उपनिषदे · Bṛhadāraṇyaka 3.9

हिन्दी · தமிழ் · తెలుగు · ಕನ್ನಡ · മലയാളം · বাংলা · मराठी · ગુજરાતી · ਪੰਜਾਬੀ · ଓଡ଼ିଆ · اردو · English · Español · Français · Deutsch · Português · Русский · 中文 · 日本語 · العربية · Bahasa Indonesia · ไทย

शब्दार्थांसह वाचा

Bṛhadāraṇyaka 3.9.1

(शाकल्यब्राह्मणग्रन्थो वा शाकल्यब्राह्मणम्)
अथ हैनं विदग्धः शाकल्यः पप्रच्छ कति देवा याज्ञवल्क्येति ।
स हैतयैव निविदा प्रतिपेदे यावन्तो वैश्वदेवस्य निविद्युच्यन्ते ।
त्रयश्च त्री च शता त्रयश्च त्री च सहस्रेति ।
ओमिति होवाच ।
कत्येव देवा याज्ञवल्क्येति ।
त्रयस्त्रिंशदिति ।
ओमिति होवाच ।
कत्येव देवा याज्ञवल्क्येति ।
षडिति ।
ओमिति होवाच ।
कत्येव देवा याज्ञवल्क्येति ।
त्रय इति ।
ओमिति होवाच ।
कत्येव देवा याज्ञवल्क्येति ।
द्वाविति ।
ओमिति होवाच ।
कत्येव देवा याज्ञवल्क्येति ।
अध्यर्ध इति ।
ओमिति होवाच ।
कत्येव देवा याज्ञवल्क्येति ।
एक इति ।
ओमिति होवाच ।
कतमे ते त्रयश्च त्री च शता त्रयश्च त्री च सहस्रेति ॥ ३.९.१ ॥

तेव्हा विदग्ध शाकल्याने त्यांना विचारले, "याज्ञवल्क्य, देव किती आहेत?" त्यांनी विश्वेदेवांच्या निविद् मंत्रात सांगितलेलेच उत्तर दिले: "तीनशे तीन आणि तीन हजार." "ठीक." "याज्ञवल्क्य, देव किती आहेत?" "तेहतीस." "ठीक." "सहा." "ठीक." "तीन." "ठीक." "दोन." "ठीक." "दीड." "ठीक." "एक." "ठीक." शाकल्य म्हणाला, "मग ते तीनशे तीन आणि तीन हजार कोणते?"

Bṛhadāraṇyaka 3.9.2

स होवाच महिमान एवैषामेते ।
त्रयस्त्रिंशत्त्वेव देवा इति ।
कतमे ते त्रयस्त्रिंशदिति ।
अष्टौ वसव एकादश रुद्रा द्वादशादित्याः त एकत्रिंशदैन्द्रश्चैव प्रजापतिश्च त्रयस्त्रिंशाविति ॥ ३.९.२ ॥

ते म्हणाले, "ही त्यांचीच महिमा आहे. देव खरोखर तेहतीसच आहेत." "ते तेहतीस कोण?" "आठ वसू, अकरा रुद्र, बारा आदित्य — ते एकतीस — आणि इंद्र व प्रजापती; हेच तेहतीस."

Bṛhadāraṇyaka 3.9.3

कतमे वसव इति ।
अग्निश्च पृथिवी च वायुश्चान्तरिक्षं चादित्यश्च द्यौः च चन्द्रमाश्च नक्षत्राणि चैते वसवः ।
एतेषु हीदं सर्वं वसु हितं इति तस्माद्वसव इति ॥ ३.९.३ ॥

"वसू कोण?" "अग्नी, पृथ्वी, वायू, अंतरिक्ष, आदित्य, द्युलोक, चंद्र आणि नक्षत्रे — हेच वसू. यांच्यातच हे सर्व धन ठेवलेले आहे; म्हणून यांना वसू म्हणतात."

Bṛhadāraṇyaka 3.9.4

कतमे रुद्रा इति ।
दशेमे पुरुषे प्राणा आत्मैकादशः ।
ते यदास्माच्छरीरान्मर्त्यादुत्क्रामन्त्यथ रोदयन्ति ।
तद्यद्रोदयन्ति तस्माद्रुद्रा इति ॥ ३.९.४ ॥

"रुद्र कोण?" "पुरुषात हे दहा प्राण आहेत; अकरावा आत्मा. या मर्त्य देहातून ते बाहेर पडतात तेव्हा लोक रडू लागतात. ते रडवतात म्हणून त्यांना रुद्र म्हणतात."

Bṛhadāraṇyaka 3.9.5

कतम आदित्या इति ।
द्वादश वै मासाः संवत्सरस्यैत आदित्याः ।
एते हीदं सर्वमाददाना यन्ति ।
ते यदिदं सर्वमाददाना यन्ति तस्मादादित्या इति ॥ ३.९.५ ॥

आदित्य कोण आहेत? संवत्सराचे बारा महिनेच हे आदित्य आहेत. हेच हे सर्व घेऊन जातात. ते हे सर्व घेऊन जातात म्हणून त्यांना आदित्य म्हणतात.

Bṛhadāraṇyaka 3.9.6

कतम इन्द्रः कतमः प्रजापतिरिति ।
स्तनयित्नुरेवेन्द्रो यज्ञः प्रजापतिरिति ।
कतमः स्तनयित्नुरिति ।
अशनिरिति ।
कतमो यज्ञ इति ।
पशव इति ॥ ३.९.६ ॥

इंद्र कोण आणि प्रजापती कोण? गर्जनाच इंद्र आहे; यज्ञच प्रजापती आहे. गर्जना कोणती? वीज (अशनि). यज्ञ कोणता? पशू.

Bṛhadāraṇyaka 3.9.7

कतमे षडिति ।
अग्निश्च पृथिवी च वायुश्चान्तरिक्षश्चादित्यश्च द्यौश्चैते षट् ।
एते हीदं सर्वं षडिति ॥ ३.९.७ ॥

सहा कोणते? अग्नी, पृथ्वी, वायू, अंतरिक्ष, आदित्य आणि द्यौ — हे सहा. हेच हे सर्व सहा आहे.

Bṛhadāraṇyaka 3.9.8

कतमे ते त्रयो देवा इति ।
इम एव त्रयो लोकाः ।
एषु हीमे सर्वे देवा इति ।
कतमौ तौ द्वौ देवा इति ।
अन्नं चैव प्राणश्चेति ।
कतमोऽध्यर्ध इति ।
योऽयं पवत इति ॥ ३.९.८ ॥

ते तीन देव कोण? हेच तीन लोक; यांच्यात हे सर्व देव आहेत. ते दोन देव कोण? अन्न आणि प्राण. दीड कोण? हा जो वाहणारा वायू (पवमान).

Bṛhadāraṇyaka 3.9.9

तदाहुर्यदयमेक इवैव पवते ।
अथ कथमध्यर्ध इति ।
यदस्मिन्निदं सर्वमध्यार्ध्नोत्तेनाध्यर्ध इति ।
कतम एको देव इति ।
प्राण इति ।
स ब्रह्म त्यदित्याचक्षते ॥ ३.९.९ ॥

ते म्हणतात: हे जणू एकटेच शुद्ध करते. मग 'अध्यर्ध' (दीड) का? कारण यात हे सर्व त्याने धारण केले, म्हणून तो 'अध्यर्ध'. तो एक देव कोण? प्राण. त्याला ते 'ब्रह्म', 'तत्' म्हणतात.

Bṛhadāraṇyaka 3.9.10

पृथिव्येव यस्यायतनमग्निर्लोको मनो ज्योतिर्यो वै तं पुरुषं विद्यात्सर्वस्यात्मनः परायणं स वै वेदिता स्यात् ।
याज्ञवल्क्य वेद वा अहं तं पुरुषं सर्वस्यात्मनः परायणं यमात्थ ।
य एवायं शारीरः पुरुषः स एषः ।
वदैव शाकल्य तस्य का देवतेति ।
अमृतमिति होवाच ॥ ३.९.१० ॥

पृथ्वीच ज्याचे आयतन, अग्नी हे लोक, मन ज्योती, जो त्या पुरुषाला जाणतो जो सर्वात्म्याचा परम आश्रय आहे, तोच ज्ञाता होईल. याज्ञवल्क्य: आपण म्हणता त्या सर्वात्म्याच्या परम आश्रय पुरुषाला मी जाणतो. हा जो देहातील पुरुष, तोच हा. शाकल्या, त्याची देवता कोण? तो म्हणाला: अमृत.

Bṛhadāraṇyaka 3.9.11

काम एव यस्यायतनं हृदयं लोको मनो ज्योतिर्यो वै तं पुरुषं विद्यात्सर्वस्यात्मनः परायणं स वै वेदिता स्यात् ।
याज्ञवल्क्य वेद वा अहं तं पुरुषं सर्वस्यात्मनः परायणं यमात्थ ।
य एवायं काममयः पुरुषः स एषः ।
वदैव शाकल्य तस्य का देवतेति ।
स्त्रिय इति होवाच ॥ ३.९.११ ॥

कामच ज्याचे आयतन, हृदय आयतन, मन ज्योती, जो त्या पुरुषाला जाणतो जो सर्वात्म्याचा परम आश्रय आहे, तोच ज्ञाता होईल. याज्ञवल्क्य: आपण म्हणता त्या सर्वात्म्याच्या परम आश्रय पुरुषाला मी जाणतो. हा जो काममय पुरुष, तोच हा. शाकल्या, त्याची देवता कोण? तो म्हणाला: स्त्रिया.

Bṛhadāraṇyaka 3.9.12

रूपाण्येव यस्यायतनं चक्षुर्लोको मनो ज्योतिर्यो वै तं पुरुषं विद्यात्सर्वस्यात्मनः परायणं स वै वेदिता स्यात् ।
याज्ञवल्क्य वेद वा अहं तं पुरुषं सर्वस्यात्मनः परायणं यमात्थ ।
य एवासावादित्ये पुरुषः स एषः ।
वदैव शाकल्य तस्य का देवतेति ।
सत्यमिति होवाच ॥ ३.९.१२ ॥

रूपेच ज्याचे आयतन, डोळाच आयतन, मन ज्योती, जो त्या पुरुषाला जाणतो जो सर्वात्म्याचा परम आश्रय आहे, तोच ज्ञाता होईल. याज्ञवल्क्य: आपण म्हणता त्या सर्वात्म्याच्या परम आश्रय पुरुषाला मी जाणतो. जो सूर्यातील पुरुष, तोच हा. शाकल्या, त्याची देवता कोण? तो म्हणाला: सत्य.

Bṛhadāraṇyaka 3.9.13

आकश एव यस्यायतनं श्रोत्रं लोको मनो ज्योतिर्यो वै तं पुरुषं विद्यात्सर्वस्यात्मनः परायणं स वै वेदिता स्यात् ।
याज्ञवल्क्य वेद वा अहं तं पुरुषं सर्वस्यात्मनः परायणं यमात्थ ।
य एवायं श्रौतः प्रातिश्रुत्कः पुरुषः स एष ।
वदैव शाकल्य तस्य का देवतेति ।
दिश इति होवच ॥ ३.९.१३ ॥

आकाशच ज्याचे आयतन आहे, श्रोत्र, लोक, मन आणि ज्योती ज्याची आहेत, त्या पुरुषाला जो जाणतो, जो सर्वात्म्याचे परम आश्रयस्थान आहे, तोच खरा ज्ञाता होईल. याज्ञवल्क्य: हे शाकल्या, तू सांगितलेल्या सर्वात्म्याचा परम आश्रय असलेल्या त्या पुरुषाला मी जाणतो. श्रवणात प्रतिध्वनित होणारा हा पुरुषच तो आहे. त्याची देवता कोण? सांग. ते म्हणाले: दिशा.

Bṛhadāraṇyaka 3.9.14

तम एव यस्यायतनं हृदयं लोको मनो ज्योतिर्यो वै तं पुरुषं विद्यात्सर्वस्यात्मनः परायणं स वै वेदिता स्यात् ।
याज्ञवल्क्य वेद वा अहं तं पुरुषं सर्वस्यात्मनः परायणं यमात्थ ।
य एवायं छायामयः पुरुषः स एषः ।
वदैव शाकल्य तस्य का देवतेति ।
मृत्युरिति होवाच ॥ ३.९.१४ ॥

अंधारच ज्याचे आयतन आहे, हृदय, लोक, मन आणि ज्योती ज्याची आहेत, त्या पुरुषाला जो जाणतो, जो सर्वात्म्याचे परम आश्रयस्थान आहे, तोच खरा ज्ञाता होईल. याज्ञवल्क्य: हे शाकल्या, तू सांगितलेल्या सर्वात्म्याचा परम आश्रय असलेल्या त्या पुरुषाला मी जाणतो. छायामय असलेला हा पुरुषच तो आहे. त्याची देवता कोण? सांग. ते म्हणाले: मृत्यू.

Bṛhadāraṇyaka 3.9.15

रूपाण्येव यस्यायतनं हृदयं लोको मनो ज्योतिर्यो वै तं पुरुषं विद्यात्सर्वस्यात्मनः परायणं स वै वेदिता स्यात् ।
याज्ञवल्क्य वेद वा अहं तं पुरुषं सर्वस्यात्मनः परायणं यमात्थ ।
य एवायमादर्शे पुरुषः स एषः ।
वदैव शाकल्य तस्य का देवतेति ।
सत्यमिति होवाच ॥ ३.९.१५ ॥

रूपेच ज्याचे आयतन आहेत, हृदय, लोक, मन आणि ज्योती ज्याची आहेत, त्या पुरुषाला जो जाणतो, जो सर्वात्म्याचे परम आश्रयस्थान आहे, तोच खरा ज्ञाता होईल. याज्ञवल्क्य: हे शाकल्या, तू सांगितलेल्या सर्वात्म्याचा परम आश्रय असलेल्या त्या पुरुषाला मी जाणतो. आरशात दिसणारा हा पुरुषच तो आहे. त्याची देवता कोण? सांग. ते म्हणाले: सत्य.

Bṛhadāraṇyaka 3.9.16

आप एव यस्यायतनं हृदयं लोको मनो ज्योतिर्यो वै तं पुरुषं विद्यात्सर्वस्यात्मनः परायणं स वै वेदिता स्यात् ।
याज्ञवल्क्य वेद वा अहं तं पुरुषं सर्वस्यात्मनः परायणं यमात्थ ।
य एवायं अप्सु पुरुषः स एषः ।
वदैव शाकल्य तस्य का देवतेति ।
वरुण इति होवाच ॥ ३.९.१६ ॥

पाणीच ज्याचे आयतन आहे, हृदय, लोक, मन आणि ज्योती ज्याची आहेत, त्या पुरुषाला जो जाणतो, जो सर्वात्म्याचे परम आश्रयस्थान आहे, तोच खरा ज्ञाता होईल. याज्ञवल्क्य: हे शाकल्या, तू सांगितलेल्या सर्वात्म्याचा परम आश्रय असलेल्या त्या पुरुषाला मी जाणतो. पाण्यात असलेला हा पुरुषच तो आहे. त्याची देवता कोण? सांग. ते म्हणाले: वरुण.

Bṛhadāraṇyaka 3.9.17

रेत एव यस्यायतनं हृदयं लोको मनो ज्योतिर्यो वै तं पुरुषं विद्यात्सर्वस्यात्मनः परायणं स वै वेदिता स्यात् ।
याज्ञवल्क्य वेद वा अहं तं पुरुषं सर्वस्यात्मनः परायणं यमात्थ ।
य एवायं पुत्रमयः पुरुषः स एषः ।
वदैव शाकल्य तस्य का देवतेति ।
प्रजापतिरिति होवाच ॥ ३.९.१७ ॥

ज्याचे आयतन वीर्य, हृदय हे लोक, मन हे प्रकाश, त्या सर्वात्म्याच्या परम आश्रयरूप पुरुषाला जाणले पाहिजे. तोच खरा ज्ञाता होय. याज्ञवल्क्य: तुम्ही सांगितलेल्या सर्वात्म्याच्या परम आश्रय पुरुषाला मी जाणतो. पुत्रमय असलेला हा पुरुष तोच आहे. शाकल्य, त्याचे देवता कोण? तो म्हणाला: प्रजापती.

Bṛhadāraṇyaka 3.9.18

शाकल्येति होवाच याज्ञवल्क्यः ।
त्वां स्विदिमे ब्राह्मणा अङ्गारावक्षयणमक्रता३ इति ॥ ३.९.१८ ॥

शाकल्या, असे याज्ञवल्क्य म्हणाले: या ब्राह्मणांनी तुला निखाऱ्यांचा ढीग बनवले काय?

Bṛhadāraṇyaka 3.9.19

याज्ञवल्क्येति होवाच शाकल्यः ।
यदिदं कुरुपञ्चालानां ब्राह्मनानत्यवादीः किं ब्रह्म विद्वानिति ।
दिशो वेद सदेवाः सप्रतिष्ठा इति ।
यद्दिशो वेत्थ सदेवाः सप्रतिष्ठाः ॥ ३.९.१९ ॥

याज्ञवल्क्या, असे शाकल्य म्हणाला: कुरू-पांचाल ब्राह्मणांना तू वादात मागे टाकलेस, म्हणून ब्रह्म जाणणारा तू आहेस काय? याज्ञवल्क्य: देवतांसह आणि त्यांच्या प्रतिष्ठेसह दिशा मी जाणतो. शाकल्य: जर तू देवतांसह आणि त्यांच्या प्रतिष्ठेसह दिशा जाणतोस.

Bṛhadāraṇyaka 3.9.20

किंदेवतोऽस्यां प्राच्यां दिश्यसीति ।
आदित्यदेवत इति ।
स आदित्यः कस्मिन् प्रतिष्ठित इति ।
चक्षुषीति ।
कस्मिन्नु चक्षुः प्रतिष्ठितमिति ।
रूपेष्विति ।
चक्षुषा हि रूपाणि पश्यति ।
कस्मिन्नु रूपाणि प्रतिष्ठितानीति ।
हृदय इति होवाच ।
हृदयेन हि रूपाणि जानाति ।
हृदये ह्येव रूपाणि प्रतिष्ठितानि भवन्तीति ।
एवमेवैतद्याज्ञवल्क्य ॥ ३.९.२० ॥

या पूर्व दिशेत तू कोणत्या देवतेसह आहेस? आदित्य देवतेसह. तो आदित्य कशात प्रतिष्ठित आहे? नेत्रात. नेत्र कशात प्रतिष्ठित आहे? रूपांत. नेत्राने रूपे पाहतो. रूपे कशात प्रतिष्ठित आहेत? तो म्हणाला: हृदयात. हृदयानेच रूपे जाणतो; रूपे हृदयातच प्रतिष्ठित असतात. याज्ञवल्क्या, हे असेच आहे.

Bṛhadāraṇyaka 3.9.21

किंदेवतोऽस्यां दक्षिणायां दिश्यसीति ।
यमदेवत इति ।
स यमः कस्मिन् प्रतिष्ठित इति ।
यज्ञ इति ।
कस्मिन्नु यज्ञः प्रतिष्ठित इति ।
दक्षिणायामिति ।
कस्मिन्नु दक्षिणा प्रतिष्ठितेति ।
श्रद्धायामिति ।
यदा ह्येव श्रद्धत्तेऽथ दक्षिणां ददाति ।
श्रद्धायां ह्येव दक्षिणा प्रतिष्ठितेति ।
कस्मिन्नु श्रद्धा प्रतिष्ठितेति ।
हृदय इति होवाच ।
हृदयेन हि श्रद्धाम् ।
हृदये ह्येव श्रद्धा प्रतिष्ठिता भवतीति ।
एवमेवैतद्याज्ञवल्क्य ॥ ३.९.२१ ॥

या दक्षिण दिशेत तू कोणत्या देवतेसह आहेस? यम देवतेसह. तो यम कशात प्रतिष्ठित आहे? यज्ञात. यज्ञ कशात प्रतिष्ठित आहे? दक्षिणेत. दक्षिणा कशात प्रतिष्ठित आहे? श्रद्धेत, कारण श्रद्धा असतानाच माणूस दक्षिणा देतो; श्रद्धेतच दक्षिणा प्रतिष्ठित आहे. श्रद्धा कशात प्रतिष्ठित आहे? हृदयात, असे ते म्हणाले, कारण हृदयानेच श्रद्धा जाणली जाते; हृदयातच श्रद्धा प्रतिष्ठित होते. हे याज्ञवल्क्या, हे असेच आहे.

Bṛhadāraṇyaka 3.9.22

किंदेवतोऽस्यां प्रतीच्यां दिश्यसीति ।
वरुणदेवत इति ।
स वरुणः कस्मिन् प्रतिष्ठित इति ।
अप्स्विति ।
कस्मिन्न्वापः प्रतिष्ठिता इति ।
रेतसीति ।
कस्मिन्नु रेतः प्रतिष्ठितमिति ।
हृदय इति ।
तस्मादपि प्रतिरूपं जातमाहुर्हृदयादिव सृप्तो हृदयादिव निर्मित इति ।
हृदये ह्येव रेतः प्रतिष्ठितं भवतीति ।
एवमेवैतद्याज्ञवल्क्य ॥ ३.९.२२ ॥

या पश्चिम दिशेत तू कोणत्या देवतेसह आहेस? वरुण देवतेसह. तो वरुण कशात प्रतिष्ठित आहे? पाण्यात. पाणी कशात प्रतिष्ठित आहे? रेतात. रेत कशात प्रतिष्ठित आहे? हृदयात. म्हणूनच जन्मलेले आपल्या रूपाला अनुरूप असते असे लोक म्हणतात; जणू हृदयातूनच बाहेर पडलेले, जणू हृदयातूनच घडवलेले. हृदयातच रेत प्रतिष्ठित होते. हे याज्ञवल्क्या, हे असेच आहे.

Bṛhadāraṇyaka 3.9.23

किंदेवतोऽस्यामुदीच्यां दिश्यसीति ।
सोमदेवत इति ।
स सोमः कस्मिन् प्रतिष्ठित इति ।
दीक्षायामिति ।
कस्मिन्नु दिक्षा प्रतिष्ठितेति ।
सत्य इति ।
तस्मादपि दीक्षितमाहुः सत्यं वदेति ।
सत्ये ह्येव दीक्षा प्रतिष्ठितेति ।
कस्मिन्नु सत्यं प्रतिष्ठितमिति ।
हृदय इति होवाच ।
हृदयेन हि सत्यं जानाति ।
हृदये ह्येव सत्यं प्रतिष्ठितं भवतीति ।
एवमेवैतद्याज्ञवल्क्य ॥ ३.९.२३ ॥

या उत्तर दिशेत तू कोणत्या देवतेसह आहेस? सोम देवतेसह. तो सोम कशात प्रतिष्ठित आहे? दीक्षेत. दीक्षा कशात प्रतिष्ठित आहे? सत्यात, असे ते म्हणाले. म्हणूनच दीक्षितास लोक म्हणतात 'सत्य बोल'; कारण दीक्षा सत्यातच प्रतिष्ठित आहे. सत्य कशात प्रतिष्ठित आहे? हृदयात, असे ते म्हणाले, कारण हृदयानेच सत्य जाणले जाते; सत्य हृदयातच प्रतिष्ठित होते. हे याज्ञवल्क्या, हे असेच आहे.

Bṛhadāraṇyaka 3.9.24

किंदेवतोऽस्यां ध्रुवायां दिश्यसीति ।
अग्निदेवत इति ।
सोऽग्निः कस्मिन् प्रतिष्ठित इति ।
वाचीति ।
कस्मिन्नु वाक्प्रतिष्ठितेति ।
हृदय इति ।
कस्मिन्नु हृदयं प्रतिष्ठितमिति ॥ ३.९.२४ ॥

या स्थिर दिशेत तू कोणत्या देवतेसह आहेस? अग्नी देवतेसह. तो अग्नी कशात प्रतिष्ठित आहे? वाणीत. वाणी कशात प्रतिष्ठित आहे? हृदयात. हृदय कशात प्रतिष्ठित आहे?

Bṛhadāraṇyaka 3.9.25

अहल्लिकेति होवाच याज्ञवल्क्यः ।
यत्रैतदन्यत्रास्मन्मन्यासै ।
यद्ध्येतदन्यत्रास्मत्स्याच्छ्वानो वैनदद्युर्वयांसि वैनद्विमथ्नीरन्निति ॥ ३.९.२५ ॥

याज्ञवल्क्य म्हणाले: "ठीक आहे, तसेच असू दे. जर तुम्ही याला आमच्यापासून वेगळे मानत असाल, तर जर हे आमच्यापासून वेगळे असते तर कुत्रे याला खाऊन टाकले असते किंवा पक्षी याला फाडून टाकले असते."

Bṛhadāraṇyaka 3.9.26

कस्मिन्नु त्वं चात्मा च प्रतिष्ठितौ स्थ इति ।
प्राण इति ।
कस्मिन्नु प्राणः प्रतिष्ठित इति ।
अपान इति ।
कस्मिन्न्वपानः प्रतिष्ठित इति ।
व्यान इति ।
कस्मिन्नु व्यानः प्रतिष्ठित इति ।
उदान इति ।
कस्मिन्नूदानः प्रतिष्ठित इति ।
समान इति ।
स एष नेति नेत्यात्मा ।
अगृह्यो न हि गृह्यते ।
अशीर्यो न हि शीर्यते ।
असङ्गो न सज्यते ।
असितो न व्यथते ।
न रिष्यति ।
एतान्यष्टावायतनान्यष्टौ लोका अद्द्. अष्टौ देवा अष्टौ पुरुषाः ।
स यस्तान् पुरुषान्निरुह्य प्रत्युह्यात्यक्रामत्तं त्वौपनिषदं पुरुषं पृच्छामि ।
तं चेन्मे न विवक्ष्यसि मूर्धा ते विपतिष्यतीति ।
तं ह न मेने शाकल्यस्।
तस्य ह मूर्धा विपपात ।
अपि हास्य परिमोषिणोऽस्थीन्यपजह्रुरन्यन्मन्यमानाः ॥ ३.९.२६ ॥

"तू आणि आत्मा कशात प्रतिष्ठित आहात?" "प्राणात." "प्राण कशात प्रतिष्ठित आहे?" "अपानात." "अपान कशात?" "व्यानात." "व्यान कशात?" "उदानात." "उदान कशात?" "समानात." तो आत्मा 'नेति नेति' आहे. तो ग्रहण करता येत नाही, कारण तो गृहीत होत नाही; तो नष्ट होत नाही; तो आसक्त होत नाही; तो बद्ध होत नाही; तो व्यथित होत नाही; तो हानी पावत नाही. ही आठ आधारस्थाने, आठ लोक, आठ देव, आठ पुरुष आहेत. ज्याने त्या पुरुषांना वेगळे करून, मागे खेचून ओलांडले, त्या औपनिषदिक पुरुषाविषयी मी विचारतो. जर तू मला ते सांगणार नाहीस तर तुझे मस्तक पडेल." शाकल्याने ते मानले नाही. तेव्हा त्याचे मस्तक पडले. चोरांनी त्याची हाडेही दुसरे काहीतरी समजून नेली.