ウパニシャッド · Bṛhadāraṇyaka 3.9

हिन्दी · தமிழ் · తెలుగు · ಕನ್ನಡ · മലയാളം · বাংলা · मराठी · ગુજરાતી · ਪੰਜਾਬੀ · ଓଡ଼ିଆ · اردو · English · Español · Français · Deutsch · Português · Русский · 中文 · 日本語 · العربية · Bahasa Indonesia · ไทย

語の意味つきで読む

Bṛhadāraṇyaka 3.9.1

(शाकल्यब्राह्मणग्रन्थो वा शाकल्यब्राह्मणम्)
अथ हैनं विदग्धः शाकल्यः पप्रच्छ कति देवा याज्ञवल्क्येति ।
स हैतयैव निविदा प्रतिपेदे यावन्तो वैश्वदेवस्य निविद्युच्यन्ते ।
त्रयश्च त्री च शता त्रयश्च त्री च सहस्रेति ।
ओमिति होवाच ।
कत्येव देवा याज्ञवल्क्येति ।
त्रयस्त्रिंशदिति ।
ओमिति होवाच ।
कत्येव देवा याज्ञवल्क्येति ।
षडिति ।
ओमिति होवाच ।
कत्येव देवा याज्ञवल्क्येति ।
त्रय इति ।
ओमिति होवाच ।
कत्येव देवा याज्ञवल्क्येति ।
द्वाविति ।
ओमिति होवाच ।
कत्येव देवा याज्ञवल्क्येति ।
अध्यर्ध इति ।
ओमिति होवाच ।
कत्येव देवा याज्ञवल्क्येति ।
एक इति ।
ओमिति होवाच ।
कतमे ते त्रयश्च त्री च शता त्रयश्च त्री च सहस्रेति ॥ ३.९.१ ॥

すると、賢者シャーカルヤが彼に尋ねた。「ヤージュニャヴァルキヤよ、神々は何柱いるのか。」彼はヴィシュヴェーデーヴァ神群のニヴィド（讃歌）に説かれるのと同じ答えを返した。「三百三と三千。」「よろしい。」「ヤージュニャヴァルキヤよ、神々は何柱か。」「三十三。」「よろしい。」「六。」「よろしい。」「三。」「よろしい。」「二。」「よろしい。」「一と半。」「よろしい。」「一。」「よろしい。」シャーカルヤは言った。「では、その三百三と三千とは何か。」

Bṛhadāraṇyaka 3.9.2

स होवाच महिमान एवैषामेते ।
त्रयस्त्रिंशत्त्वेव देवा इति ।
कतमे ते त्रयस्त्रिंशदिति ।
अष्टौ वसव एकादश रुद्रा द्वादशादित्याः त एकत्रिंशदैन्द्रश्चैव प्रजापतिश्च त्रयस्त्रिंशाविति ॥ ३.९.२ ॥

彼は言った。「これらは神々の栄光にすぎない。神々は実に三十三である。」「その三十三とは何か。」「八人のヴァス神、十一人のルドラ神、十二人のアーディティヤ神——これで三十一——そしてインドラとプラジャーパティ、これが三十三である。」

Bṛhadāraṇyaka 3.9.3

कतमे वसव इति ।
अग्निश्च पृथिवी च वायुश्चान्तरिक्षं चादित्यश्च द्यौः च चन्द्रमाश्च नक्षत्राणि चैते वसवः ।
एतेषु हीदं सर्वं वसु हितं इति तस्माद्वसव इति ॥ ३.९.३ ॥

「ヴァス神とは誰か。」「火、大地、風、空中、太陽、天、月、星々——これがヴァス神である。この全ての富はこれらの中に置かれている。ゆえにヴァス神と呼ばれる。」

Bṛhadāraṇyaka 3.9.4

कतमे रुद्रा इति ।
दशेमे पुरुषे प्राणा आत्मैकादशः ।
ते यदास्माच्छरीरान्मर्त्यादुत्क्रामन्त्यथ रोदयन्ति ।
तद्यद्रोदयन्ति तस्माद्रुद्रा इति ॥ ३.९.४ ॥

「ルドラ神とは誰か。」「人の内には十の生気（プラーナ）があり、十一番目が自己（アートマン）である。これらが死すべき身体から去るとき、人々は泣く。彼らを泣かせるゆえに、ルドラと呼ばれる。」

Bṛhadāraṇyaka 3.9.5

कतम आदित्या इति ।
द्वादश वै मासाः संवत्सरस्यैत आदित्याः ।
एते हीदं सर्वमाददाना यन्ति ।
ते यदिदं सर्वमाददाना यन्ति तस्मादादित्या इति ॥ ३.९.५ ॥

アーディティヤとは何か。一年の十二か月がこれらのアーディティヤである。これらはこの全てを携えて進むからである。全てを携えて進むゆえに、アーディティヤと呼ばれる。

Bṛhadāraṇyaka 3.9.6

कतम इन्द्रः कतमः प्रजापतिरिति ।
स्तनयित्नुरेवेन्द्रो यज्ञः प्रजापतिरिति ।
कतमः स्तनयित्नुरिति ।
अशनिरिति ।
कतमो यज्ञ इति ।
पशव इति ॥ ३.९.६ ॥

インドラとは誰か、プラジャーパティとは誰か。雷鳴そのものがインドラであり、祭祀がプラジャーパティである。雷鳴とは何か。雷電である。祭祀とは何か。家畜である。

Bṛhadāraṇyaka 3.9.7

कतमे षडिति ।
अग्निश्च पृथिवी च वायुश्चान्तरिक्षश्चादित्यश्च द्यौश्चैते षट् ।
एते हीदं सर्वं षडिति ॥ ३.९.७ ॥

六つとは何か。火、大地、風、中空、太陽、天空――この六つである。これら六つがこの全てだからである。

Bṛhadāraṇyaka 3.9.8

कतमे ते त्रयो देवा इति ।
इम एव त्रयो लोकाः ।
एषु हीमे सर्वे देवा इति ।
कतमौ तौ द्वौ देवा इति ।
अन्नं चैव प्राणश्चेति ।
कतमोऽध्यर्ध इति ।
योऽयं पवत इति ॥ ३.९.८ ॥

その三神とは何か。まさにこの三界である。これら全ての神々がその中にいるからだ。その二神とは何か。食物と生気（プラーナ）である。一と半分とは何か。この吹き渡る風（パヴァマーナ）である。

Bṛhadāraṇyaka 3.9.9

तदाहुर्यदयमेक इवैव पवते ।
अथ कथमध्यर्ध इति ।
यदस्मिन्निदं सर्वमध्यार्ध्नोत्तेनाध्यर्ध इति ।
कतम एको देव इति ।
प्राण इति ।
स ब्रह्म त्यदित्याचक्षते ॥ ३.९.९ ॥

人々は言う。これは一つだけで吹いているかのようだ、と。ではなぜ「一半」（adhyardha）と言うのか。これがこの全てを支えたので、「一半」なのだ。その唯一の神は誰か。気息（プラーナ）である。それをブラフマン、「それ」（tat）と呼ぶ。

Bṛhadāraṇyaka 3.9.10

पृथिव्येव यस्यायतनमग्निर्लोको मनो ज्योतिर्यो वै तं पुरुषं विद्यात्सर्वस्यात्मनः परायणं स वै वेदिता स्यात् ।
याज्ञवल्क्य वेद वा अहं तं पुरुषं सर्वस्यात्मनः परायणं यमात्थ ।
य एवायं शारीरः पुरुषः स एषः ।
वदैव शाकल्य तस्य का देवतेति ।
अमृतमिति होवाच ॥ ३.९.१० ॥

その住処は地、その世界は火、その光は意である。万物のアートマン（我）の最高の帰依処であるそのプルシャを知る者、それこそが知る者である。ヤージュニャヴァルキヤ：あなたの言うその、万物のアートマンの最高の帰依処たるプルシャを、私は知っている。これが身体に宿るプルシャである。シャーカリヤよ、その神は何か。彼は言った：不死である。

Bṛhadāraṇyaka 3.9.11

काम एव यस्यायतनं हृदयं लोको मनो ज्योतिर्यो वै तं पुरुषं विद्यात्सर्वस्यात्मनः परायणं स वै वेदिता स्यात् ।
याज्ञवल्क्य वेद वा अहं तं पुरुषं सर्वस्यात्मनः परायणं यमात्थ ।
य एवायं काममयः पुरुषः स एषः ।
वदैव शाकल्य तस्य का देवतेति ।
स्त्रिय इति होवाच ॥ ३.९.११ ॥

その住処は欲、その住処は心、その世界は意、その光は意である。万物のアートマン（我）の最高の帰依処であるそのプルシャを知る者、それこそが知る者である。ヤージュニャヴァルキヤ：あなたの言うその、万物のアートマンの最高の帰依処たるプルシャを、私は知っている。これが欲望からなるプルシャである。シャーカリヤよ、その神は何か。彼は言った：女性たちである。

Bṛhadāraṇyaka 3.9.12

रूपाण्येव यस्यायतनं चक्षुर्लोको मनो ज्योतिर्यो वै तं पुरुषं विद्यात्सर्वस्यात्मनः परायणं स वै वेदिता स्यात् ।
याज्ञवल्क्य वेद वा अहं तं पुरुषं सर्वस्यात्मनः परायणं यमात्थ ।
य एवासावादित्ये पुरुषः स एषः ।
वदैव शाकल्य तस्य का देवतेति ।
सत्यमिति होवाच ॥ ३.९.१२ ॥

その住処は形、その住処は眼、その世界は眼、その光は意である。万物のアートマン（我）の最高の帰依処であるそのプルシャを知る者、それこそが知る者である。ヤージュニャヴァルキヤ：あなたの言うその、万物のアートマンの最高の帰依処たるプルシャを、私は知っている。それは太陽にいるプルシャである。シャーカリヤよ、その神は何か。彼は言った：真実（サティヤ）である。

Bṛhadāraṇyaka 3.9.13

आकश एव यस्यायतनं श्रोत्रं लोको मनो ज्योतिर्यो वै तं पुरुषं विद्यात्सर्वस्यात्मनः परायणं स वै वेदिता स्यात् ।
याज्ञवल्क्य वेद वा अहं तं पुरुषं सर्वस्यात्मनः परायणं यमात्थ ।
य एवायं श्रौतः प्रातिश्रुत्कः पुरुषः स एष ।
वदैव शाकल्य तस्य का देवतेति ।
दिश इति होवच ॥ ३.९.१३ ॥

虚空をその住処とし、聴覚・世界・意・光を持つもの、そのプルシャを知る者、万物の自己（ātman）の究極の拠り所を知る者こそ、真の知者となる。ヤージュニャヴァルキヤ：シャーカリヤよ、お前が語った万物の自己の究極の拠り所であるそのプルシャを私は知っている。響きの中に現れ、耳で聞かれるこのプルシャがそれである。シャーカリヤよ、その神格は何か、言え。彼は言った：方角である。

Bṛhadāraṇyaka 3.9.14

तम एव यस्यायतनं हृदयं लोको मनो ज्योतिर्यो वै तं पुरुषं विद्यात्सर्वस्यात्मनः परायणं स वै वेदिता स्यात् ।
याज्ञवल्क्य वेद वा अहं तं पुरुषं सर्वस्यात्मनः परायणं यमात्थ ।
य एवायं छायामयः पुरुषः स एषः ।
वदैव शाकल्य तस्य का देवतेति ।
मृत्युरिति होवाच ॥ ३.९.१४ ॥

闇をその住処とし、心臓・世界・意・光を持つもの、そのプルシャを知る者、万物の自己（ātman）の究極の拠り所を知る者こそ、真の知者となる。ヤージュニャヴァルキヤ：シャーカリヤよ、お前が語った万物の自己の究極の拠り所であるそのプルシャを私は知っている。影からなるこのプルシャがそれである。シャーカリヤよ、その神格は何か、言え。彼は言った：死である。

Bṛhadāraṇyaka 3.9.15

रूपाण्येव यस्यायतनं हृदयं लोको मनो ज्योतिर्यो वै तं पुरुषं विद्यात्सर्वस्यात्मनः परायणं स वै वेदिता स्यात् ।
याज्ञवल्क्य वेद वा अहं तं पुरुषं सर्वस्यात्मनः परायणं यमात्थ ।
य एवायमादर्शे पुरुषः स एषः ।
वदैव शाकल्य तस्य का देवतेति ।
सत्यमिति होवाच ॥ ३.९.१५ ॥

諸形態をその住処とし、心臓・世界・意・光を持つもの、そのプルシャを知る者、万物の自己（ātman）の究極の拠り所を知る者こそ、真の知者となる。ヤージュニャヴァルキヤ：シャーカリヤよ、お前が語った万物の自己の究極の拠り所であるそのプルシャを私は知っている。鏡に現れるこのプルシャがそれである。シャーカリヤよ、その神格は何か、言え。彼は言った：真理である。

Bṛhadāraṇyaka 3.9.16

आप एव यस्यायतनं हृदयं लोको मनो ज्योतिर्यो वै तं पुरुषं विद्यात्सर्वस्यात्मनः परायणं स वै वेदिता स्यात् ।
याज्ञवल्क्य वेद वा अहं तं पुरुषं सर्वस्यात्मनः परायणं यमात्थ ।
य एवायं अप्सु पुरुषः स एषः ।
वदैव शाकल्य तस्य का देवतेति ।
वरुण इति होवाच ॥ ३.९.१६ ॥

水をその住処とし、心臓・世界・意・光を持つもの、そのプルシャを知る者、万物の自己（ātman）の究極の拠り所を知る者こそ、真の知者となる。ヤージュニャヴァルキヤ：シャーカリヤよ、お前が語った万物の自己の究極の拠り所であるそのプルシャを私は知っている。水の中に住むこのプルシャがそれである。シャーカリヤよ、その神格は何か、言え。彼は言った：ヴァルナである。

Bṛhadāraṇyaka 3.9.17

रेत एव यस्यायतनं हृदयं लोको मनो ज्योतिर्यो वै तं पुरुषं विद्यात्सर्वस्यात्मनः परायणं स वै वेदिता स्यात् ।
याज्ञवल्क्य वेद वा अहं तं पुरुषं सर्वस्यात्मनः परायणं यमात्थ ।
य एवायं पुत्रमयः पुरुषः स एषः ।
वदैव शाकल्य तस्य का देवतेति ।
प्रजापतिरिति होवाच ॥ ३.९.१७ ॥

精液をその住処とし、心臓を世界とし、意を光とする者――その人（プルシャ）を知るべきである。すべての自己（アートマン）の最高の帰依処である。その者こそ知る者となろう。ヤージュニャヴァルキヤ：あなたの言われた、すべての自己の最高の帰依処であるそのプルシャを、私は知っています。息子からなるプルシャ、それがこれです。シャーカルヤよ、言ってください、彼の神格は何か。彼は言った：プラジャーパティ。

Bṛhadāraṇyaka 3.9.18

शाकल्येति होवाच याज्ञवल्क्यः ।
त्वां स्विदिमे ब्राह्मणा अङ्गारावक्षयणमक्रता३ इति ॥ ३.९.१८ ॥

ヤージュニャヴァルキヤは言った：「シャーカルヤよ、これらのバラモンたちは、あなたを炭火の山にしてしまったのか。」

Bṛhadāraṇyaka 3.9.19

याज्ञवल्क्येति होवाच शाकल्यः ।
यदिदं कुरुपञ्चालानां ब्राह्मनानत्यवादीः किं ब्रह्म विद्वानिति ।
दिशो वेद सदेवाः सप्रतिष्ठा इति ।
यद्दिशो वेत्थ सदेवाः सप्रतिष्ठाः ॥ ३.९.१९ ॥

シャーカルヤは言った：「ヤージュニャヴァルキヤよ、クルとパンチャーラのバラモンたちに討論で勝ったのだから、ブラフマンを知っているのか。」ヤージュニャヴァルキヤ：「神々とその基盤を伴う諸方位を私は知っている。」シャーカルヤ：「もし神々とその基盤を伴う諸方位を知っているなら……」

Bṛhadāraṇyaka 3.9.20

किंदेवतोऽस्यां प्राच्यां दिश्यसीति ।
आदित्यदेवत इति ।
स आदित्यः कस्मिन् प्रतिष्ठित इति ।
चक्षुषीति ।
कस्मिन्नु चक्षुः प्रतिष्ठितमिति ।
रूपेष्विति ।
चक्षुषा हि रूपाणि पश्यति ।
कस्मिन्नु रूपाणि प्रतिष्ठितानीति ।
हृदय इति होवाच ।
हृदयेन हि रूपाणि जानाति ।
हृदये ह्येव रूपाणि प्रतिष्ठितानि भवन्तीति ।
एवमेवैतद्याज्ञवल्क्य ॥ ३.९.२० ॥

「この東の方角では、どの神と共にあるのか。」「太陽神と共にある。」「その太陽は何に依っているのか。」「眼に。」「眼は何に依っているのか。」「色（形）に。」「眼によって色（形）を見るからだ。色（形）は何に依っているのか。」彼は言った：「心臓に。心臓によって色（形）を知るのであり、色（形）はまさに心臓に依っているからだ。」「まさにそのとおりだ、ヤージュニャヴァルキヤよ。」

Bṛhadāraṇyaka 3.9.21

किंदेवतोऽस्यां दक्षिणायां दिश्यसीति ।
यमदेवत इति ।
स यमः कस्मिन् प्रतिष्ठित इति ।
यज्ञ इति ।
कस्मिन्नु यज्ञः प्रतिष्ठित इति ।
दक्षिणायामिति ।
कस्मिन्नु दक्षिणा प्रतिष्ठितेति ।
श्रद्धायामिति ।
यदा ह्येव श्रद्धत्तेऽथ दक्षिणां ददाति ।
श्रद्धायां ह्येव दक्षिणा प्रतिष्ठितेति ।
कस्मिन्नु श्रद्धा प्रतिष्ठितेति ।
हृदय इति होवाच ।
हृदयेन हि श्रद्धाम् ।
हृदये ह्येव श्रद्धा प्रतिष्ठिता भवतीति ।
एवमेवैतद्याज्ञवल्क्य ॥ ३.९.२१ ॥

この南の方位で、あなたはどの神と共にいるのか。ヤマ神と共に。そのヤマは何に確立されているのか。祭祀に。祭祀は何に確立されているのか。ダクシナー（布施）に。ダクシナーは何に確立されているのか。シュラッダー（信）に。信があってこそ布施をするからであり、ダクシナーは信にのみ確立されている。信は何に確立されているのか。心に、と彼は言った。心によって信は知られるからであり、信は心にのみ確立される。ヤージュニャヴァルキヤよ、まさにそのとおりである。

Bṛhadāraṇyaka 3.9.22

किंदेवतोऽस्यां प्रतीच्यां दिश्यसीति ।
वरुणदेवत इति ।
स वरुणः कस्मिन् प्रतिष्ठित इति ।
अप्स्विति ।
कस्मिन्न्वापः प्रतिष्ठिता इति ।
रेतसीति ।
कस्मिन्नु रेतः प्रतिष्ठितमिति ।
हृदय इति ।
तस्मादपि प्रतिरूपं जातमाहुर्हृदयादिव सृप्तो हृदयादिव निर्मित इति ।
हृदये ह्येव रेतः प्रतिष्ठितं भवतीति ।
एवमेवैतद्याज्ञवल्क्य ॥ ३.९.२२ ॥

この西の方位で、あなたはどの神と共にいるのか。ヴァルナ神と共に。そのヴァルナは何に確立されているのか。水に。水は何に確立されているのか。精液（レータス）に。精液は何に確立されているのか。心に。だから人は言う、生まれたものはその姿に似ている、まるで心から流れ出たかのように、心から造られたかのように。精液は心にのみ確立される。ヤージュニャヴァルキヤよ、まさにそのとおりである。

Bṛhadāraṇyaka 3.9.23

किंदेवतोऽस्यामुदीच्यां दिश्यसीति ।
सोमदेवत इति ।
स सोमः कस्मिन् प्रतिष्ठित इति ।
दीक्षायामिति ।
कस्मिन्नु दिक्षा प्रतिष्ठितेति ।
सत्य इति ।
तस्मादपि दीक्षितमाहुः सत्यं वदेति ।
सत्ये ह्येव दीक्षा प्रतिष्ठितेति ।
कस्मिन्नु सत्यं प्रतिष्ठितमिति ।
हृदय इति होवाच ।
हृदयेन हि सत्यं जानाति ।
हृदये ह्येव सत्यं प्रतिष्ठितं भवतीति ।
एवमेवैतद्याज्ञवल्क्य ॥ ३.९.२३ ॥

この北の方位で、あなたはどの神と共にいるのか。ソーマ神と共に。そのソーマは何に確立されているのか。ディークシャー（献身の誓い）に。ディークシャーは何に確立されているのか。真実に、と彼は言った。だから受戒者には「真実を語れ」と言うのであり、ディークシャーは真実にのみ確立されているからである。真実は何に確立されているのか。心に、と彼は言った。心によって真実は知られるからであり、真実は心にのみ確立される。ヤージュニャヴァルキヤよ、まさにそのとおりである。

Bṛhadāraṇyaka 3.9.24

किंदेवतोऽस्यां ध्रुवायां दिश्यसीति ।
अग्निदेवत इति ।
सोऽग्निः कस्मिन् प्रतिष्ठित इति ।
वाचीति ।
कस्मिन्नु वाक्प्रतिष्ठितेति ।
हृदय इति ।
कस्मिन्नु हृदयं प्रतिष्ठितमिति ॥ ३.९.२४ ॥

この不動の方位で、あなたはどの神と共にいるのか。アグニ神と共に。そのアグニは何に確立されているのか。言葉（ヴァーク）に。言葉は何に確立されているのか。心に。心は何に確立されているのか。

Bṛhadāraṇyaka 3.9.25

अहल्लिकेति होवाच याज्ञवल्क्यः ।
यत्रैतदन्यत्रास्मन्मन्यासै ।
यद्ध्येतदन्यत्रास्मत्स्याच्छ्वानो वैनदद्युर्वयांसि वैनद्विमथ्नीरन्निति ॥ ३.९.२५ ॥

ヤージュニャヴァルキヤは言った。「そうであれ。これが我々から離れたものだと考えるなら、もしそれが我々から離れていたなら、犬がそれを食べ、あるいは鳥がそれを引き裂くだろう。」

Bṛhadāraṇyaka 3.9.26

कस्मिन्नु त्वं चात्मा च प्रतिष्ठितौ स्थ इति ।
प्राण इति ।
कस्मिन्नु प्राणः प्रतिष्ठित इति ।
अपान इति ।
कस्मिन्न्वपानः प्रतिष्ठित इति ।
व्यान इति ।
कस्मिन्नु व्यानः प्रतिष्ठित इति ।
उदान इति ।
कस्मिन्नूदानः प्रतिष्ठित इति ।
समान इति ।
स एष नेति नेत्यात्मा ।
अगृह्यो न हि गृह्यते ।
अशीर्यो न हि शीर्यते ।
असङ्गो न सज्यते ।
असितो न व्यथते ।
न रिष्यति ।
एतान्यष्टावायतनान्यष्टौ लोका अद्द्. अष्टौ देवा अष्टौ पुरुषाः ।
स यस्तान् पुरुषान्निरुह्य प्रत्युह्यात्यक्रामत्तं त्वौपनिषदं पुरुषं पृच्छामि ।
तं चेन्मे न विवक्ष्यसि मूर्धा ते विपतिष्यतीति ।
तं ह न मेने शाकल्यस्।
तस्य ह मूर्धा विपपात ।
अपि हास्य परिमोषिणोऽस्थीन्यपजह्रुरन्यन्मन्यमानाः ॥ ३.९.२६ ॥

「あなたと自我（ātman）はどこに据えられているのか？」「生気（prāṇa）にです。」「生気はどこに据えられているのか？」「下気（apāna）にです。」「下気はどこに？」「遍気（vyāna）にです。」「遍気はどこに？」「上気（udāna）にです。」「上気はどこに？」「平気（samāna）にです。」その自我は「ネーティ、ネーティ」（これではない、これではない）である。それは捉えられない、なぜなら捉えられることがないからである。それは朽ちず、執着せず、縛られず、苦しまず、害されない。これらが八つの拠り所、八つの世界、八柱の神、八人の人である。私は、それらの人々を分け、引き戻して超えていった、そのウパニシャッドの人について尋ねる。もしそれを私に語らなければ、あなたの頭は落ちるだろう。」シャーカリヤはこれを受け入れなかった。すると彼の頭は落ちた。盗人たちは彼の骨までも別のものと思って持ち去った。