ਉਪਨਿਸ਼ਦ · Bṛhadāraṇyaka 3.9

हिन्दी · தமிழ் · తెలుగు · ಕನ್ನಡ · മലയാളം · বাংলা · मराठी · ગુજરાતી · ਪੰਜਾਬੀ · ଓଡ଼ିଆ · اردو · English · Español · Français · Deutsch · Português · Русский · 中文 · 日本語 · العربية · Bahasa Indonesia · ไทย

ਸ਼ਬਦ-ਅਰਥਾਂ ਨਾਲ ਪੜ੍ਹੋ

Bṛhadāraṇyaka 3.9.1

(शाकल्यब्राह्मणग्रन्थो वा शाकल्यब्राह्मणम्)
अथ हैनं विदग्धः शाकल्यः पप्रच्छ कति देवा याज्ञवल्क्येति ।
स हैतयैव निविदा प्रतिपेदे यावन्तो वैश्वदेवस्य निविद्युच्यन्ते ।
त्रयश्च त्री च शता त्रयश्च त्री च सहस्रेति ।
ओमिति होवाच ।
कत्येव देवा याज्ञवल्क्येति ।
त्रयस्त्रिंशदिति ।
ओमिति होवाच ।
कत्येव देवा याज्ञवल्क्येति ।
षडिति ।
ओमिति होवाच ।
कत्येव देवा याज्ञवल्क्येति ।
त्रय इति ।
ओमिति होवाच ।
कत्येव देवा याज्ञवल्क्येति ।
द्वाविति ।
ओमिति होवाच ।
कत्येव देवा याज्ञवल्क्येति ।
अध्यर्ध इति ।
ओमिति होवाच ।
कत्येव देवा याज्ञवल्क्येति ।
एक इति ।
ओमिति होवाच ।
कतमे ते त्रयश्च त्री च शता त्रयश्च त्री च सहस्रेति ॥ ३.९.१ ॥

ਤਦ ਵਿਦਗਧ ਸ਼ਾਕਲਯ ਨੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਪੁੱਛਿਆ, "ਯਾਜ੍ਞਵਲਕਯ, ਦੇਵਤੇ ਕਿੰਨੇ ਹਨ?" ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਵਿਸ਼ਵੇਦੇਵਾਂ ਦੇ ਨਿਵਿਦ ਮੰਤਰ ਵਿੱਚ ਦੱਸੇ ਗਏ ਉਹੀ ਉੱਤਰ ਦਿੱਤਾ: "ਤਿੰਨ ਸੌ ਤਿੰਨ ਅਤੇ ਤਿੰਨ ਹਜ਼ਾਰ।" "ਠੀਕ।" "ਯਾਜ੍ਞਵਲਕਯ, ਦੇਵਤੇ ਕਿੰਨੇ ਹਨ?" "ਤੀਹ ਤਿੰਨ।" "ਠੀਕ।" "ਛੇ।" "ਠੀਕ।" "ਤਿੰਨ।" "ਠੀਕ।" "ਦੋ।" "ਠੀਕ।" "ਡੇਢ।" "ਠੀਕ।" "ਇੱਕ।" "ਠੀਕ।" ਸ਼ਾਕਲਯ ਨੇ ਕਿਹਾ, "ਤਾਂ ਉਹ ਤਿੰਨ ਸੌ ਤਿੰਨ ਅਤੇ ਤਿੰਨ ਹਜ਼ਾਰ ਕਿਹੜੇ ਹਨ?"

Bṛhadāraṇyaka 3.9.2

स होवाच महिमान एवैषामेते ।
त्रयस्त्रिंशत्त्वेव देवा इति ।
कतमे ते त्रयस्त्रिंशदिति ।
अष्टौ वसव एकादश रुद्रा द्वादशादित्याः त एकत्रिंशदैन्द्रश्चैव प्रजापतिश्च त्रयस्त्रिंशाविति ॥ ३.९.२ ॥

ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਕਿਹਾ, "ਇਹ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀਆਂ ਮਹਿਮਾਵਾਂ ਹੀ ਹਨ। ਦੇਵਤੇ ਅਸਲ ਵਿੱਚ ਤੀਹ ਤਿੰਨ ਹੀ ਹਨ।" "ਉਹ ਤੀਹ ਤਿੰਨ ਕਿਹੜੇ ਹਨ?" "ਅੱਠ ਵਸੂ, ਗਿਆਰਾਂ ਰੁਦ੍ਰ, ਬਾਰਾਂ ਆਦਿੱਤ — ਉਹ ਇਕਤੀਸ — ਇੰਦਰ ਅਤੇ ਪ੍ਰਜਾਪਤੀ; ਇਹੀ ਤੀਹ ਤਿੰਨ ਹਨ।"

Bṛhadāraṇyaka 3.9.3

कतमे वसव इति ।
अग्निश्च पृथिवी च वायुश्चान्तरिक्षं चादित्यश्च द्यौः च चन्द्रमाश्च नक्षत्राणि चैते वसवः ।
एतेषु हीदं सर्वं वसु हितं इति तस्माद्वसव इति ॥ ३.९.३ ॥

"ਵਸੂ ਕੌਣ ਹਨ?" "ਅਗਨੀ, ਧਰਤੀ, ਵਾਯੂ, ਅੰਤਰਿਕਸ਼, ਆਦਿੱਤ, ਦਿਊਲੋਕ, ਚੰਦਰਮਾ ਅਤੇ ਨਛੱਤਰ — ਇਹੀ ਵਸੂ ਹਨ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਵਿੱਚ ਹੀ ਇਹ ਸਾਰਾ ਧਨ ਰੱਖਿਆ ਗਿਆ ਹੈ; ਇਸ ਲਈ ਇਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਵਸੂ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।"

Bṛhadāraṇyaka 3.9.4

कतमे रुद्रा इति ।
दशेमे पुरुषे प्राणा आत्मैकादशः ।
ते यदास्माच्छरीरान्मर्त्यादुत्क्रामन्त्यथ रोदयन्ति ।
तद्यद्रोदयन्ति तस्माद्रुद्रा इति ॥ ३.९.४ ॥

"ਰੁਦ੍ਰ ਕੌਣ ਹਨ?" "ਪੁਰਖ ਵਿੱਚ ਇਹ ਦਸ ਪ੍ਰਾਣ ਹਨ; ਗਿਆਰ੍ਹਵਾਂ ਆਤਮਾ। ਜਦੋਂ ਇਹ ਇਸ ਮਰਨਸ਼ੀਲ ਸਰੀਰ ਤੋਂ ਨਿਕਲਦੇ ਹਨ, ਤਾਂ ਲੋਕ ਰੋਣ ਲੱਗਦੇ ਹਨ। ਕਿਉਂਕਿ ਉਹ ਰੁਆਉਂਦੇ ਹਨ, ਇਸ ਲਈ ਇਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਰੁਦ੍ਰ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।"

Bṛhadāraṇyaka 3.9.5

कतम आदित्या इति ।
द्वादश वै मासाः संवत्सरस्यैत आदित्याः ।
एते हीदं सर्वमाददाना यन्ति ।
ते यदिदं सर्वमाददाना यन्ति तस्मादादित्या इति ॥ ३.९.५ ॥

ਆਦਿੱਤਿਆ ਕਿਹੜੇ ਹਨ? ਸੰਵਤਸਰ ਦੇ ਬਾਰਾਂ ਮਹੀਨੇ ਹੀ ਇਹ ਆਦਿੱਤਿਆ ਹਨ। ਇਹ ਹੀ ਇਸ ਸਭ ਨੂੰ ਲੈ ਕੇ ਚਲਦੇ ਹਨ। ਕਿਉਂਕਿ ਇਹ ਇਸ ਸਭ ਨੂੰ ਲੈ ਕੇ ਚਲਦੇ ਹਨ, ਇਸ ਲਈ ਇਹਨਾਂ ਨੂੰ ਆਦਿੱਤਿਆ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।

Bṛhadāraṇyaka 3.9.6

कतम इन्द्रः कतमः प्रजापतिरिति ।
स्तनयित्नुरेवेन्द्रो यज्ञः प्रजापतिरिति ।
कतमः स्तनयित्नुरिति ।
अशनिरिति ।
कतमो यज्ञ इति ।
पशव इति ॥ ३.९.६ ॥

ਇੰਦਰ ਕੌਣ ਹੈ ਅਤੇ ਪ੍ਰਜਾਪਤੀ ਕੌਣ ਹੈ? ਗਰਜਣਾ ਹੀ ਇੰਦਰ ਹੈ; ਯੱਗ ਹੀ ਪ੍ਰਜਾਪਤੀ ਹੈ। ਗਰਜਣਾ ਕਿਹੜੀ? ਬਿਜਲੀ ਦਾ ਵਜ੍ਰ। ਯੱਗ ਕਿਹੜਾ? ਪਸ਼ੂ।

Bṛhadāraṇyaka 3.9.7

कतमे षडिति ।
अग्निश्च पृथिवी च वायुश्चान्तरिक्षश्चादित्यश्च द्यौश्चैते षट् ।
एते हीदं सर्वं षडिति ॥ ३.९.७ ॥

ਛੇ ਕਿਹੜੇ ਹਨ? ਅਗਨੀ, ਧਰਤੀ, ਵਾਯੂ, ਅੰਤਰਿਕਸ਼, ਆਦਿੱਤ, ਦਿਓ — ਇਹ ਛੇ ਹਨ। ਇਹ ਹੀ ਇਹ ਸਭ ਛੇ ਹਨ।

Bṛhadāraṇyaka 3.9.8

कतमे ते त्रयो देवा इति ।
इम एव त्रयो लोकाः ।
एषु हीमे सर्वे देवा इति ।
कतमौ तौ द्वौ देवा इति ।
अन्नं चैव प्राणश्चेति ।
कतमोऽध्यर्ध इति ।
योऽयं पवत इति ॥ ३.९.८ ॥

ਉਹ ਤਿੰਨ ਦੇਵਤੇ ਕਿਹੜੇ ਹਨ? ਇਹੀ ਤਿੰਨ ਲੋਕ ਹਨ; ਇਨ੍ਹਾਂ ਵਿੱਚ ਹੀ ਇਹ ਸਭ ਦੇਵਤੇ ਹਨ। ਉਹ ਦੋ ਦੇਵਤੇ ਕਿਹੜੇ ਹਨ? ਅੰਨ ਅਤੇ ਪ੍ਰਾਣ। ਡੇਢ ਕਿਹੜਾ ਹੈ? ਇਹ ਜੋ ਵਗਦੀ ਹਵਾ (ਪਵਮਾਨ) ਹੈ।

Bṛhadāraṇyaka 3.9.9

तदाहुर्यदयमेक इवैव पवते ।
अथ कथमध्यर्ध इति ।
यदस्मिन्निदं सर्वमध्यार्ध्नोत्तेनाध्यर्ध इति ।
कतम एको देव इति ।
प्राण इति ।
स ब्रह्म त्यदित्याचक्षते ॥ ३.९.९ ॥

ਉਹ ਆਖਦੇ ਹਨ: ਇਹ ਜਿਵੇਂ ਇੱਕੋ ਹੀ ਪਵਿੱਤਰ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਫਿਰ 'ਅਧਿਅਰਧ' (ਡੇਢ) ਕਿਉਂ? ਕਿਉਂਕਿ ਇਸ ਵਿੱਚ ਇਹ ਸਭ ਕੁਝ ਇਸਨੇ ਧਾਰਿਆ, ਇਸ ਲਈ ਇਹ 'ਅਧਿਅਰਧ' ਹੈ। ਉਹ ਇੱਕ ਦੇਵਤਾ ਕੌਣ? ਪ੍ਰਾਣ। ਉਸਨੂੰ ਉਹ 'ਬ੍ਰਹਮ', 'ਤਤ' ਆਖਦੇ ਹਨ।

Bṛhadāraṇyaka 3.9.10

पृथिव्येव यस्यायतनमग्निर्लोको मनो ज्योतिर्यो वै तं पुरुषं विद्यात्सर्वस्यात्मनः परायणं स वै वेदिता स्यात् ।
याज्ञवल्क्य वेद वा अहं तं पुरुषं सर्वस्यात्मनः परायणं यमात्थ ।
य एवायं शारीरः पुरुषः स एषः ।
वदैव शाकल्य तस्य का देवतेति ।
अमृतमिति होवाच ॥ ३.९.१० ॥

ਧਰਤੀ ਹੀ ਜਿਸਦਾ ਆਸਰਾ ਹੈ, ਅਗਨੀ ਲੋਕ ਹੈ, ਮਨ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ ਹੈ, ਜੋ ਉਸ ਪੁਰਖ ਨੂੰ ਜਾਣਦਾ ਹੈ ਜੋ ਸਰਬ-ਆਤਮਾ ਦਾ ਪਰਮ ਆਸਰਾ ਹੈ, ਉਹੀ ਜਾਣਨ ਵਾਲਾ ਹੋਵੇਗਾ। ਯਾਜ੍ਞਵਲਕ੍ਯ: ਜਿਸ ਸਰਬ-ਆਤਮਾ ਦੇ ਪਰਮ ਆਸਰੇ ਪੁਰਖ ਦੀ ਤੁਸੀਂ ਗੱਲ ਕਰਦੇ ਹੋ, ਉਸਨੂੰ ਮੈਂ ਜਾਣਦਾ ਹਾਂ। ਇਹੀ ਸਰੀਰ ਵਿੱਚ ਵਸਣ ਵਾਲਾ ਪੁਰਖ ਹੈ। ਸ਼ਾਕਲ੍ਯ, ਉਸਦਾ ਦੇਵਤਾ ਕੌਣ ਹੈ? ਉਸਨੇ ਆਖਿਆ: ਅਮ੍ਰਿਤ।

Bṛhadāraṇyaka 3.9.11

काम एव यस्यायतनं हृदयं लोको मनो ज्योतिर्यो वै तं पुरुषं विद्यात्सर्वस्यात्मनः परायणं स वै वेदिता स्यात् ।
याज्ञवल्क्य वेद वा अहं तं पुरुषं सर्वस्यात्मनः परायणं यमात्थ ।
य एवायं काममयः पुरुषः स एषः ।
वदैव शाकल्य तस्य का देवतेति ।
स्त्रिय इति होवाच ॥ ३.९.११ ॥

ਕਾਮ ਹੀ ਜਿਸਦਾ ਆਸਰਾ ਹੈ, ਹਿਰਦਾ ਆਸਰਾ ਹੈ, ਮਨ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ ਹੈ, ਜੋ ਉਸ ਪੁਰਖ ਨੂੰ ਜਾਣਦਾ ਹੈ ਜੋ ਸਰਬ-ਆਤਮਾ ਦਾ ਪਰਮ ਆਸਰਾ ਹੈ, ਉਹੀ ਜਾਣਨ ਵਾਲਾ ਹੋਵੇਗਾ। ਯਾਜ੍ਞਵਲਕ੍ਯ: ਜਿਸ ਸਰਬ-ਆਤਮਾ ਦੇ ਪਰਮ ਆਸਰੇ ਪੁਰਖ ਦੀ ਤੁਸੀਂ ਗੱਲ ਕਰਦੇ ਹੋ, ਉਸਨੂੰ ਮੈਂ ਜਾਣਦਾ ਹਾਂ। ਇਹੀ ਕਾਮਮਯ ਪੁਰਖ ਹੈ। ਸ਼ਾਕਲ੍ਯ, ਉਸਦਾ ਦੇਵਤਾ ਕੌਣ ਹੈ? ਉਸਨੇ ਆਖਿਆ: ਇਸਤਰੀਆਂ।

Bṛhadāraṇyaka 3.9.12

रूपाण्येव यस्यायतनं चक्षुर्लोको मनो ज्योतिर्यो वै तं पुरुषं विद्यात्सर्वस्यात्मनः परायणं स वै वेदिता स्यात् ।
याज्ञवल्क्य वेद वा अहं तं पुरुषं सर्वस्यात्मनः परायणं यमात्थ ।
य एवासावादित्ये पुरुषः स एषः ।
वदैव शाकल्य तस्य का देवतेति ।
सत्यमिति होवाच ॥ ३.९.१२ ॥

ਰੂਪ ਹੀ ਜਿਸਦਾ ਆਸਰਾ ਹੈ, ਅੱਖ ਆਸਰਾ ਹੈ, ਮਨ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ ਹੈ, ਜੋ ਉਸ ਪੁਰਖ ਨੂੰ ਜਾਣਦਾ ਹੈ ਜੋ ਸਰਬ-ਆਤਮਾ ਦਾ ਪਰਮ ਆਸਰਾ ਹੈ, ਉਹੀ ਜਾਣਨ ਵਾਲਾ ਹੋਵੇਗਾ। ਯਾਜ੍ਞਵਲਕ੍ਯ: ਜਿਸ ਸਰਬ-ਆਤਮਾ ਦੇ ਪਰਮ ਆਸਰੇ ਪੁਰਖ ਦੀ ਤੁਸੀਂ ਗੱਲ ਕਰਦੇ ਹੋ, ਉਸਨੂੰ ਮੈਂ ਜਾਣਦਾ ਹਾਂ। ਜੋ ਸੂਰਜ ਵਿੱਚ ਪੁਰਖ ਹੈ, ਉਹੀ ਇਹ ਹੈ। ਸ਼ਾਕਲ੍ਯ, ਉਸਦਾ ਦੇਵਤਾ ਕੌਣ ਹੈ? ਉਸਨੇ ਆਖਿਆ: ਸੱਚ।

Bṛhadāraṇyaka 3.9.13

आकश एव यस्यायतनं श्रोत्रं लोको मनो ज्योतिर्यो वै तं पुरुषं विद्यात्सर्वस्यात्मनः परायणं स वै वेदिता स्यात् ।
याज्ञवल्क्य वेद वा अहं तं पुरुषं सर्वस्यात्मनः परायणं यमात्थ ।
य एवायं श्रौतः प्रातिश्रुत्कः पुरुषः स एष ।
वदैव शाकल्य तस्य का देवतेति ।
दिश इति होवच ॥ ३.९.१३ ॥

ਆਕਾਸ਼ ਹੀ ਜਿਸਦਾ ਆਯਤਨ ਹੈ, ਸ਼੍ਰੋਤ, ਲੋਕ, ਮਨ ਅਤੇ ਜਯੋਤੀ ਜਿਸਦੇ ਹਨ — ਉਸ ਪੁਰਸ਼ ਨੂੰ ਜੋ ਜਾਣਦਾ ਹੈ, ਜੋ ਸਰਵਾਤਮਾ ਦਾ ਪਰਮ ਆਸਰਾ ਹੈ, ਉਹੀ ਸੱਚਾ ਗਿਆਤਾ ਹੋਵੇਗਾ। ਯਾਜ੍ਞਵਲਕਯ: ਹੇ ਸ਼ਾਕਲਯ, ਜਿਸ ਸਰਵਾਤਮਾ ਦੇ ਪਰਮ ਆਸਰੇ ਪੁਰਸ਼ ਦੀ ਤੂੰ ਗੱਲ ਕੀਤੀ, ਮੈਂ ਉਸਨੂੰ ਜਾਣਦਾ ਹਾਂ। ਸੁਣਨ ਵਿੱਚ ਗੂੰਜਣ ਵਾਲਾ ਇਹ ਪੁਰਸ਼ ਹੀ ਉਹ ਹੈ। ਉਸਦਾ ਦੇਵਤਾ ਕੌਣ ਹੈ? ਦੱਸ। ਉਹਨਾਂ ਕਿਹਾ: ਦਿਸ਼ਾਵਾਂ।

Bṛhadāraṇyaka 3.9.14

तम एव यस्यायतनं हृदयं लोको मनो ज्योतिर्यो वै तं पुरुषं विद्यात्सर्वस्यात्मनः परायणं स वै वेदिता स्यात् ।
याज्ञवल्क्य वेद वा अहं तं पुरुषं सर्वस्यात्मनः परायणं यमात्थ ।
य एवायं छायामयः पुरुषः स एषः ।
वदैव शाकल्य तस्य का देवतेति ।
मृत्युरिति होवाच ॥ ३.९.१४ ॥

ਅੰਧਕਾਰ ਹੀ ਜਿਸਦਾ ਆਯਤਨ ਹੈ, ਹਿਰਦਾ, ਲੋਕ, ਮਨ ਅਤੇ ਜਯੋਤੀ ਜਿਸਦੇ ਹਨ — ਉਸ ਪੁਰਸ਼ ਨੂੰ ਜੋ ਜਾਣਦਾ ਹੈ, ਜੋ ਸਰਵਾਤਮਾ ਦਾ ਪਰਮ ਆਸਰਾ ਹੈ, ਉਹੀ ਸੱਚਾ ਗਿਆਤਾ ਹੋਵੇਗਾ। ਯਾਜ੍ਞਵਲਕਯ: ਹੇ ਸ਼ਾਕਲਯ, ਜਿਸ ਸਰਵਾਤਮਾ ਦੇ ਪਰਮ ਆਸਰੇ ਪੁਰਸ਼ ਦੀ ਤੂੰ ਗੱਲ ਕੀਤੀ, ਮੈਂ ਉਸਨੂੰ ਜਾਣਦਾ ਹਾਂ। ਛਾਇਆਮਯ ਇਹ ਪੁਰਸ਼ ਹੀ ਉਹ ਹੈ। ਉਸਦਾ ਦੇਵਤਾ ਕੌਣ ਹੈ? ਦੱਸ। ਉਹਨਾਂ ਕਿਹਾ: ਮ੍ਰਿਤਯੂ।

Bṛhadāraṇyaka 3.9.15

रूपाण्येव यस्यायतनं हृदयं लोको मनो ज्योतिर्यो वै तं पुरुषं विद्यात्सर्वस्यात्मनः परायणं स वै वेदिता स्यात् ।
याज्ञवल्क्य वेद वा अहं तं पुरुषं सर्वस्यात्मनः परायणं यमात्थ ।
य एवायमादर्शे पुरुषः स एषः ।
वदैव शाकल्य तस्य का देवतेति ।
सत्यमिति होवाच ॥ ३.९.१५ ॥

ਰੂਪ ਹੀ ਜਿਸਦਾ ਆਯਤਨ ਹੈ, ਹਿਰਦਾ, ਲੋਕ, ਮਨ ਅਤੇ ਜਯੋਤੀ ਜਿਸਦੇ ਹਨ — ਉਸ ਪੁਰਸ਼ ਨੂੰ ਜੋ ਜਾਣਦਾ ਹੈ, ਜੋ ਸਰਵਾਤਮਾ ਦਾ ਪਰਮ ਆਸਰਾ ਹੈ, ਉਹੀ ਸੱਚਾ ਗਿਆਤਾ ਹੋਵੇਗਾ। ਯਾਜ੍ਞਵਲਕਯ: ਹੇ ਸ਼ਾਕਲਯ, ਜਿਸ ਸਰਵਾਤਮਾ ਦੇ ਪਰਮ ਆਸਰੇ ਪੁਰਸ਼ ਦੀ ਤੂੰ ਗੱਲ ਕੀਤੀ, ਮੈਂ ਉਸਨੂੰ ਜਾਣਦਾ ਹਾਂ। ਸ਼ੀਸ਼ੇ ਵਿੱਚ ਦਿਸਣ ਵਾਲਾ ਇਹ ਪੁਰਸ਼ ਹੀ ਉਹ ਹੈ। ਉਸਦਾ ਦੇਵਤਾ ਕੌਣ ਹੈ? ਦੱਸ। ਉਹਨਾਂ ਕਿਹਾ: ਸਤਯ।

Bṛhadāraṇyaka 3.9.16

आप एव यस्यायतनं हृदयं लोको मनो ज्योतिर्यो वै तं पुरुषं विद्यात्सर्वस्यात्मनः परायणं स वै वेदिता स्यात् ।
याज्ञवल्क्य वेद वा अहं तं पुरुषं सर्वस्यात्मनः परायणं यमात्थ ।
य एवायं अप्सु पुरुषः स एषः ।
वदैव शाकल्य तस्य का देवतेति ।
वरुण इति होवाच ॥ ३.९.१६ ॥

ਪਾਣੀ ਹੀ ਜਿਸਦਾ ਆਯਤਨ ਹੈ, ਹਿਰਦਾ, ਲੋਕ, ਮਨ ਅਤੇ ਜਯੋਤੀ ਜਿਸਦੇ ਹਨ — ਉਸ ਪੁਰਸ਼ ਨੂੰ ਜੋ ਜਾਣਦਾ ਹੈ, ਜੋ ਸਰਵਾਤਮਾ ਦਾ ਪਰਮ ਆਸਰਾ ਹੈ, ਉਹੀ ਸੱਚਾ ਗਿਆਤਾ ਹੋਵੇਗਾ। ਯਾਜ੍ਞਵਲਕਯ: ਹੇ ਸ਼ਾਕਲਯ, ਜਿਸ ਸਰਵਾਤਮਾ ਦੇ ਪਰਮ ਆਸਰੇ ਪੁਰਸ਼ ਦੀ ਤੂੰ ਗੱਲ ਕੀਤੀ, ਮੈਂ ਉਸਨੂੰ ਜਾਣਦਾ ਹਾਂ। ਪਾਣੀ ਵਿੱਚ ਰਹਿਣ ਵਾਲਾ ਇਹ ਪੁਰਸ਼ ਹੀ ਉਹ ਹੈ। ਉਸਦਾ ਦੇਵਤਾ ਕੌਣ ਹੈ? ਦੱਸ। ਉਹਨਾਂ ਕਿਹਾ: ਵਰੁਣ।

Bṛhadāraṇyaka 3.9.17

रेत एव यस्यायतनं हृदयं लोको मनो ज्योतिर्यो वै तं पुरुषं विद्यात्सर्वस्यात्मनः परायणं स वै वेदिता स्यात् ।
याज्ञवल्क्य वेद वा अहं तं पुरुषं सर्वस्यात्मनः परायणं यमात्थ ।
य एवायं पुत्रमयः पुरुषः स एषः ।
वदैव शाकल्य तस्य का देवतेति ।
प्रजापतिरिति होवाच ॥ ३.९.१७ ॥

ਜਿਸਦਾ ਨਿਵਾਸ ਵੀਰਜ ਹੈ, ਹਿਰਦਾ ਲੋਕ ਹੈ, ਮਨ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ ਹੈ, ਸਰਬਾਤਮਾ ਦੇ ਉਸ ਪਰਮ ਆਸਰੇ ਪੁਰਖ ਨੂੰ ਜਾਣਨਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ। ਉਹੀ ਸੱਚਾ ਗਿਆਤਾ ਹੋਵੇਗਾ। ਯਾਜ੍ਞਵਲਕ੍ਯ: ਜਿਸ ਸਰਬਾਤਮਾ ਦੇ ਪਰਮ ਆਸਰੇ ਪੁਰਖ ਦੀ ਗੱਲ ਤੁਸੀਂ ਕੀਤੀ, ਮੈਂ ਉਸਨੂੰ ਜਾਣਦਾ ਹਾਂ। ਪੁੱਤਰਮਈ ਜੋ ਇਹ ਪੁਰਖ ਹੈ, ਉਹੀ ਇਹ ਹੈ। ਸ਼ਾਕਲ੍ਯ, ਉਸਦਾ ਦੇਵਤਾ ਕੌਣ ਹੈ? ਉਸ ਨੇ ਕਿਹਾ: ਪ੍ਰਜਾਪਤੀ।

Bṛhadāraṇyaka 3.9.18

शाकल्येति होवाच याज्ञवल्क्यः ।
त्वां स्विदिमे ब्राह्मणा अङ्गारावक्षयणमक्रता३ इति ॥ ३.९.१८ ॥

ਸ਼ਾਕਲ੍ਯ, ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਯਾਜ੍ਞਵਲਕ੍ਯ ਨੇ ਕਿਹਾ: ਕੀ ਇਨ੍ਹਾਂ ਬ੍ਰਾਹਮਣਾਂ ਨੇ ਤੈਨੂੰ ਅੰਗਾਰਾਂ ਦਾ ਢੇਰ ਬਣਾ ਦਿੱਤਾ ਹੈ?

Bṛhadāraṇyaka 3.9.19

याज्ञवल्क्येति होवाच शाकल्यः ।
यदिदं कुरुपञ्चालानां ब्राह्मनानत्यवादीः किं ब्रह्म विद्वानिति ।
दिशो वेद सदेवाः सप्रतिष्ठा इति ।
यद्दिशो वेत्थ सदेवाः सप्रतिष्ठाः ॥ ३.९.१९ ॥

ਯਾਜ੍ਞਵਲਕ੍ਯ, ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਸ਼ਾਕਲ੍ਯ ਨੇ ਕਿਹਾ: ਕੁਰੂ-ਪੰਚਾਲ ਦੇ ਬ੍ਰਾਹਮਣਾਂ ਨੂੰ ਤੂੰ ਬਹਿਸ ਵਿੱਚ ਹਰਾ ਦਿੱਤਾ ਹੈ, ਤਾਂ ਕੀ ਤੂੰ ਬ੍ਰਹਮ ਨੂੰ ਜਾਣਦਾ ਹੈਂ? ਯਾਜ੍ਞਵਲਕ੍ਯ: ਦੇਵਤਿਆਂ ਸਹਿਤ ਅਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਆਸਰਿਆਂ ਸਹਿਤ ਦਿਸ਼ਾਵਾਂ ਨੂੰ ਮੈਂ ਜਾਣਦਾ ਹਾਂ। ਸ਼ਾਕਲ੍ਯ: ਜੇ ਤੂੰ ਦੇਵਤਿਆਂ ਸਹਿਤ ਅਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਆਸਰਿਆਂ ਸਹਿਤ ਦਿਸ਼ਾਵਾਂ ਨੂੰ ਜਾਣਦਾ ਹੈਂ।

Bṛhadāraṇyaka 3.9.20

किंदेवतोऽस्यां प्राच्यां दिश्यसीति ।
आदित्यदेवत इति ।
स आदित्यः कस्मिन् प्रतिष्ठित इति ।
चक्षुषीति ।
कस्मिन्नु चक्षुः प्रतिष्ठितमिति ।
रूपेष्विति ।
चक्षुषा हि रूपाणि पश्यति ।
कस्मिन्नु रूपाणि प्रतिष्ठितानीति ।
हृदय इति होवाच ।
हृदयेन हि रूपाणि जानाति ।
हृदये ह्येव रूपाणि प्रतिष्ठितानि भवन्तीति ।
एवमेवैतद्याज्ञवल्क्य ॥ ३.९.२० ॥

ਇਸ ਪੂਰਬੀ ਦਿਸ਼ਾ ਵਿੱਚ ਤੂੰ ਕਿਸ ਦੇਵਤੇ ਨਾਲ ਹੈਂ? ਆਦਿੱਤ ਦੇਵਤੇ ਨਾਲ। ਉਹ ਆਦਿੱਤ ਕਿਸ ਵਿੱਚ ਟਿਕਿਆ ਹੈ? ਨੇਤਰ ਵਿੱਚ। ਨੇਤਰ ਕਿਸ ਵਿੱਚ ਟਿਕਿਆ ਹੈ? ਰੂਪਾਂ ਵਿੱਚ। ਨੇਤਰ ਨਾਲ ਹੀ ਰੂਪ ਵੇਖਦਾ ਹੈ। ਰੂਪ ਕਿਸ ਵਿੱਚ ਟਿਕੇ ਹਨ? ਉਸ ਨੇ ਕਿਹਾ: ਹਿਰਦੇ ਵਿੱਚ। ਹਿਰਦੇ ਨਾਲ ਹੀ ਰੂਪ ਜਾਣਦਾ ਹੈ; ਰੂਪ ਹਿਰਦੇ ਵਿੱਚ ਹੀ ਟਿਕੇ ਰਹਿੰਦੇ ਹਨ। ਯਾਜ੍ਞਵਲਕ੍ਯ, ਇਹ ਇਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਹੈ।

Bṛhadāraṇyaka 3.9.21

किंदेवतोऽस्यां दक्षिणायां दिश्यसीति ।
यमदेवत इति ।
स यमः कस्मिन् प्रतिष्ठित इति ।
यज्ञ इति ।
कस्मिन्नु यज्ञः प्रतिष्ठित इति ।
दक्षिणायामिति ।
कस्मिन्नु दक्षिणा प्रतिष्ठितेति ।
श्रद्धायामिति ।
यदा ह्येव श्रद्धत्तेऽथ दक्षिणां ददाति ।
श्रद्धायां ह्येव दक्षिणा प्रतिष्ठितेति ।
कस्मिन्नु श्रद्धा प्रतिष्ठितेति ।
हृदय इति होवाच ।
हृदयेन हि श्रद्धाम् ।
हृदये ह्येव श्रद्धा प्रतिष्ठिता भवतीति ।
एवमेवैतद्याज्ञवल्क्य ॥ ३.९.२१ ॥

ਇਸ ਦੱਖਣ ਦਿਸ਼ਾ ਵਿੱਚ ਤੂੰ ਕਿਸ ਦੇਵਤਾ ਨਾਲ ਹੈਂ? ਯਮ ਦੇਵਤਾ ਨਾਲ। ਉਹ ਯਮ ਕਿਸ ਵਿੱਚ ਸਥਿਰ ਹੈ? ਯਗ ਵਿੱਚ। ਯਗ ਕਿਸ ਵਿੱਚ ਸਥਿਰ ਹੈ? ਦਕਸ਼ਿਣਾ ਵਿੱਚ। ਦਕਸ਼ਿਣਾ ਕਿਸ ਵਿੱਚ ਸਥਿਰ ਹੈ? ਸ਼ਰਧਾ ਵਿੱਚ, ਕਿਉਂਕਿ ਸ਼ਰਧਾ ਨਾਲ ਹੀ ਮਨੁੱਖ ਦਕਸ਼ਿਣਾ ਦਿੰਦਾ ਹੈ; ਸ਼ਰਧਾ ਵਿੱਚ ਹੀ ਦਕਸ਼ਿਣਾ ਸਥਿਰ ਹੈ। ਸ਼ਰਧਾ ਕਿਸ ਵਿੱਚ ਸਥਿਰ ਹੈ? ਹਿਰਦੇ ਵਿੱਚ, ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਉਨ੍ਹਾਂ ਕਿਹਾ, ਕਿਉਂਕਿ ਹਿਰਦੇ ਰਾਹੀਂ ਹੀ ਸ਼ਰਧਾ ਜਾਣੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ; ਹਿਰਦੇ ਵਿੱਚ ਹੀ ਸ਼ਰਧਾ ਸਥਿਰ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। ਹੇ ਯਾਜ੍ਞਵਲਕਯ, ਇਹ ਇਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਹੈ।

Bṛhadāraṇyaka 3.9.22

किंदेवतोऽस्यां प्रतीच्यां दिश्यसीति ।
वरुणदेवत इति ।
स वरुणः कस्मिन् प्रतिष्ठित इति ।
अप्स्विति ।
कस्मिन्न्वापः प्रतिष्ठिता इति ।
रेतसीति ।
कस्मिन्नु रेतः प्रतिष्ठितमिति ।
हृदय इति ।
तस्मादपि प्रतिरूपं जातमाहुर्हृदयादिव सृप्तो हृदयादिव निर्मित इति ।
हृदये ह्येव रेतः प्रतिष्ठितं भवतीति ।
एवमेवैतद्याज्ञवल्क्य ॥ ३.९.२२ ॥

ਇਸ ਪੱਛਮ ਦਿਸ਼ਾ ਵਿੱਚ ਤੂੰ ਕਿਸ ਦੇਵਤਾ ਨਾਲ ਹੈਂ? ਵਰੁਣ ਦੇਵਤਾ ਨਾਲ। ਉਹ ਵਰੁਣ ਕਿਸ ਵਿੱਚ ਸਥਿਰ ਹੈ? ਜਲ ਵਿੱਚ। ਜਲ ਕਿਸ ਵਿੱਚ ਸਥਿਰ ਹਨ? ਰੇਤਸ ਵਿੱਚ। ਰੇਤਸ ਕਿਸ ਵਿੱਚ ਸਥਿਰ ਹੈ? ਹਿਰਦੇ ਵਿੱਚ। ਇਸੇ ਲਈ ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ ਕਿ ਜੋ ਜਨਮਦਾ ਹੈ ਉਹ ਆਪਣੇ ਰੂਪ ਦੇ ਅਨੁਰੂਪ ਹੁੰਦਾ ਹੈ, ਜਿਵੇਂ ਹਿਰਦੇ ਤੋਂ ਹੀ ਨਿਕਲਿਆ ਹੋਵੇ, ਜਿਵੇਂ ਹਿਰਦੇ ਤੋਂ ਹੀ ਰਚਿਆ ਗਿਆ ਹੋਵੇ। ਹਿਰਦੇ ਵਿੱਚ ਹੀ ਰੇਤਸ ਸਥਿਰ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਹੇ ਯਾਜ੍ਞਵਲਕਯ, ਇਹ ਇਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਹੈ।

Bṛhadāraṇyaka 3.9.23

किंदेवतोऽस्यामुदीच्यां दिश्यसीति ।
सोमदेवत इति ।
स सोमः कस्मिन् प्रतिष्ठित इति ।
दीक्षायामिति ।
कस्मिन्नु दिक्षा प्रतिष्ठितेति ।
सत्य इति ।
तस्मादपि दीक्षितमाहुः सत्यं वदेति ।
सत्ये ह्येव दीक्षा प्रतिष्ठितेति ।
कस्मिन्नु सत्यं प्रतिष्ठितमिति ।
हृदय इति होवाच ।
हृदयेन हि सत्यं जानाति ।
हृदये ह्येव सत्यं प्रतिष्ठितं भवतीति ।
एवमेवैतद्याज्ञवल्क्य ॥ ३.९.२३ ॥

ਇਸ ਉੱਤਰ ਦਿਸ਼ਾ ਵਿੱਚ ਤੂੰ ਕਿਸ ਦੇਵਤਾ ਨਾਲ ਹੈਂ? ਸੋਮ ਦੇਵਤਾ ਨਾਲ। ਉਹ ਸੋਮ ਕਿਸ ਵਿੱਚ ਸਥਿਰ ਹੈ? ਦੀਖਿਆ ਵਿੱਚ। ਦੀਖਿਆ ਕਿਸ ਵਿੱਚ ਸਥਿਰ ਹੈ? ਸੱਚ ਵਿੱਚ, ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਉਨ੍ਹਾਂ ਕਿਹਾ। ਇਸੇ ਲਈ ਦੀਖਿਤ ਨੂੰ ਲੋਕ ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ 'ਸੱਚ ਬੋਲ'; ਕਿਉਂਕਿ ਦੀਖਿਆ ਸੱਚ ਵਿੱਚ ਹੀ ਸਥਿਰ ਹੈ। ਸੱਚ ਕਿਸ ਵਿੱਚ ਸਥਿਰ ਹੈ? ਹਿਰਦੇ ਵਿੱਚ, ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਉਨ੍ਹਾਂ ਕਿਹਾ, ਕਿਉਂਕਿ ਹਿਰਦੇ ਰਾਹੀਂ ਹੀ ਸੱਚ ਜਾਣਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ; ਹਿਰਦੇ ਵਿੱਚ ਹੀ ਸੱਚ ਸਥਿਰ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਹੇ ਯਾਜ੍ਞਵਲਕਯ, ਇਹ ਇਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਹੈ।

Bṛhadāraṇyaka 3.9.24

किंदेवतोऽस्यां ध्रुवायां दिश्यसीति ।
अग्निदेवत इति ।
सोऽग्निः कस्मिन् प्रतिष्ठित इति ।
वाचीति ।
कस्मिन्नु वाक्प्रतिष्ठितेति ।
हृदय इति ।
कस्मिन्नु हृदयं प्रतिष्ठितमिति ॥ ३.९.२४ ॥

ਇਸ ਸਥਿਰ ਦਿਸ਼ਾ ਵਿੱਚ ਤੂੰ ਕਿਸ ਦੇਵਤਾ ਨਾਲ ਹੈਂ? ਅਗਨੀ ਦੇਵਤਾ ਨਾਲ। ਉਹ ਅਗਨੀ ਕਿਸ ਵਿੱਚ ਸਥਿਰ ਹੈ? ਵਾਣੀ ਵਿੱਚ। ਵਾਣੀ ਕਿਸ ਵਿੱਚ ਸਥਿਰ ਹੈ? ਹਿਰਦੇ ਵਿੱਚ। ਹਿਰਦਾ ਕਿਸ ਵਿੱਚ ਸਥਿਰ ਹੈ?

Bṛhadāraṇyaka 3.9.25

अहल्लिकेति होवाच याज्ञवल्क्यः ।
यत्रैतदन्यत्रास्मन्मन्यासै ।
यद्ध्येतदन्यत्रास्मत्स्याच्छ्वानो वैनदद्युर्वयांसि वैनद्विमथ्नीरन्निति ॥ ३.९.२५ ॥

ਯਾਜ੍ਞਵਲਕ੍ਯ ਨੇ ਕਿਹਾ: "ਠੀਕ ਹੈ, ਇਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਹੋਵੇ। ਜੇ ਤੁਸੀਂ ਇਸਨੂੰ ਸਾਡੇ ਤੋਂ ਵੱਖਰਾ ਸਮਝਦੇ ਹੋ, ਤਾਂ ਜੇ ਇਹ ਸਾਡੇ ਤੋਂ ਵੱਖਰਾ ਹੁੰਦਾ ਤਾਂ ਕੁੱਤੇ ਇਸਨੂੰ ਖਾ ਜਾਂਦੇ ਜਾਂ ਪੰਛੀ ਇਸਨੂੰ ਨੋਚ ਲੈਂਦੇ।"

Bṛhadāraṇyaka 3.9.26

कस्मिन्नु त्वं चात्मा च प्रतिष्ठितौ स्थ इति ।
प्राण इति ।
कस्मिन्नु प्राणः प्रतिष्ठित इति ।
अपान इति ।
कस्मिन्न्वपानः प्रतिष्ठित इति ।
व्यान इति ।
कस्मिन्नु व्यानः प्रतिष्ठित इति ।
उदान इति ।
कस्मिन्नूदानः प्रतिष्ठित इति ।
समान इति ।
स एष नेति नेत्यात्मा ।
अगृह्यो न हि गृह्यते ।
अशीर्यो न हि शीर्यते ।
असङ्गो न सज्यते ।
असितो न व्यथते ।
न रिष्यति ।
एतान्यष्टावायतनान्यष्टौ लोका अद्द्. अष्टौ देवा अष्टौ पुरुषाः ।
स यस्तान् पुरुषान्निरुह्य प्रत्युह्यात्यक्रामत्तं त्वौपनिषदं पुरुषं पृच्छामि ।
तं चेन्मे न विवक्ष्यसि मूर्धा ते विपतिष्यतीति ।
तं ह न मेने शाकल्यस्।
तस्य ह मूर्धा विपपात ।
अपि हास्य परिमोषिणोऽस्थीन्यपजह्रुरन्यन्मन्यमानाः ॥ ३.९.२६ ॥

"ਤੂੰ ਅਤੇ ਆਤਮਾ ਕਿਸ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਤਿਸ਼ਠਿਤ ਹੋ?" "ਪ੍ਰਾਣ ਵਿੱਚ।" "ਪ੍ਰਾਣ ਕਿਸ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਤਿਸ਼ਠਿਤ ਹੈ?" "ਅਪਾਨ ਵਿੱਚ।" "ਅਪਾਨ ਕਿਸ ਵਿੱਚ?" "ਵਿਆਨ ਵਿੱਚ।" "ਵਿਆਨ ਕਿਸ ਵਿੱਚ?" "ਉਦਾਨ ਵਿੱਚ।" "ਉਦਾਨ ਕਿਸ ਵਿੱਚ?" "ਸਮਾਨ ਵਿੱਚ।" ਉਹ ਆਤਮਾ 'ਨੇਤਿ ਨੇਤਿ' ਹੈ। ਉਹ ਗ੍ਰਹਿਣ ਨਹੀਂ ਕੀਤਾ ਜਾ ਸਕਦਾ, ਕਿਉਂਕਿ ਉਹ ਗ੍ਰਹਿਣ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦਾ; ਉਹ ਨਸ਼ਟ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦਾ; ਉਹ ਆਸਕਤ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦਾ; ਉਹ ਬੱਝਦਾ ਨਹੀਂ; ਉਹ ਦੁਖੀ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦਾ; ਉਹ ਹਾਨੀ ਨਹੀਂ ਪਾਉਂਦਾ। ਇਹ ਅੱਠ ਆਧਾਰ, ਅੱਠ ਲੋਕ, ਅੱਠ ਦੇਵਤੇ, ਅੱਠ ਪੁਰਖ ਹਨ। ਜਿਸਨੇ ਉਹਨਾਂ ਪੁਰਖਾਂ ਨੂੰ ਵੱਖ ਕਰਕੇ, ਪਿੱਛੇ ਖਿੱਚ ਕੇ, ਲੰਘ ਗਿਆ, ਉਸ ਔਪਨਿਸ਼ਦਿਕ ਪੁਰਖ ਬਾਰੇ ਮੈਂ ਪੁੱਛਦਾ ਹਾਂ। ਜੇ ਤੂੰ ਮੈਨੂੰ ਉਹ ਨਾ ਦੱਸੇਂ, ਤਾਂ ਤੇਰਾ ਸਿਰ ਡਿੱਗ ਪਵੇਗਾ।" ਸ਼ਾਕਲਯ ਨੇ ਇਸਨੂੰ ਨਾ ਮੰਨਿਆ। ਤਦ ਉਸਦਾ ਸਿਰ ਡਿੱਗ ਪਿਆ। ਚੋਰ ਉਸਦੀਆਂ ਹੱਡੀਆਂ ਵੀ ਕੁਝ ਹੋਰ ਸਮਝ ਕੇ ਲੈ ਗਏ।