ଉପନିଷଦ · Bṛhadāraṇyaka 3.9

हिन्दी · தமிழ் · తెలుగు · ಕನ್ನಡ · മലയാളം · বাংলা · मराठी · ગુજરાતી · ਪੰਜਾਬੀ · ଓଡ଼ିଆ · اردو · English · Español · Français · Deutsch · Português · Русский · 中文 · 日本語 · العربية · Bahasa Indonesia · ไทย

ଶବ୍ଦାର୍ଥ ସହ ପଢ଼ନ୍ତୁ

Bṛhadāraṇyaka 3.9.1

(शाकल्यब्राह्मणग्रन्थो वा शाकल्यब्राह्मणम्)
अथ हैनं विदग्धः शाकल्यः पप्रच्छ कति देवा याज्ञवल्क्येति ।
स हैतयैव निविदा प्रतिपेदे यावन्तो वैश्वदेवस्य निविद्युच्यन्ते ।
त्रयश्च त्री च शता त्रयश्च त्री च सहस्रेति ।
ओमिति होवाच ।
कत्येव देवा याज्ञवल्क्येति ।
त्रयस्त्रिंशदिति ।
ओमिति होवाच ।
कत्येव देवा याज्ञवल्क्येति ।
षडिति ।
ओमिति होवाच ।
कत्येव देवा याज्ञवल्क्येति ।
त्रय इति ।
ओमिति होवाच ।
कत्येव देवा याज्ञवल्क्येति ।
द्वाविति ।
ओमिति होवाच ।
कत्येव देवा याज्ञवल्क्येति ।
अध्यर्ध इति ।
ओमिति होवाच ।
कत्येव देवा याज्ञवल्क्येति ।
एक इति ।
ओमिति होवाच ।
कतमे ते त्रयश्च त्री च शता त्रयश्च त्री च सहस्रेति ॥ ३.९.१ ॥

ସେତେବେଳେ ବିଦଗ୍ଧ ଶାକଲ୍ୟ ତାଙ୍କୁ ପଚାରିଲେ, "ଯାଜ୍ଞବଲ୍କ୍ୟ, ଦେବତା କେତେ?" ସେ ବିଶ୍ୱଦେବଙ୍କ ନିବିଦ୍ ମନ୍ତ୍ରରେ କୁହାଯାଉଥିବା ସେହି ଉତ୍ତର ଦେଲେ: "ତିନିଶହ ତିନି, ତିନି ହଜାର।" "ଠିକ୍।" "ଯାଜ୍ଞବଲ୍କ୍ୟ, ଦେବତା କେତେ?" "ତେତିଶ।" "ଠିକ୍।" "ଛଅ।" "ଠିକ୍।" "ତିନି।" "ଠିକ୍।" "ଦୁଇ।" "ଠିକ୍।" "ଦେଢ଼।" "ଠିକ୍।" "ଏକ।" "ଠିକ୍।" ଶାକଲ୍ୟ କହିଲେ, "ତେବେ ସେହି ତିନିଶହ ତିନି ଏବଂ ତିନି ହଜାର କେଉଁମାନେ?"

Bṛhadāraṇyaka 3.9.2

स होवाच महिमान एवैषामेते ।
त्रयस्त्रिंशत्त्वेव देवा इति ।
कतमे ते त्रयस्त्रिंशदिति ।
अष्टौ वसव एकादश रुद्रा द्वादशादित्याः त एकत्रिंशदैन्द्रश्चैव प्रजापतिश्च त्रयस्त्रिंशाविति ॥ ३.९.२ ॥

ସେ କହିଲେ, "ଏଗୁଡ଼ିକ ସେମାନଙ୍କ ମହିମା। ଦେବତା ପ୍ରକୃତରେ ତେତିଶ ଜଣ।" "ସେହି ତେତିଶ କିଏ?" "ଆଠ ବସୁ, ଏଗାର ରୁଦ୍ର, ବାର ଆଦିତ୍ୟ — ସେମାନେ ଏକତିରିଶ — ଇନ୍ଦ୍ର ଏବଂ ପ୍ରଜାପତି; ଏମାନେ ହିଁ ତେତିଶ।"

Bṛhadāraṇyaka 3.9.3

कतमे वसव इति ।
अग्निश्च पृथिवी च वायुश्चान्तरिक्षं चादित्यश्च द्यौः च चन्द्रमाश्च नक्षत्राणि चैते वसवः ।
एतेषु हीदं सर्वं वसु हितं इति तस्माद्वसव इति ॥ ३.९.३ ॥

"ବସୁ କିଏ?" "ଅଗ୍ନି, ପୃଥିବୀ, ବାୟୁ, ଅନ୍ତରିକ୍ଷ, ଆଦିତ୍ୟ, ଦ୍ୟୁଲୋକ, ଚନ୍ଦ୍ର ଓ ନକ୍ଷତ୍ରସମୂହ — ଏମାନେ ହିଁ ବସୁ। ଏମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ଏହି ସମସ୍ତ ଧନ ସ୍ଥାପିତ ଅଛି; ଏଣୁ ଏମାନଙ୍କୁ ବସୁ କୁହାଯାଏ।"

Bṛhadāraṇyaka 3.9.4

कतमे रुद्रा इति ।
दशेमे पुरुषे प्राणा आत्मैकादशः ।
ते यदास्माच्छरीरान्मर्त्यादुत्क्रामन्त्यथ रोदयन्ति ।
तद्यद्रोदयन्ति तस्माद्रुद्रा इति ॥ ३.९.४ ॥

"ରୁଦ୍ର କିଏ?" "ପୁରୁଷ ମଧ୍ୟରେ ଏହି ଦଶ ପ୍ରାଣ ଅଛନ୍ତି; ଏକାଦଶଟି ହେଉଛି ଆତ୍ମା। ଏହି ମରଣଶୀଳ ଶରୀରରୁ ଯେତେବେଳେ ସେମାନେ ବାହାରି ଯାଆନ୍ତି, ସେତେବେଳେ ଲୋକେ କାନ୍ଦିବାକୁ ଲାଗନ୍ତି। ସେମାନେ କନ୍ଦାଇବା ଯୋଗୁଁ ଏମାନେ ରୁଦ୍ର।"

Bṛhadāraṇyaka 3.9.5

कतम आदित्या इति ।
द्वादश वै मासाः संवत्सरस्यैत आदित्याः ।
एते हीदं सर्वमाददाना यन्ति ।
ते यदिदं सर्वमाददाना यन्ति तस्मादादित्या इति ॥ ३.९.५ ॥

ଆଦିତ୍ୟମାନେ କିଏ? ସଂବତ୍ସରର ବାର ମାସ ହିଁ ଏହି ଆଦିତ୍ୟମାନେ। ଏମାନେ ଏହି ସବୁକିଛି ଗ୍ରହଣ କରି ଚାଲନ୍ତି। ଯେହେତୁ ଏମାନେ ଏହି ସବୁକିଛି ଗ୍ରହଣ କରି ଚାଲନ୍ତି, ସେଥିପାଇଁ ଏମାନଙ୍କୁ ଆଦିତ୍ୟ କୁହାଯାଏ।

Bṛhadāraṇyaka 3.9.6

कतम इन्द्रः कतमः प्रजापतिरिति ।
स्तनयित्नुरेवेन्द्रो यज्ञः प्रजापतिरिति ।
कतमः स्तनयित्नुरिति ।
अशनिरिति ।
कतमो यज्ञ इति ।
पशव इति ॥ ३.९.६ ॥

ଇନ୍ଦ୍ର କିଏ, ପ୍ରଜାପତି କିଏ? ମେଘର ଗର୍ଜନ ହିଁ ଇନ୍ଦ୍ର; ଯଜ୍ଞ ହିଁ ପ୍ରଜାପତି। ଗର୍ଜନ କଣ? ବଜ୍ର। ଯଜ୍ଞ କଣ? ପଶୁମାନେ।

Bṛhadāraṇyaka 3.9.7

कतमे षडिति ।
अग्निश्च पृथिवी च वायुश्चान्तरिक्षश्चादित्यश्च द्यौश्चैते षट् ।
एते हीदं सर्वं षडिति ॥ ३.९.७ ॥

ଛଅ କେଉଁଗୁଡ଼ିକ? ଅଗ୍ନି, ପୃଥିବୀ, ବାୟୁ, ଅନ୍ତରିକ୍ଷ, ଆଦିତ୍ୟ ଓ ଦ୍ୟୌ — ଏହି ଛଅ। ଏମାନେ ହିଁ ଏହି ସବୁ ଛଅ।

Bṛhadāraṇyaka 3.9.8

कतमे ते त्रयो देवा इति ।
इम एव त्रयो लोकाः ।
एषु हीमे सर्वे देवा इति ।
कतमौ तौ द्वौ देवा इति ।
अन्नं चैव प्राणश्चेति ।
कतमोऽध्यर्ध इति ।
योऽयं पवत इति ॥ ३.९.८ ॥

ସେହି ତିନି ଦେବତା କିଏ? ଏହି ତିନି ଲୋକ ହିଁ; ଏମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ଏହି ସମସ୍ତ ଦେବତା ଅଛନ୍ତି। ସେହି ଦୁଇ ଦେବତା କିଏ? ଅନ୍ନ ଓ ପ୍ରାଣ। ଦେଢ଼ କଣ? ଏହି ଯେଉଁ ପ୍ରବାହିତ ପବନ (ପବମାନ)।

Bṛhadāraṇyaka 3.9.9

तदाहुर्यदयमेक इवैव पवते ।
अथ कथमध्यर्ध इति ।
यदस्मिन्निदं सर्वमध्यार्ध्नोत्तेनाध्यर्ध इति ।
कतम एको देव इति ।
प्राण इति ।
स ब्रह्म त्यदित्याचक्षते ॥ ३.९.९ ॥

ସେମାନେ କହନ୍ତି: ଏହା ଯେମିତି ଏକା ହିଁ ପବିତ୍ର କରେ। ତେବେ 'ଅଧ୍ୟର୍ଧ' (ଦେଢ଼) କାହିଁକି? କାରଣ ଏଥିରେ ଏହା ଏ ସବୁକୁ ଧାରଣ କଲା, ତେଣୁ ଏହା 'ଅଧ୍ୟର୍ଧ'। ସେ ଏକ ଦେବତା କିଏ? ପ୍ରାଣ। ତାଙ୍କୁ ସେମାନେ 'ବ୍ରହ୍ମ', 'ତତ୍' କହନ୍ତି।

Bṛhadāraṇyaka 3.9.10

पृथिव्येव यस्यायतनमग्निर्लोको मनो ज्योतिर्यो वै तं पुरुषं विद्यात्सर्वस्यात्मनः परायणं स वै वेदिता स्यात् ।
याज्ञवल्क्य वेद वा अहं तं पुरुषं सर्वस्यात्मनः परायणं यमात्थ ।
य एवायं शारीरः पुरुषः स एषः ।
वदैव शाकल्य तस्य का देवतेति ।
अमृतमिति होवाच ॥ ३.९.१० ॥

ପୃଥିବୀ ଯାହାର ଆୟତନ, ଅଗ୍ନି ଲୋକ, ମନ ଜ୍ୟୋତି, ଯିଏ ସର୍ବାତ୍ମାର ପରମ ଆଶ୍ରୟ ସେହି ପୁରୁଷଙ୍କୁ ଜାଣେ, ସେ ହିଁ ଜ୍ଞାତା ହେବ। ଯାଜ୍ଞବଲ୍କ୍ୟ: ଆପଣ କହିଥିବା ସର୍ବାତ୍ମାର ପରମ ଆଶ୍ରୟ ସେହି ପୁରୁଷଙ୍କୁ ମୁଁ ଜାଣେ। ଏହି ଯେ ଶରୀରସ୍ଥ ପୁରୁଷ, ସେ ହିଁ ଏ। ଶାକଲ୍ୟ, ତାଙ୍କର ଦେବତା କିଏ? ସେ କହିଲେ: ଅମୃତ।

Bṛhadāraṇyaka 3.9.11

काम एव यस्यायतनं हृदयं लोको मनो ज्योतिर्यो वै तं पुरुषं विद्यात्सर्वस्यात्मनः परायणं स वै वेदिता स्यात् ।
याज्ञवल्क्य वेद वा अहं तं पुरुषं सर्वस्यात्मनः परायणं यमात्थ ।
य एवायं काममयः पुरुषः स एषः ।
वदैव शाकल्य तस्य का देवतेति ।
स्त्रिय इति होवाच ॥ ३.९.११ ॥

କାମ ହିଁ ଯାହାର ଆୟତନ, ହୃଦୟ ଆୟତନ, ମନ ଜ୍ୟୋତି, ଯିଏ ସର୍ବାତ୍ମାର ପରମ ଆଶ୍ରୟ ସେହି ପୁରୁଷଙ୍କୁ ଜାଣେ, ସେ ହିଁ ଜ୍ଞାତା ହେବ। ଯାଜ୍ଞବଲ୍କ୍ୟ: ଆପଣ କହିଥିବା ସର୍ବାତ୍ମାର ପରମ ଆଶ୍ରୟ ସେହି ପୁରୁଷଙ୍କୁ ମୁଁ ଜାଣେ। ଏହି ଯେ କାମମୟ ପୁରୁଷ, ସେ ହିଁ ଏ। ଶାକଲ୍ୟ, ତାଙ୍କର ଦେବତା କିଏ? ସେ କହିଲେ: ସ୍ତ୍ରୀଲୋକ।

Bṛhadāraṇyaka 3.9.12

रूपाण्येव यस्यायतनं चक्षुर्लोको मनो ज्योतिर्यो वै तं पुरुषं विद्यात्सर्वस्यात्मनः परायणं स वै वेदिता स्यात् ।
याज्ञवल्क्य वेद वा अहं तं पुरुषं सर्वस्यात्मनः परायणं यमात्थ ।
य एवासावादित्ये पुरुषः स एषः ।
वदैव शाकल्य तस्य का देवतेति ।
सत्यमिति होवाच ॥ ३.९.१२ ॥

ରୂପ ହିଁ ଯାହାର ଆୟତନ, ଚକ୍ଷୁ ଆୟତନ, ମନ ଜ୍ୟୋତି, ଯିଏ ସର୍ବାତ୍ମାର ପରମ ଆଶ୍ରୟ ସେହି ପୁରୁଷଙ୍କୁ ଜାଣେ, ସେ ହିଁ ଜ୍ଞାତା ହେବ। ଯାଜ୍ଞବଲ୍କ୍ୟ: ଆପଣ କହିଥିବା ସର୍ବାତ୍ମାର ପରମ ଆଶ୍ରୟ ସେହି ପୁରୁଷଙ୍କୁ ମୁଁ ଜାଣେ। ଆଦିତ୍ୟରେ ଥିବା ଯେ ପୁରୁଷ, ସେ ହିଁ ଏ। ଶାକଲ୍ୟ, ତାଙ୍କର ଦେବତା କିଏ? ସେ କହିଲେ: ସତ୍ୟ।

Bṛhadāraṇyaka 3.9.13

आकश एव यस्यायतनं श्रोत्रं लोको मनो ज्योतिर्यो वै तं पुरुषं विद्यात्सर्वस्यात्मनः परायणं स वै वेदिता स्यात् ।
याज्ञवल्क्य वेद वा अहं तं पुरुषं सर्वस्यात्मनः परायणं यमात्थ ।
य एवायं श्रौतः प्रातिश्रुत्कः पुरुषः स एष ।
वदैव शाकल्य तस्य का देवतेति ।
दिश इति होवच ॥ ३.९.१३ ॥

ଆକାଶ ହିଁ ଯାହାର ଆୟତନ, ଶ୍ରୋତ୍ର, ଲୋକ, ମନ ଓ ଜ୍ୟୋତି ଯାହାର — ସେହି ପୁରୁଷଙ୍କୁ ଯେ ଜାଣେ, ଯିଏ ସର୍ବାତ୍ମାର ପରମ ଆଶ୍ରୟ, ସେ ହିଁ ପ୍ରକୃତ ଜ୍ଞାତା ହେବ। ଯାଜ୍ଞବଲ୍କ୍ୟ: ହେ ଶାକଲ୍ୟ, ତୁମେ କହିଥିବା ସର୍ବାତ୍ମାର ପରମ ଆଶ୍ରୟ ସେହି ପୁରୁଷଙ୍କୁ ମୁଁ ଜାଣେ। ଶ୍ରବଣରେ ପ୍ରତିଧ୍ୱନିତ ହେଉଥିବା ଏହି ପୁରୁଷ ହିଁ ସେ। ତାଙ୍କ ଦେବତା କିଏ? କୁହ। ସେ କହିଲେ: ଦିଗସମୂହ।

Bṛhadāraṇyaka 3.9.14

तम एव यस्यायतनं हृदयं लोको मनो ज्योतिर्यो वै तं पुरुषं विद्यात्सर्वस्यात्मनः परायणं स वै वेदिता स्यात् ।
याज्ञवल्क्य वेद वा अहं तं पुरुषं सर्वस्यात्मनः परायणं यमात्थ ।
य एवायं छायामयः पुरुषः स एषः ।
वदैव शाकल्य तस्य का देवतेति ।
मृत्युरिति होवाच ॥ ३.९.१४ ॥

ଅନ୍ଧକାର ହିଁ ଯାହାର ଆୟତନ, ହୃଦୟ, ଲୋକ, ମନ ଓ ଜ୍ୟୋତି ଯାହାର — ସେହି ପୁରୁଷଙ୍କୁ ଯେ ଜାଣେ, ଯିଏ ସର୍ବାତ୍ମାର ପରମ ଆଶ୍ରୟ, ସେ ହିଁ ପ୍ରକୃତ ଜ୍ଞାତା ହେବ। ଯାଜ୍ଞବଲ୍କ୍ୟ: ହେ ଶାକଲ୍ୟ, ତୁମେ କହିଥିବା ସର୍ବାତ୍ମାର ପରମ ଆଶ୍ରୟ ସେହି ପୁରୁଷଙ୍କୁ ମୁଁ ଜାଣେ। ଛାୟାମୟ ଏହି ପୁରୁଷ ହିଁ ସେ। ତାଙ୍କ ଦେବତା କିଏ? କୁହ। ସେ କହିଲେ: ମୃତ୍ୟୁ।

Bṛhadāraṇyaka 3.9.15

रूपाण्येव यस्यायतनं हृदयं लोको मनो ज्योतिर्यो वै तं पुरुषं विद्यात्सर्वस्यात्मनः परायणं स वै वेदिता स्यात् ।
याज्ञवल्क्य वेद वा अहं तं पुरुषं सर्वस्यात्मनः परायणं यमात्थ ।
य एवायमादर्शे पुरुषः स एषः ।
वदैव शाकल्य तस्य का देवतेति ।
सत्यमिति होवाच ॥ ३.९.१५ ॥

ରୂପ ହିଁ ଯାହାର ଆୟତନ, ହୃଦୟ, ଲୋକ, ମନ ଓ ଜ୍ୟୋତି ଯାହାର — ସେହି ପୁରୁଷଙ୍କୁ ଯେ ଜାଣେ, ଯିଏ ସର୍ବାତ୍ମାର ପରମ ଆଶ୍ରୟ, ସେ ହିଁ ପ୍ରକୃତ ଜ୍ଞାତା ହେବ। ଯାଜ୍ଞବଲ୍କ୍ୟ: ହେ ଶାକଲ୍ୟ, ତୁମେ କହିଥିବା ସର୍ବାତ୍ମାର ପରମ ଆଶ୍ରୟ ସେହି ପୁରୁଷଙ୍କୁ ମୁଁ ଜାଣେ। ଦର୍ପଣରେ ଦେଖାଯାଉଥିବା ଏହି ପୁରୁଷ ହିଁ ସେ। ତାଙ୍କ ଦେବତା କିଏ? କୁହ। ସେ କହିଲେ: ସତ୍ୟ।

Bṛhadāraṇyaka 3.9.16

आप एव यस्यायतनं हृदयं लोको मनो ज्योतिर्यो वै तं पुरुषं विद्यात्सर्वस्यात्मनः परायणं स वै वेदिता स्यात् ।
याज्ञवल्क्य वेद वा अहं तं पुरुषं सर्वस्यात्मनः परायणं यमात्थ ।
य एवायं अप्सु पुरुषः स एषः ।
वदैव शाकल्य तस्य का देवतेति ।
वरुण इति होवाच ॥ ३.९.१६ ॥

ଜଳ ହିଁ ଯାହାର ଆୟତନ, ହୃଦୟ, ଲୋକ, ମନ ଓ ଜ୍ୟୋତି ଯାହାର — ସେହି ପୁରୁଷଙ୍କୁ ଯେ ଜାଣେ, ଯିଏ ସର୍ବାତ୍ମାର ପରମ ଆଶ୍ରୟ, ସେ ହିଁ ପ୍ରକୃତ ଜ୍ଞାତା ହେବ। ଯାଜ୍ଞବଲ୍କ୍ୟ: ହେ ଶାକଲ୍ୟ, ତୁମେ କହିଥିବା ସର୍ବାତ୍ମାର ପରମ ଆଶ୍ରୟ ସେହି ପୁରୁଷଙ୍କୁ ମୁଁ ଜାଣେ। ଜଳରେ ରହୁଥିବା ଏହି ପୁରୁଷ ହିଁ ସେ। ତାଙ୍କ ଦେବତା କିଏ? କୁହ। ସେ କହିଲେ: ବରୁଣ।

Bṛhadāraṇyaka 3.9.17

रेत एव यस्यायतनं हृदयं लोको मनो ज्योतिर्यो वै तं पुरुषं विद्यात्सर्वस्यात्मनः परायणं स वै वेदिता स्यात् ।
याज्ञवल्क्य वेद वा अहं तं पुरुषं सर्वस्यात्मनः परायणं यमात्थ ।
य एवायं पुत्रमयः पुरुषः स एषः ।
वदैव शाकल्य तस्य का देवतेति ।
प्रजापतिरिति होवाच ॥ ३.९.१७ ॥

ଯାହାର ଆୟତନ ବୀର୍ଯ୍ୟ, ହୃଦୟ ଲୋକ, ମନ ଜ୍ୟୋତି, ସର୍ବାତ୍ମାର ସେହି ପରମ ଆଶ୍ରୟ ପୁରୁଷଙ୍କୁ ଜାଣିବା ଉଚିତ। ସେ ହିଁ ପ୍ରକୃତ ଜ୍ଞାତା ହେବେ। ଯାଜ୍ଞବଲ୍କ୍ୟ: ଆପଣ କହିଥିବା ସର୍ବାତ୍ମାର ପରମ ଆଶ୍ରୟ ପୁରୁଷଙ୍କୁ ମୁଁ ଜାଣେ। ପୁତ୍ରମୟ ଏହି ପୁରୁଷ ସେ ହିଁ। ଶାକଲ୍ୟ, ତାଙ୍କର ଦେବତା କିଏ? ସେ କହିଲେ: ପ୍ରଜାପତି।

Bṛhadāraṇyaka 3.9.18

शाकल्येति होवाच याज्ञवल्क्यः ।
त्वां स्विदिमे ब्राह्मणा अङ्गारावक्षयणमक्रता३ इति ॥ ३.९.१८ ॥

ଶାକଲ୍ୟ, ଏହିପରି ଯାଜ୍ଞବଲ୍କ୍ୟ କହିଲେ: ଏହି ବ୍ରାହ୍ମଣମାନେ କ'ଣ ତୁମକୁ ଅଙ୍ଗାରର ଗଦା କରିଦେଲେ?

Bṛhadāraṇyaka 3.9.19

याज्ञवल्क्येति होवाच शाकल्यः ।
यदिदं कुरुपञ्चालानां ब्राह्मनानत्यवादीः किं ब्रह्म विद्वानिति ।
दिशो वेद सदेवाः सप्रतिष्ठा इति ।
यद्दिशो वेत्थ सदेवाः सप्रतिष्ठाः ॥ ३.९.१९ ॥

ଯାଜ୍ଞବଲ୍କ୍ୟ, ଏହିପରି ଶାକଲ୍ୟ କହିଲେ: କୁରୁ-ପାଞ୍ଚାଳ ବ୍ରାହ୍ମଣମାନଙ୍କୁ ତୁମେ ବିବାଦରେ ଅତିକ୍ରମ କରିଛ, ତେବେ ତୁମେ କ'ଣ ବ୍ରହ୍ମ ଜାଣିଛ? ଯାଜ୍ଞବଲ୍କ୍ୟ: ଦେବତା ସହିତ ଓ ସେମାନଙ୍କ ପ୍ରତିଷ୍ଠା ସହିତ ଦିଗଗୁଡ଼ିକୁ ମୁଁ ଜାଣେ। ଶାକଲ୍ୟ: ଯଦି ତୁମେ ଦେବତା ସହିତ ଓ ସେମାନଙ୍କ ପ୍ରତିଷ୍ଠା ସହିତ ଦିଗଗୁଡ଼ିକୁ ଜାଣ।

Bṛhadāraṇyaka 3.9.20

किंदेवतोऽस्यां प्राच्यां दिश्यसीति ।
आदित्यदेवत इति ।
स आदित्यः कस्मिन् प्रतिष्ठित इति ।
चक्षुषीति ।
कस्मिन्नु चक्षुः प्रतिष्ठितमिति ।
रूपेष्विति ।
चक्षुषा हि रूपाणि पश्यति ।
कस्मिन्नु रूपाणि प्रतिष्ठितानीति ।
हृदय इति होवाच ।
हृदयेन हि रूपाणि जानाति ।
हृदये ह्येव रूपाणि प्रतिष्ठितानि भवन्तीति ।
एवमेवैतद्याज्ञवल्क्य ॥ ३.९.२० ॥

ଏହି ପୂର୍ବ ଦିଗରେ ତୁମେ କେଉଁ ଦେବତା ସହିତ ଅଛ? ଆଦିତ୍ୟ ଦେବତା ସହିତ। ସେହି ଆଦିତ୍ୟ କେଉଁଥିରେ ପ୍ରତିଷ୍ଠିତ? ଚକ୍ଷୁରେ। ଚକ୍ଷୁ କେଉଁଥିରେ ପ୍ରତିଷ୍ଠିତ? ରୂପରେ। ଚକ୍ଷୁ ଦ୍ୱାରା ହିଁ ରୂପ ଦେଖେ। ରୂପ କେଉଁଥିରେ ପ୍ରତିଷ୍ଠିତ? ସେ କହିଲେ: ହୃଦୟରେ। ହୃଦୟ ଦ୍ୱାରା ହିଁ ରୂପ ଜାଣେ; ରୂପ ହୃଦୟରେ ହିଁ ପ୍ରତିଷ୍ଠିତ ହୁଏ। ଯାଜ୍ଞବଲ୍କ୍ୟ, ଏହା ଏପରି ହିଁ।

Bṛhadāraṇyaka 3.9.21

किंदेवतोऽस्यां दक्षिणायां दिश्यसीति ।
यमदेवत इति ।
स यमः कस्मिन् प्रतिष्ठित इति ।
यज्ञ इति ।
कस्मिन्नु यज्ञः प्रतिष्ठित इति ।
दक्षिणायामिति ।
कस्मिन्नु दक्षिणा प्रतिष्ठितेति ।
श्रद्धायामिति ।
यदा ह्येव श्रद्धत्तेऽथ दक्षिणां ददाति ।
श्रद्धायां ह्येव दक्षिणा प्रतिष्ठितेति ।
कस्मिन्नु श्रद्धा प्रतिष्ठितेति ।
हृदय इति होवाच ।
हृदयेन हि श्रद्धाम् ।
हृदये ह्येव श्रद्धा प्रतिष्ठिता भवतीति ।
एवमेवैतद्याज्ञवल्क्य ॥ ३.९.२१ ॥

ଏହି ଦକ୍ଷିଣ ଦିଗରେ ତୁମେ କେଉଁ ଦେବତା ସହିତ ଅଛ? ଯମ ଦେବତା ସହିତ। ସେଇ ଯମ କିସରେ ପ୍ରତିଷ୍ଠିତ? ଯଜ୍ଞରେ। ଯଜ୍ଞ କିସରେ ପ୍ରତିଷ୍ଠିତ? ଦକ୍ଷିଣାରେ। ଦକ୍ଷିଣା କିସରେ ପ୍ରତିଷ୍ଠିତ? ଶ୍ରଦ୍ଧାରେ, କାରଣ ଶ୍ରଦ୍ଧା ଥିଲେ ହିଁ ମଣିଷ ଦକ୍ଷିଣା ଦିଏ; ଶ୍ରଦ୍ଧାରେ ହିଁ ଦକ୍ଷିଣା ପ୍ରତିଷ୍ଠିତ। ଶ୍ରଦ୍ଧା କିସରେ ପ୍ରତିଷ୍ଠିତ? ହୃଦୟରେ, ଏହା ସେ କହିଲେ, କାରଣ ହୃଦୟ ଦ୍ୱାରା ହିଁ ଶ୍ରଦ୍ଧା ଜଣାଯାଏ; ହୃଦୟରେ ହିଁ ଶ୍ରଦ୍ଧା ପ୍ରତିଷ୍ଠିତ ହୁଏ। ହେ ଯାଜ୍ଞବଲ୍କ୍ୟ, ଏହା ଏପରି ହିଁ।

Bṛhadāraṇyaka 3.9.22

किंदेवतोऽस्यां प्रतीच्यां दिश्यसीति ।
वरुणदेवत इति ।
स वरुणः कस्मिन् प्रतिष्ठित इति ।
अप्स्विति ।
कस्मिन्न्वापः प्रतिष्ठिता इति ।
रेतसीति ।
कस्मिन्नु रेतः प्रतिष्ठितमिति ।
हृदय इति ।
तस्मादपि प्रतिरूपं जातमाहुर्हृदयादिव सृप्तो हृदयादिव निर्मित इति ।
हृदये ह्येव रेतः प्रतिष्ठितं भवतीति ।
एवमेवैतद्याज्ञवल्क्य ॥ ३.९.२२ ॥

ଏହି ପଶ୍ଚିମ ଦିଗରେ ତୁମେ କେଉଁ ଦେବତା ସହିତ ଅଛ? ବରୁଣ ଦେବତା ସହିତ। ସେ ବରୁଣ କିସରେ ପ୍ରତିଷ୍ଠିତ? ଜଳରେ। ଜଳ କିସରେ ପ୍ରତିଷ୍ଠିତ? ରେତସ୍‌ରେ। ରେତସ୍ କିସରେ ପ୍ରତିଷ୍ଠିତ? ହୃଦୟରେ। ସେଥିପାଇଁ ଲୋକେ କହନ୍ତି ଯେ ଜାତ ପ୍ରାଣୀ ନିଜ ରୂପ ଅନୁରୂପ ହୁଏ, ଯେପରି ହୃଦୟରୁ ହିଁ ନିର୍ଗତ, ଯେପରି ହୃଦୟରୁ ହିଁ ନିର୍ମିତ। ହୃଦୟରେ ହିଁ ରେତସ୍ ପ୍ରତିଷ୍ଠିତ ହୁଏ। ହେ ଯାଜ୍ଞବଲ୍କ୍ୟ, ଏହା ଏପରି ହିଁ।

Bṛhadāraṇyaka 3.9.23

किंदेवतोऽस्यामुदीच्यां दिश्यसीति ।
सोमदेवत इति ।
स सोमः कस्मिन् प्रतिष्ठित इति ।
दीक्षायामिति ।
कस्मिन्नु दिक्षा प्रतिष्ठितेति ।
सत्य इति ।
तस्मादपि दीक्षितमाहुः सत्यं वदेति ।
सत्ये ह्येव दीक्षा प्रतिष्ठितेति ।
कस्मिन्नु सत्यं प्रतिष्ठितमिति ।
हृदय इति होवाच ।
हृदयेन हि सत्यं जानाति ।
हृदये ह्येव सत्यं प्रतिष्ठितं भवतीति ।
एवमेवैतद्याज्ञवल्क्य ॥ ३.९.२३ ॥

ଏହି ଉତ୍ତର ଦିଗରେ ତୁମେ କେଉଁ ଦେବତା ସହିତ ଅଛ? ସୋମ ଦେବତା ସହିତ। ସେ ସୋମ କିସରେ ପ୍ରତିଷ୍ଠିତ? ଦୀକ୍ଷାରେ। ଦୀକ୍ଷା କିସରେ ପ୍ରତିଷ୍ଠିତ? ସତ୍ୟରେ, ଏହା ସେ କହିଲେ। ସେଥିପାଇଁ ଦୀକ୍ଷିତକୁ ଲୋକେ କହନ୍ତି 'ସତ୍ୟ କହ'; କାରଣ ଦୀକ୍ଷା ସତ୍ୟରେ ହିଁ ପ୍ରତିଷ୍ଠିତ। ସତ୍ୟ କିସରେ ପ୍ରତିଷ୍ଠିତ? ହୃଦୟରେ, ଏହା ସେ କହିଲେ, କାରଣ ହୃଦୟ ଦ୍ୱାରା ହିଁ ସତ୍ୟ ଜଣାଯାଏ; ହୃଦୟରେ ହିଁ ସତ୍ୟ ପ୍ରତିଷ୍ଠିତ ହୁଏ। ହେ ଯାଜ୍ଞବଲ୍କ୍ୟ, ଏହା ଏପରି ହିଁ।

Bṛhadāraṇyaka 3.9.24

किंदेवतोऽस्यां ध्रुवायां दिश्यसीति ।
अग्निदेवत इति ।
सोऽग्निः कस्मिन् प्रतिष्ठित इति ।
वाचीति ।
कस्मिन्नु वाक्प्रतिष्ठितेति ।
हृदय इति ।
कस्मिन्नु हृदयं प्रतिष्ठितमिति ॥ ३.९.२४ ॥

ଏହି ସ୍ଥିର ଦିଗରେ ତୁମେ କେଉଁ ଦେବତା ସହିତ ଅଛ? ଅଗ୍ନି ଦେବତା ସହିତ। ସେ ଅଗ୍ନି କିସରେ ପ୍ରତିଷ୍ଠିତ? ବାକ୍‌ରେ। ବାକ୍ କିସରେ ପ୍ରତିଷ୍ଠିତ? ହୃଦୟରେ। ହୃଦୟ କିସରେ ପ୍ରତିଷ୍ଠିତ?

Bṛhadāraṇyaka 3.9.25

अहल्लिकेति होवाच याज्ञवल्क्यः ।
यत्रैतदन्यत्रास्मन्मन्यासै ।
यद्ध्येतदन्यत्रास्मत्स्याच्छ्वानो वैनदद्युर्वयांसि वैनद्विमथ्नीरन्निति ॥ ३.९.२५ ॥

ଯାଜ୍ଞବଲ୍କ୍ୟ କହିଲେ: "ତାହା ହେଉ। ଯଦି ତୁମେ ଏହାକୁ ଆମ ଠାରୁ ଅନ୍ୟ ମନେ କର, ଯଦି ଏହା ଆମ ଠାରୁ ଅଲଗା ହୋଇଥାନ୍ତା, ତେବେ କୁକୁରମାନେ ଏହାକୁ ଖାଇ ଦେଇଥାନ୍ତେ କିମ୍ବା ପକ୍ଷୀମାନେ ଏହାକୁ ଚିରିଦେଇଥାନ୍ତେ।"

Bṛhadāraṇyaka 3.9.26

कस्मिन्नु त्वं चात्मा च प्रतिष्ठितौ स्थ इति ।
प्राण इति ।
कस्मिन्नु प्राणः प्रतिष्ठित इति ।
अपान इति ।
कस्मिन्न्वपानः प्रतिष्ठित इति ।
व्यान इति ।
कस्मिन्नु व्यानः प्रतिष्ठित इति ।
उदान इति ।
कस्मिन्नूदानः प्रतिष्ठित इति ।
समान इति ।
स एष नेति नेत्यात्मा ।
अगृह्यो न हि गृह्यते ।
अशीर्यो न हि शीर्यते ।
असङ्गो न सज्यते ।
असितो न व्यथते ।
न रिष्यति ।
एतान्यष्टावायतनान्यष्टौ लोका अद्द्. अष्टौ देवा अष्टौ पुरुषाः ।
स यस्तान् पुरुषान्निरुह्य प्रत्युह्यात्यक्रामत्तं त्वौपनिषदं पुरुषं पृच्छामि ।
तं चेन्मे न विवक्ष्यसि मूर्धा ते विपतिष्यतीति ।
तं ह न मेने शाकल्यस्।
तस्य ह मूर्धा विपपात ।
अपि हास्य परिमोषिणोऽस्थीन्यपजह्रुरन्यन्मन्यमानाः ॥ ३.९.२६ ॥

"ତୁମେ ଓ ଆତ୍ମା କେଉଁଠାରେ ପ୍ରତିଷ୍ଠିତ?" "ପ୍ରାଣରେ।" "ପ୍ରାଣ କେଉଁଠାରେ ପ୍ରତିଷ୍ଠିତ?" "ଅପାନରେ।" "ଅପାନ କେଉଁଠାରେ?" "ବ୍ୟାନରେ।" "ବ୍ୟାନ କେଉଁଠାରେ?" "ଉଦାନରେ।" "ଉଦାନ କେଉଁଠାରେ?" "ସମାନରେ।" ସେହି ଆତ୍ମା 'ନେତି ନେତି'। ତାହା ଗ୍ରହଣୀୟ ନୁହେଁ, କାରଣ ତାହା ଗୃହୀତ ହୁଏ ନାହିଁ; ତାହା କ୍ଷୟ ପାଏ ନାହିଁ; ତାହା ଆସକ୍ତ ହୁଏ ନାହିଁ; ତାହା ବନ୍ଧା ପଡ଼େ ନାହିଁ; ତାହା ଯନ୍ତ୍ରଣା ପାଏ ନାହିଁ; ତାହା ହାନି ପାଏ ନାହିଁ। ଏଗୁଡ଼ିକ ଆଠଟି ଆଧାର, ଆଠଟି ଲୋକ, ଆଠଜଣ ଦେବତା, ଆଠଜଣ ପୁରୁଷ। ଯିଏ ସେହି ପୁରୁଷମାନଙ୍କୁ ପୃଥକ କରି, ପଛକୁ ଟାଣି, ଅତିକ୍ରମ କଲା, ସେହି ଔପନିଷଦିକ ପୁରୁଷ ବିଷୟରେ ମୁଁ ପଚାରୁଛି। ଯଦି ତୁମେ ମୋତେ ତାହା ନକହିବ, ତେବେ ତୁମ ମୁଣ୍ଡ ଖସିପଡ଼ିବ।" ଶାକଲ୍ୟ ତାହା ମାନିଲେ ନାହିଁ। ତେବେ ତାଙ୍କର ମୁଣ୍ଡ ଖସିପଡ଼ିଲା। ଚୋରମାନେ ତାଙ୍କ ହାଡ଼ ମଧ୍ୟ ଅନ୍ୟ କିଛି ଭାବି ନେଇଗଲେ।

Bṛhadāraṇyaka 3.9.27

अथ होवाच ब्राह्मणा भगवन्तो यो वः कामयते स मा पृच्छतु ।
सर्वे वा मा पृच्छत ।
यो वः कामयते तं वः पृच्छामि सर्वान् वा वः पृच्छामीति ।
ते ह ब्राह्मणा न दधृषुः ॥ ३.९.२७ ॥

ତା'ପରେ ଯାଜ୍ଞବଲ୍କ୍ୟ କହିଲେ: "ହେ ପୂଜ୍ୟ ବ୍ରାହ୍ମଣଗଣ, ତୁମମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରୁ ଯିଏ ପଚାରିବାକୁ ଇଚ୍ଛା କରେ, ସେ ମୋତେ ପଚାରୁ। କିମ୍ବା ତୁମେ ସମସ୍ତେ ମୋତେ ପଚାର। ତୁମ ମଧ୍ୟରୁ ଯିଏ ଇଚ୍ଛା କରେ ତାକୁ ମୁଁ ପଚାରୁଛି, କିମ୍ବା ତୁମ ସମସ୍ତଙ୍କୁ ପଚାରୁଛି।" ସେତେବେଳେ ସେହି ବ୍ରାହ୍ମଣମାନେ ସାହସ କରି ପାରିଲେ ନାହିଁ।