्मनः परायणं यमात्थ ।
य एवायं पुत्रमयः पुरुषः स एषः ।
वदैव शाकल्य तस्य का देवतेति ।
प्रजापतिरिति होवाच ॥ ३.९.१७ ॥

ఎవని నివాసం వీర్యమో, హృదయం లోకమో, మనస్సు జ్యోతియో, సర్వాత్మకు పరమ ఆశ్రయమైన ఆ పురుషుడిని తెలుసుకోవాలి. అతడే నిజమైన జ్ఞాని. యాజ్ఞవల్క్యుడు: మీరు చెప్పిన సర్వాత్మకు పరమ ఆశ్రయమైన ఆ పురుషుడిని నేను ఎరుగుదును. పుత్రమయుడైన ఈ పురుషుడే అతడు. శాకల్యా, అతని దేవత ఎవరు? అతడు అన్నాడు: ప్రజాపతి.

Bṛhadāraṇyaka 3.9.18

शाकल्येति होवाच याज्ञवल्क्यः ।
त्वां स्विदिमे ब्राह्मणा अङ्गारावक्षयणमक्रता३ इति ॥ ३.९.१८ ॥

శాకల్యా, అని యాజ్ఞవల్క్యుడు అన్నాడు: ఈ బ్రాహ్మణులు నిన్ను నిప్పుకణికల కుప్పగా చేశారా?

Bṛhadāraṇyaka 3.9.19

याज्ञवल्क्येति होवाच शाकल्यः ।
यदिदं कुरुपञ्चालानां ब्राह्मनानत्यवादीः किं ब्रह्म विद्वानिति ।
दिशो वेद सदेवाः सप्रतिष्ठा इति ।
यद्दिशो वेत्थ सदेवाः सप्रतिष्ठाः ॥ ३.९.१९ ॥

యాజ్ఞవల్క్యా, అని శాకల్యుడు అన్నాడు: కురు-పంచాల బ్రాహ్మణులను నీవు వాదంలో మించావు కదా; బ్రహ్మను తెలిసినవాడవా? యాజ్ఞవల్క్యుడు: దేవతలతో, వారి ఆధారాలతో కూడిన దిక్కులను నేను ఎరుగుదును. శాకల్యుడు: దేవతలతో, వారి ఆధారాలతో కూడిన దిక్కులను నీవు ఎరుగుదువా.

Bṛhadāraṇyaka 3.9.20

किंदेवतोऽस्यां प्राच्यां दिश्यसीति ।
आदित्यदेवत इति ।
स आदित्यः कस्मिन् प्रतिष्ठित इति ।
चक्षुषीति ।
कस्मिन्नु चक्षुः प्रतिष्ठितमिति ।
रूपेष्विति ।
चक्षुषा हि रूपाणि पश्यति ।
कस्मिन्नु रूपाणि प्रतिष्ठितानीति ।
हृदय इति होवाच ।
हृदयेन हि रूपाणि जानाति ।
हृदये ह्येव रूपाणि प्रतिष्ठितानि भवन्तीति ।
एवमेवैतद्याज्ञवल्क्य ॥ ३.९.२० ॥

ఈ తూర్పు దిక్కులో ఏ దేవతతో నీవు ఉన్నావు? ఆదిత్య దేవతతో. ఆ ఆదిత్యుడు దేనిలో స్థితుడై ఉన్నాడు? నేత్రంలో. నేత్రం దేనిలో స్థితమై ఉంది? రూపాలలో. నేత్రంతోనే రూపాలను చూస్తాడు. రూపాలు దేనిలో స్థితమై ఉన్నాయి? అతడు అన్నాడు: హృదయంలో. హృదయంతోనే రూపాలను తెలుసుకుంటాడు; రూపాలు హృదయంలోనే స్థితమై ఉంటాయి. యాజ్ఞవల్క్యా, ఇది అలాగే.

Bṛhadāraṇyaka 3.9.21

किंदेवतोऽस्यां दक्षिणायां दिश्यसीति ।
यमदेवत इति ।
स यमः कस्मिन् प्रतिष्ठित इति ।
यज्ञ इति ।
कस्मिन्नु यज्ञः प्रतिष्ठित इति ।
दक्षिणायामिति ।
कस्मिन्नु दक्षिणा प्रतिष्ठितेति ।
श्रद्धायामिति ।
यदा ह्येव श्रद्धत्तेऽथ दक्षिणां ददाति ।
श्रद्धायां ह्येव दक्षिणा प्रतिष्ठितेति ।
कस्मिन्नु श्रद्धा प्रतिष्ठितेति ।
हृदय इति होवाच ।
हृदयेन हि श्रद्धाम् ।
हृदये ह्येव श्रद्धा प्रतिष्ठिता भवतीति ।
एवमेवैतद्याज्ञवल्क्य ॥ ३.९.२१ ॥

ఈ దక్షిణ దిశలో ఏ దేవతతో నీవు ఉన్నావు? యమ దేవతతో. ఆ యముడు దేనిలో ప్రతిష్ఠితుడు? యజ్ఞంలో. యజ్ఞం దేనిలో ప్రతిష్ఠితమైంది? దక్షిణలో. దక్షిణ దేనిలో ప్రతిష్ఠితమైంది? శ్రద్ధలో, ఎందుకంటే శ్రద్ధతో ఉన్నప్పుడే ఒకడు దక్షిణ ఇస్తాడు; శ్రద్ధలోనే దక్షిణ ప్రతిష్ఠితమై ఉంది. శ్రద్ధ దేనిలో ప్రతిష్ఠితమైంది? హృదయంలో అని ఆయన చెప్పారు, ఎందుకంటే హృదయం ద్వారానే శ్రద్ధను తెలుసుకుంటారు; హృదయంలోనే శ్రద్ధ ప్రతిష్ఠితమవుతుంది. ఓ యాజ్ఞవల్క్యా, ఇది అలాగే ఉంది.

Bṛhadāraṇyaka 3.9.22

किंदेवतोऽस्यां प्रतीच्यां दिश्यसीति ।
वरुणदेवत इति ।
स वरुणः कस्मिन् प्रतिष्ठित इति ।
अप्स्विति ।
कस्मिन्न्वापः प्रतिष्ठिता इति ।
रेतसीति ।
कस्मिन्नु रेतः प्रतिष्ठितमिति ।
हृदय इति ।
तस्मादपि प्रतिरूपं जातमाहुर्हृदयादिव सृप्तो हृदयादिव निर्मित इति ।
हृदये ह्येव रेतः प्रतिष्ठितं भवतीति ।
एवमेवैतद्याज्ञवल्क्य ॥ ३.९.२२ ॥

ఈ పశ్చిమ దిశలో ఏ దేవతతో నీవు ఉన్నావు? వరుణ దేవతతో. ఆ వరుణుడు దేనిలో ప్రతిష్ఠితుడు? జలాలలో. జలాలు దేనిలో ప్రతిష్ఠితమై ఉన్నాయి? రేతస్సులో. రేతస్సు దేనిలో ప్రతిష్ఠితమైంది? హృదయంలో. అందుకే పుట్టినది తన రూపానికి సరిపోతుందని అంటారు; హృదయం నుండే వెలువడినట్లు, హృదయం నుండే నిర్మితమైనట్లు. హృదయంలోనే రేతస్సు ప్రతిష్ఠితమవుతుంది. ఓ యాజ్ఞవల్క్యా, ఇది అలాగే ఉంది.

Bṛhadāraṇyaka 3.9.23

किंदेवतोऽस्यामुदीच्यां दिश्यसीति ।
सोमदेवत इति ।
स सोमः कस्मिन् प्रतिष्ठित इति ।
दीक्षायामिति ।
कस्मिन्नु दिक्षा प्रतिष्ठितेति ।
सत्य इति ।
तस्मादपि दीक्षितमाहुः सत्यं वदेति ।
सत्ये ह्येव दीक्षा प्रतिष्ठितेति ।
कस्मिन्नु सत्यं प्रतिष्ठितमिति ।
हृदय इति होवाच ।
हृदयेन हि सत्यं जानाति ।
हृदये ह्येव सत्यं प्रतिष्ठितं भवतीति ।
एवमेवैतद्याज्ञवल्क्य ॥ ३.९.२३ ॥

ఈ ఉత్తర దిశలో ఏ దేవతతో నీవు ఉన్నావు? సోమ దేవతతో. ఆ సోముడు దేనిలో ప్రతిష్ఠితుడు? దీక్షలో. దీక్ష దేనిలో ప్రతిష్ఠితమైంది? సత్యంలో అని ఆయన అన్నారు. అందుకే దీక్షితుడితో ప్రజలు 'సత్యం పలుకు' అంటారు; దీక్ష సత్యంలోనే ప్రతిష్ఠితమై ఉంది. సత్యం దేనిలో ప్రతిష్ఠితమైంది? హృదయంలో అని ఆయన అన్నారు, ఎందుకంటే హృదయం ద్వారానే సత్యాన్ని తెలుసుకుంటారు; సత్యం హృదయంలోనే ప్రతిష్ఠితమవుతుంది. ఓ యాజ్ఞవల్క్యా, ఇది అలాగే ఉంది.

Bṛhadāraṇyaka 3.9.24

किंदेवतोऽस्यां ध्रुवायां दिश्यसीति ।
अग्निदेवत इति ।
सोऽग्निः कस्मिन् प्रतिष्ठित इति ।
वाचीति ।
कस्मिन्नु वाक्प्रतिष्ठितेति ।
हृदय इति ।
कस्मिन्नु हृदयं प्रतिष्ठितमिति ॥ ३.९.२४ ॥

ఈ స్థిర దిశలో ఏ దేవతతో నీవు ఉన్నావు? అగ్ని దేవతతో. ఆ అగ్ని దేనిలో ప్రతిష్ఠితుడు? వాక్కులో. వాక్కు దేనిలో ప్రతిష్ఠితమైంది? హృదయంలో. హృదయం దేనిలో ప్రతిష్ఠితమైంది?

Bṛhadāraṇyaka 3.9.25

अहल्लिकेति होवाच याज्ञवल्क्यः ।
यत्रैतदन्यत्रास्मन्मन्यासै ।
यद्ध्येतदन्यत्रास्मत्स्याच्छ्वानो वैनदद्युर्वयांसि वैनद्विमथ्नीरन्निति ॥ ३.९.२५ ॥

యాజ్ఞవల్క్యుడు ఇలా అన్నాడు: "సరే, అలాగే ఉండనివ్వండి. దీనిని మాకు అన్యంగా మీరు భావిస్తే, ఇది మా నుండి వేరుగా ఉంటే, కుక్కలు దీనిని తింటాయి లేదా పక్షులు దీనిని చీల్చివేస్తాయి."

Bṛhadāraṇyaka 3.9.26

कस्मिन्नु त्वं चात्मा च प्रतिष्ठितौ स्थ इति ।
प्राण इति ।
कस्मिन्नु प्राणः प्रतिष्ठित इति ।
अपान इति ।
कस्मिन्न्वपानः प्रतिष्ठित इति ।
व्यान इति ।
कस्मिन्नु व्यानः प्रतिष्ठित इति ।
उदान इति ।
कस्मिन्नूदानः प्रतिष्ठित इति ।
समान इति ।
स एष नेति नेत्यात्मा ।
अगृह्यो न हि गृह्यते ।
अशीर्यो न हि शीर्यते ।
असङ्गो न सज्यते ।
असितो न व्यथते ।
न रिष्यति ।
एतान्यष्टावायतनान्यष्टौ लोका अद्द्. अष्टौ देवा अष्टौ पुरुषाः ।
स यस्तान् पुरुषान्निरुह्य प्रत्युह्यात्यक्रामत्तं त्वौपनिषदं पुरुषं पृच्छामि ।
तं चेन्मे न विवक्ष्यसि मूर्धा ते विपतिष्यतीति ।
तं ह न मेने शाकल्यस्।
तस्य ह मूर्धा विपपात ।
अपि हास्य परिमोषिणोऽस्थीन्यपजह्रुरन्यन्मन्यमानाः ॥ ३.९.२६ ॥

"నీవు మరియు ఆత్మ దేనియందు ప్రతిష్ఠితమై ఉన్నారు?" "ప్రాణంలో." "ప్రాణం దేనియందు ప్రతిష్ఠితమై ఉంది?" "అపానంలో." "అపానం దేనియందు?" "వ్యానంలో." "వ్యానం దేనియందు?" "ఉదానంలో." "ఉదానం దేనియందు?" "సమానంలో." ఆ ఆత్మ 'నేతి నేతి'. అది గ్రహింపబడనిది, ఎందుకంటే అది గ్రహింపబడదు; అది నశించదు; అది అంటుకోదు; అది బంధింపబడదు; అది బాధపడదు; అది హాని పొందదు. ఇవి ఎనిమిది ఆధారాలు, ఎనిమిది లోకాలు, ఎనిమిది దేవతలు, ఎనిమిది పురుషులు. ఆ పురుషులను వేరుచేసి, వెనక్కు లాగి, అతిక్రమించినవాడైన ఆ ఔపనిషదిక పురుషుని గురించి నేను అడుగుతున్నాను. అది నాకు నీవు చెప్పకపోతే, నీ తల రాలిపోతుంది." శాకల్యుడు దానిని అంగీకరించలేదు. అప్పుడు అతని తల రాలిపడింది. దొంగలు అతని ఎముకలను కూడా మరొకటిగా భావించి తీసుకువెళ్లారు.