उपनिषद् · Bṛhadāraṇyaka 3.9
हिन्दी · தமிழ் · తెలుగు · ಕನ್ನಡ · മലയാളം · বাংলা · मराठी · ગુજરાતી · ਪੰਜਾਬੀ · ଓଡ଼ିଆ · اردو · English · Español · Français · Deutsch · Português · Русский · 中文 · 日本語 · العربية · Bahasa Indonesia · ไทย
Bṛhadāraṇyaka 3.9.1
(शाकल्यब्राह्मणग्रन्थो वा शाकल्यब्राह्मणम्)
अथ हैनं विदग्धः शाकल्यः पप्रच्छ कति देवा याज्ञवल्क्येति ।
स हैतयैव निविदा प्रतिपेदे यावन्तो वैश्वदेवस्य निविद्युच्यन्ते ।
त्रयश्च त्री च शता त्रयश्च त्री च सहस्रेति ।
ओमिति होवाच ।
कत्येव देवा याज्ञवल्क्येति ।
त्रयस्त्रिंशदिति ।
ओमिति होवाच ।
कत्येव देवा याज्ञवल्क्येति ।
षडिति ।
ओमिति होवाच ।
कत्येव देवा याज्ञवल्क्येति ।
त्रय इति ।
ओमिति होवाच ।
कत्येव देवा याज्ञवल्क्येति ।
द्वाविति ।
ओमिति होवाच ।
कत्येव देवा याज्ञवल्क्येति ।
अध्यर्ध इति ।
ओमिति होवाच ।
कत्येव देवा याज्ञवल्क्येति ।
एक इति ।
ओमिति होवाच ।
कतमे ते त्रयश्च त्री च शता त्रयश्च त्री च सहस्रेति ॥ ३.९.१ ॥
तब विदग्ध शाकल्य ने उनसे पूछा, "याज्ञवल्क्य, देवता कितने हैं?" उन्होंने उसी निविद् से उत्तर दिया, जिसमें विश्वेदेवों के नाम गिनाए जाते हैं: "तीन सौ तीन और तीन हज़ार।" "ठीक है।" शाकल्य ने कहा, "याज्ञवल्क्य, देवता कितने हैं?" "तैंतीस।" "ठीक है।" "याज्ञवल्क्य, देवता कितने हैं?" "छह।" "ठीक है।" "याज्ञवल्क्य, देवता कितने हैं?" "तीन।" "ठीक है।" "याज्ञवल्क्य, देवता कितने हैं?" "दो।" "ठीक है।" "याज्ञवल्क्य, देवता कितने हैं?" "डेढ़।" "ठीक है।" "याज्ञवल्क्य, देवता कितने हैं?" "एक।" "ठीक है।" शाकल्य ने कहा, "तो वे तीन सौ तीन और तीन हज़ार कौन से हैं?"
Bṛhadāraṇyaka 3.9.2
स होवाच महिमान एवैषामेते ।
त्रयस्त्रिंशत्त्वेव देवा इति ।
कतमे ते त्रयस्त्रिंशदिति ।
अष्टौ वसव एकादश रुद्रा द्वादशादित्याः त एकत्रिंशदैन्द्रश्चैव प्रजापतिश्च त्रयस्त्रिंशाविति ॥ ३.९.२ ॥
उन्होंने कहा, "ये उनकी महिमाएँ ही हैं। देवता तो वास्तव में तैंतीस ही हैं।" "कौन से हैं वे तैंतीस?" "आठ वसु, ग्यारह रुद्र, बारह आदित्य — वे इकतीस — और इंद्र तथा प्रजापति; ये तैंतीस हैं।"
Bṛhadāraṇyaka 3.9.3
कतमे वसव इति ।
अग्निश्च पृथिवी च वायुश्चान्तरिक्षं चादित्यश्च द्यौः च चन्द्रमाश्च नक्षत्राणि चैते वसवः ।
एतेषु हीदं सर्वं वसु हितं इति तस्माद्वसव इति ॥ ३.९.३ ॥
"कौन से वसु हैं?" "अग्नि, पृथ्वी, वायु, अंतरिक्ष, आदित्य, द्युलोक, चंद्रमा और नक्षत्र — ये वसु हैं। इनमें ही यह सब धन और आश्रय रखा गया है, इसलिए इन्हें वसु कहते हैं।"
Bṛhadāraṇyaka 3.9.4
कतमे रुद्रा इति ।
दशेमे पुरुषे प्राणा आत्मैकादशः ।
ते यदास्माच्छरीरान्मर्त्यादुत्क्रामन्त्यथ रोदयन्ति ।
तद्यद्रोदयन्ति तस्माद्रुद्रा इति ॥ ३.९.४ ॥
"रुद्र कौन हैं?" "पुरुष में ये दस प्राण हैं, और ग्यारहवाँ आत्मा। जब वे इस मरणशील शरीर से निकलते हैं, तो (लोग) रोने लगते हैं। चूँकि वे रुलाते हैं, इसलिए इन्हें रुद्र कहते हैं।"
Bṛhadāraṇyaka 3.9.5
कतम आदित्या इति ।
द्वादश वै मासाः संवत्सरस्यैत आदित्याः ।
एते हीदं सर्वमाददाना यन्ति ।
ते यदिदं सर्वमाददाना यन्ति तस्मादादित्या इति ॥ ३.९.५ ॥
कौन से आदित्य हैं? बारह महीने ही संवत्सर के ये आदित्य हैं। ये ही इस सबको लेते हुए चलते हैं। चूँकि ये इस सबको लेते हुए चलते हैं, इसलिए इन्हें आदित्य कहते हैं।
Bṛhadāraṇyaka 3.9.6
कतम इन्द्रः कतमः प्रजापतिरिति ।
स्तनयित्नुरेवेन्द्रो यज्ञः प्रजापतिरिति ।
कतमः स्तनयित्नुरिति ।
अशनिरिति ।
कतमो यज्ञ इति ।
पशव इति ॥ ३.९.६ ॥
इन्द्र कौन है और प्रजापति कौन है? गर्जन ही इन्द्र है, यज्ञ ही प्रजापति है। गर्जन कौन है? वज्र। यज्ञ कौन है? पशु।
Bṛhadāraṇyaka 3.9.7
कतमे षडिति ।
अग्निश्च पृथिवी च वायुश्चान्तरिक्षश्चादित्यश्च द्यौश्चैते षट् ।
एते हीदं सर्वं षडिति ॥ ३.९.७ ॥
छह कौन से हैं? अग्नि, पृथ्वी, वायु, अंतरिक्ष, आदित्य और द्युलोक — ये छह हैं। ये ही इस सबको (धारण करते) छह हैं।
Bṛhadāraṇyaka 3.9.8
कतमे ते त्रयो देवा इति ।
इम एव त्रयो लोकाः ।
एषु हीमे सर्वे देवा इति ।
कतमौ तौ द्वौ देवा इति ।
अन्नं चैव प्राणश्चेति ।
कतमोऽध्यर्ध इति ।
योऽयं पवत इति ॥ ३.९.८ ॥
वे तीन देवता कौन हैं? यही तीन लोक हैं, क्योंकि इनमें ये सभी देवता हैं। वे दो देवता कौन हैं? अन्न और प्राण। डेढ़ कौन है? जो यह पवमान (वायु) बहता है।
Bṛhadāraṇyaka 3.9.9
तदाहुर्यदयमेक इवैव पवते ।
अथ कथमध्यर्ध इति ।
यदस्मिन्निदं सर्वमध्यार्ध्नोत्तेनाध्यर्ध इति ।
कतम एको देव इति ।
प्राण इति ।
स ब्रह्म त्यदित्याचक्षते ॥ ३.९.९ ॥
वे कहते हैं: जो यह एक ही मानो बहता है। तो फिर 'अध्यर्ध' (डेढ़) क्यों? क्योंकि इसने इस सब को सहारा दिया, इसलिए 'अध्यर्ध' है। वह एक देव कौन है? प्राण। उसे वे 'ब्रह्म' और 'तत्' कहते हैं।
Bṛhadāraṇyaka 3.9.10
पृथिव्येव यस्यायतनमग्निर्लोको मनो ज्योतिर्यो वै तं पुरुषं विद्यात्सर्वस्यात्मनः परायणं स वै वेदिता स्यात् ।
याज्ञवल्क्य वेद वा अहं तं पुरुषं सर्वस्यात्मनः परायणं यमात्थ ।
य एवायं शारीरः पुरुषः स एषः ।
वदैव शाकल्य तस्य का देवतेति ।
अमृतमिति होवाच ॥ ३.९.१० ॥
जिसका आयतन पृथ्वी ही है, अग्नि लोक है, मन ज्योति है, जो उस पुरुष को जानता है जो सबकी आत्मा का परम आश्रय है, वही सच्चा ज्ञाता होगा। याज्ञवल्क्य: मैं उस पुरुष को जानता हूँ जो सबकी आत्मा का परम आश्रय है, जिसकी आप बात करते हैं। यह जो शरीरधारी पुरुष है, वही यह है। शाकल्य, बताइए, उसका देवता कौन है? उसने कहा: अमृत।
Bṛhadāraṇyaka 3.9.11
काम एव यस्यायतनं हृदयं लोको मनो ज्योतिर्यो वै तं पुरुषं विद्यात्सर्वस्यात्मनः परायणं स वै वेदिता स्यात् ।
याज्ञवल्क्य वेद वा अहं तं पुरुषं सर्वस्यात्मनः परायणं यमात्थ ।
य एवायं काममयः पुरुषः स एषः ।
वदैव शाकल्य तस्य का देवतेति ।
स्त्रिय इति होवाच ॥ ३.९.११ ॥
जिसका आयतन हृदय है, काम ही, लोक है, मन ज्योति है, जो उस पुरुष को जानता है जो सबकी आत्मा का परम आश्रय है, वही सच्चा ज्ञाता होगा। याज्ञवल्क्य: मैं उस पुरुष को जानता हूँ जो सबकी आत्मा का परम आश्रय है, जिसकी आप बात करते हैं। यह जो कामनामय पुरुष है, वही यह है। शाकल्य, बताइए, उसका देवता कौन है? उसने कहा: स्त्रियाँ।
Bṛhadāraṇyaka 3.9.12
रूपाण्येव यस्यायतनं चक्षुर्लोको मनो ज्योतिर्यो वै तं पुरुषं विद्यात्सर्वस्यात्मनः परायणं स वै वेदिता स्यात् ।
याज्ञवल्क्य वेद वा अहं तं पुरुषं सर्वस्यात्मनः परायणं यमात्थ ।
य एवासावादित्ये पुरुषः स एषः ।
वदैव शाकल्य तस्य का देवतेति ।
सत्यमिति होवाच ॥ ३.९.१२ ॥
जिसका आयतन रूप ही है, नेत्र ही है, मन ज्योति है, जो उस पुरुष को जानता है जो सबकी आत्मा का परम आश्रय है, वही सच्चा ज्ञाता होगा। याज्ञवल्क्य: मैं उस पुरुष को जानता हूँ जो सबकी आत्मा का परम आश्रय है, जिसकी आप बात करते हैं। यह जो सूर्य में पुरुष है, वही यह है। शाकल्य, बताइए, उसका देवता कौन है? उसने कहा: सत्य।
Bṛhadāraṇyaka 3.9.13
आकश एव यस्यायतनं श्रोत्रं लोको मनो ज्योतिर्यो वै तं पुरुषं विद्यात्सर्वस्यात्मनः परायणं स वै वेदिता स्यात् ।
याज्ञवल्क्य वेद वा अहं तं पुरुषं सर्वस्यात्मनः परायणं यमात्थ ।
य एवायं श्रौतः प्रातिश्रुत्कः पुरुषः स एष ।
वदैव शाकल्य तस्य का देवतेति ।
दिश इति होवच ॥ ३.९.१३ ॥
जिसका आयतन आकाश ही है, श्रोत्र, लोक, मन और ज्योति है, उस पुरुष को जो जानता है जो सबके आत्मा का परम आश्रय है, वही वास्तव में ज्ञाता होगा। याज्ञवल्क्य: हे शाकल्य, मैं उस पुरुष को जानता हूँ जो सबके आत्मा का परम आश्रय है, जिसकी तुमने चर्चा की। जो यह श्रवण में प्रतिध्वनित होने वाला पुरुष है, वही यह है। तो हे शाकल्य, बताओ उसका देवता कौन है? वह बोले: दिशाएँ।
Bṛhadāraṇyaka 3.9.14
तम एव यस्यायतनं हृदयं लोको मनो ज्योतिर्यो वै तं पुरुषं विद्यात्सर्वस्यात्मनः परायणं स वै वेदिता स्यात् ।
याज्ञवल्क्य वेद वा अहं तं पुरुषं सर्वस्यात्मनः परायणं यमात्थ ।
य एवायं छायामयः पुरुषः स एषः ।
वदैव शाकल्य तस्य का देवतेति ।
मृत्युरिति होवाच ॥ ३.९.१४ ॥
जिसका आयतन अंधकार ही है, हृदय, लोक, मन और ज्योति है, उस पुरुष को जो जानता है जो सबके आत्मा का परम आश्रय है, वही वास्तव में ज्ञाता होगा। याज्ञवल्क्य: हे शाकल्य, मैं उस पुरुष को जानता हूँ जो सबके आत्मा का परम आश्रय है, जिसकी तुमने चर्चा की। जो यह छायामय पुरुष है, वही यह है। तो हे शाकल्य, बताओ उसका देवता कौन है? वह बोले: मृत्यु।
Bṛhadāraṇyaka 3.9.15
रूपाण्येव यस्यायतनं हृदयं लोको मनो ज्योतिर्यो वै तं पुरुषं विद्यात्सर्वस्यात्मनः परायणं स वै वेदिता स्यात् ।
याज्ञवल्क्य वेद वा अहं तं पुरुषं सर्वस्यात्मनः परायणं यमात्थ ।
य एवायमादर्शे पुरुषः स एषः ।
वदैव शाकल्य तस्य का देवतेति ।
सत्यमिति होवाच ॥ ३.९.१५ ॥
जिसका आयतन रूप ही है, हृदय, लोक, मन और ज्योति है, उस पुरुष को जो जानता है जो सबके आत्मा का परम आश्रय है, वही वास्तव में ज्ञाता होगा। याज्ञवल्क्य: हे शाकल्य, मैं उस पुरुष को जानता हूँ जो सबके आत्मा का परम आश्रय है, जिसकी तुमने चर्चा की। जो यह दर्पण में दिखने वाला पुरुष है, वही यह है। तो हे शाकल्य, बताओ उसका देवता कौन है? वह बोले: सत्य।
Bṛhadāraṇyaka 3.9.16
आप एव यस्यायतनं हृदयं लोको मनो ज्योतिर्यो वै तं पुरुषं विद्यात्सर्वस्यात्मनः परायणं स वै वेदिता स्यात् ।
याज्ञवल्क्य वेद वा अहं तं पुरुषं सर्वस्यात्मनः परायणं यमात्थ ।
य एवायं अप्सु पुरुषः स एषः ।
वदैव शाकल्य तस्य का देवतेति ।
वरुण इति होवाच ॥ ३.९.१६ ॥
जल ही जिसका आयतन है, हृदय, लोक, मन और ज्योति है, उस पुरुष को जो जानता है जो सबके आत्मा का परम आश्रय है, वही वास्तव में ज्ञाता होगा। याज्ञवल्क्य: हे शाकल्य, मैं उस पुरुष को जानता हूँ जो सबके आत्मा का परम आश्रय है, जिसकी तुमने चर्चा की। जो यह जल में रहने वाला पुरुष है, वही यह है। तो हे शाकल्य, बताओ उसका देवता कौन है? वह बोले: वरुण।
Bṛhadāraṇyaka 3.9.17
रेत एव यस्यायतनं हृदयं लोको मनो ज्योतिर्यो वै तं पुरुषं विद्यात्सर्वस्यात्मनः परायणं स वै वेदिता स्यात् ।
याज्ञवल्क्य वेद वा अहं तं पुरुषं सर्वस्यात्मनः परायणं यमात्थ ।
य एवायं पुत्रमयः पुरुषः स एषः ।
वदैव शाकल्य तस्य का देवतेति ।
प्रजापतिरिति होवाच ॥ ३.९.१७ ॥
जिसका आयतन वीर्य है, हृदय लोक है, मन ज्योति है, उस पुरुष को जानना चाहिए जो सबकी आत्मा का परम आश्रय है। वही सचमुच ज्ञाता होगा। याज्ञवल्क्य: मैं उस पुरुष को जानता हूँ जो सबकी आत्मा का परम आश्रय है, जिसे आपने कहा। जो यह पुत्रमय पुरुष है, वही यह है। शाकल्य, अब बताइए, उसका देवता कौन है? उसने कहा: प्रजापति।
Bṛhadāraṇyaka 3.9.18
शाकल्येति होवाच याज्ञवल्क्यः ।
त्वां स्विदिमे ब्राह्मणा अङ्गारावक्षयणमक्रता३ इति ॥ ३.९.१८ ॥
शाकल्य, ऐसा याज्ञवल्क्य ने कहा: क्या इन ब्राह्मणों ने तुम्हें अंगारों का ढेर बना दिया है?
Bṛhadāraṇyaka 3.9.19
याज्ञवल्क्येति होवाच शाकल्यः ।
यदिदं कुरुपञ्चालानां ब्राह्मनानत्यवादीः किं ब्रह्म विद्वानिति ।
दिशो वेद सदेवाः सप्रतिष्ठा इति ।
यद्दिशो वेत्थ सदेवाः सप्रतिष्ठाः ॥ ३.९.१९ ॥
याज्ञवल्क्य, ऐसा शाकल्य ने कहा: क्योंकि तुमने कुरु-पंचाल के ब्राह्मणों को पराजित कर दिया है, तो क्या तुम ब्रह्म को जानने वाले हो? याज्ञवल्क्य: मैं देवताओं और उनकी प्रतिष्ठा सहित दिशाओं को जानता हूँ। शाकल्य: यदि तुम देवताओं और उनकी प्रतिष्ठा सहित दिशाओं को जानते हो।
Bṛhadāraṇyaka 3.9.20
किंदेवतोऽस्यां प्राच्यां दिश्यसीति ।
आदित्यदेवत इति ।
स आदित्यः कस्मिन् प्रतिष्ठित इति ।
चक्षुषीति ।
कस्मिन्नु चक्षुः प्रतिष्ठितमिति ।
रूपेष्विति ।
चक्षुषा हि रूपाणि पश्यति ।
कस्मिन्नु रूपाणि प्रतिष्ठितानीति ।
हृदय इति होवाच ।
हृदयेन हि रूपाणि जानाति ।
हृदये ह्येव रूपाणि प्रतिष्ठितानि भवन्तीति ।
एवमेवैतद्याज्ञवल्क्य ॥ ३.९.२० ॥
किस देवता वाली इस पूर्व दिशा में तुम हो? आदित्य देवता वाली। वह आदित्य किसमें स्थित है? नेत्र में। नेत्र किसमें स्थित है? रूपों में। नेत्र से ही रूपों को देखता है। रूप किसमें स्थित हैं? उसने कहा: हृदय में। हृदय से ही रूपों को जानता है, और रूप हृदय में ही स्थित होते हैं। ऐसा ही है, याज्ञवल्क्य।
Bṛhadāraṇyaka 3.9.21
किंदेवतोऽस्यां दक्षिणायां दिश्यसीति ।
यमदेवत इति ।
स यमः कस्मिन् प्रतिष्ठित इति ।
यज्ञ इति ।
कस्मिन्नु यज्ञः प्रतिष्ठित इति ।
दक्षिणायामिति ।
कस्मिन्नु दक्षिणा प्रतिष्ठितेति ।
श्रद्धायामिति ।
यदा ह्येव श्रद्धत्तेऽथ दक्षिणां ददाति ।
श्रद्धायां ह्येव दक्षिणा प्रतिष्ठितेति ।
कस्मिन्नु श्रद्धा प्रतिष्ठितेति ।
हृदय इति होवाच ।
हृदयेन हि श्रद्धाम् ।
हृदये ह्येव श्रद्धा प्रतिष्ठिता भवतीति ।
एवमेवैतद्याज्ञवल्क्य ॥ ३.९.२१ ॥
किस देवता वाली इस दक्षिण दिशा में तुम हो? यम देवता वाली। वह यम किसमें प्रतिष्ठित है? यज्ञ में। यज्ञ किसमें प्रतिष्ठित है? दक्षिणा में। दक्षिणा किसमें प्रतिष्ठित है? श्रद्धा में, क्योंकि जब व्यक्ति श्रद्धा करता है तभी दक्षिणा देता है; श्रद्धा में ही दक्षिणा प्रतिष्ठित है। श्रद्धा किसमें प्रतिष्ठित है? हृदय में, ऐसा उन्होंने कहा, क्योंकि हृदय से ही श्रद्धा को जाना जाता है; हृदय में ही श्रद्धा प्रतिष्ठित होती है। हे याज्ञवल्क्य, यह ऐसा ही है।
Bṛhadāraṇyaka 3.9.22
किंदेवतोऽस्यां प्रतीच्यां दिश्यसीति ।
वरुणदेवत इति ।
स वरुणः कस्मिन् प्रतिष्ठित इति ।
अप्स्विति ।
कस्मिन्न्वापः प्रतिष्ठिता इति ।
रेतसीति ।
कस्मिन्नु रेतः प्रतिष्ठितमिति ।
हृदय इति ।
तस्मादपि प्रतिरूपं जातमाहुर्हृदयादिव सृप्तो हृदयादिव निर्मित इति ।
हृदये ह्येव रेतः प्रतिष्ठितं भवतीति ।
एवमेवैतद्याज्ञवल्क्य ॥ ३.९.२२ ॥
इस पश्चिम दिशा में तुम किस देवता वाले हो? वरुण देवता वाले। वह वरुण किसमें प्रतिष्ठित है? जल में। जल किसमें प्रतिष्ठित हैं? रेतस् में। रेतस् किसमें प्रतिष्ठित है? हृदय में। इसीलिए लोग कहते हैं कि जो उत्पन्न होता है वह अपने रूप के अनुरूप होता है, मानो हृदय से निकला हो, मानो हृदय से रचा गया हो। हृदय में ही रेतस् प्रतिष्ठित होता है। हे याज्ञवल्क्य, यह ऐसा ही है।
Bṛhadāraṇyaka 3.9.23
किंदेवतोऽस्यामुदीच्यां दिश्यसीति ।
सोमदेवत इति ।
स सोमः कस्मिन् प्रतिष्ठित इति ।
दीक्षायामिति ।
कस्मिन्नु दिक्षा प्रतिष्ठितेति ।
सत्य इति ।
तस्मादपि दीक्षितमाहुः सत्यं वदेति ।
सत्ये ह्येव दीक्षा प्रतिष्ठितेति ।
कस्मिन्नु सत्यं प्रतिष्ठितमिति ।
हृदय इति होवाच ।
हृदयेन हि सत्यं जानाति ।
हृदये ह्येव सत्यं प्रतिष्ठितं भवतीति ।
एवमेवैतद्याज्ञवल्क्य ॥ ३.९.२३ ॥
इस उत्तर दिशा में तुम किस देवता वाले हो? सोम देवता वाले। वह सोम किसमें प्रतिष्ठित है? दीक्षा में। दीक्षा किसमें प्रतिष्ठित है? सत्य में, ऐसा उन्होंने कहा। इसीलिए दीक्षित व्यक्ति से लोग कहते हैं 'सत्य बोलो'; क्योंकि दीक्षा सत्य में ही प्रतिष्ठित है। सत्य किसमें प्रतिष्ठित है? हृदय में, ऐसा उन्होंने कहा, क्योंकि हृदय से ही सत्य को जाना जाता है; सत्य हृदय में ही प्रतिष्ठित होता है। हे याज्ञवल्क्य, यह ऐसा ही है।
Bṛhadāraṇyaka 3.9.24
किंदेवतोऽस्यां ध्रुवायां दिश्यसीति ।
अग्निदेवत इति ।
सोऽग्निः कस्मिन् प्रतिष्ठित इति ।
वाचीति ।
कस्मिन्नु वाक्प्रतिष्ठितेति ।
हृदय इति ।
कस्मिन्नु हृदयं प्रतिष्ठितमिति ॥ ३.९.२४ ॥
इस स्थिर दिशा में तुम किस देवता वाले हो? अग्नि देवता वाले। वह अग्नि किसमें प्रतिष्ठित है? वाणी में। वाणी किसमें प्रतिष्ठित है? हृदय में। हृदय किसमें प्रतिष्ठित है?
Bṛhadāraṇyaka 3.9.25
अहल्लिकेति होवाच याज्ञवल्क्यः ।
यत्रैतदन्यत्रास्मन्मन्यासै ।
यद्ध्येतदन्यत्रास्मत्स्याच्छ्वानो वैनदद्युर्वयांसि वैनद्विमथ्नीरन्निति ॥ ३.९.२५ ॥
याज्ञवल्क्य ने कहा: "अच्छा, ऐसा ही हो। यदि तुम इसे हमसे अन्यत्र समझते हो, तो यदि यह हमसे अलग होता, तो कुत्ते इसे खा जाते या पक्षी इसे नोच डालते।"
Bṛhadāraṇyaka 3.9.26
कस्मिन्नु त्वं चात्मा च प्रतिष्ठितौ स्थ इति ।
प्राण इति ।
कस्मिन्नु प्राणः प्रतिष्ठित इति ।
अपान इति ।
कस्मिन्न्वपानः प्रतिष्ठित इति ।
व्यान इति ।
कस्मिन्नु व्यानः प्रतिष्ठित इति ।
उदान इति ।
कस्मिन्नूदानः प्रतिष्ठित इति ।
समान इति ।
स एष नेति नेत्यात्मा ।
अगृह्यो न हि गृह्यते ।
अशीर्यो न हि शीर्यते ।
असङ्गो न सज्यते ।
असितो न व्यथते ।
न रिष्यति ।
एतान्यष्टावायतनान्यष्टौ लोका अद्द्. अष्टौ देवा अष्टौ पुरुषाः ।
स यस्तान् पुरुषान्निरुह्य प्रत्युह्यात्यक्रामत्तं त्वौपनिषदं पुरुषं पृच्छामि ।
तं चेन्मे न विवक्ष्यसि मूर्धा ते विपतिष्यतीति ।
तं ह न मेने शाकल्यस्।
तस्य ह मूर्धा विपपात ।
अपि हास्य परिमोषिणोऽस्थीन्यपजह्रुरन्यन्मन्यमानाः ॥ ३.९.२६ ॥
"तुम और आत्मा किसमें प्रतिष्ठित हो?" "प्राण में।" "प्राण किसमें प्रतिष्ठित है?" "अपान में।" "अपान किसमें प्रतिष्ठित है?" "व्यान में।" "व्यान किसमें प्रतिष्ठित है?" "उदान में।" "उदान किसमें प्रतिष्ठित है?" "समान में।" वह यह आत्मा 'नेति नेति' है। वह ग्रहण नहीं किया जा सकता, क्योंकि वह ग्रहण नहीं होता; वह नष्ट नहीं होता; वह आसक्त नहीं होता; वह बँधता नहीं; वह पीड़ित नहीं होता; वह हानि नहीं पाता। ये आठ आधार, आठ लोक, आठ देवता और आठ पुरुष हैं। जो उन पुरुषों को पृथक् करके, उन्हें पीछे खींचकर, लाँघ गया, उस औपनिषदिक पुरुष के विषय में मैं पूछता हूँ। यदि तुम मुझे उसे नहीं बताओगे, तो तुम्हारा सिर गिर पड़ेगा।" शाकल्य ने उसे नहीं माना। तब उसका सिर गिर पड़ा। चोर उसकी हड्डियाँ भी ले गए, उसे कुछ और समझते हुए।
Bṛhadāraṇyaka 3.9.27
अथ होवाच ब्राह्मणा भगवन्तो यो वः कामयते स मा पृच्छतु ।
सर्वे वा मा पृच्छत ।
यो वः कामयते तं वः पृच्छामि सर्वान् वा वः पृच्छामीति ।
ते ह ब्राह्मणा न दधृषुः ॥ ३.९.२७ ॥
तब याज्ञवल्क्य ने कहा: "हे पूज्य ब्राह्मणो, जो तुम में से पूछना चाहता हो, वह मुझसे पूछे। या तुम सब मुझसे पूछो। जो तुम में से पूछना चाहता है, उसी से मैं पूछता हूँ, या तुम सबसे पूछता हूँ।" तब वे ब्राह्मण साहस न कर सके।
Bṛhadāraṇyaka 3.9.29
तान् हैतैः श्लोकैः पप्रच्छ
यथा वृक्षो वनस्पतिस्तथैव पुरुषोऽमृषा ।
तस्य लोमानि पर्णानि त्वगस्योत्पाटिका बहिः ॥ ३.९.२९ ॥
उनसे उसने इन्हीं श्लोकों द्वारा पूछा: "जैसे वृक्ष, वनस्पति, वैसे ही पुरुष सच्चे रूप में है। उसके रोम पत्ते हैं, और उसकी बाहरी त्वचा छाल है।"
Bṛhadāraṇyaka 3.9.30
त्वच एवास्य रुधिरं प्रस्यन्दि त्वच उत्पटः ।
तस्मात्तदातृण्णात्प्रैति रसो वृक्षादिवाहतात् ॥ ३.९.३० ॥
इस वृक्ष की त्वचा से ही रक्त बहता है, त्वचा फटने पर। इसलिए, कटने पर, जैसे आहत वृक्ष से रस निकलता है, वैसे ही वह निकलता है।
Bṛhadāraṇyaka 3.9.31
मांसान्यस्य शकराणि किनाटं स्नाव तत्स्थिरम् ।
अस्थीन्यन्तरतो दारुणि मज्जा मज्जोपमा कृता ॥ ३.९.३१ ॥
इस वृक्ष का मांस उसकी छाल के नीचे की परतें है, किनाट उसकी नसें हैं, वह दृढ़ है। भीतर का काठ उसकी हड्डियाँ हैं, और गूदा उसका मज्जा, इस प्रकार उपमा बनाई गई है।
Bṛhadāraṇyaka 3.9.32
यद्वृक्षो वृक्णो रोहति मूलान्नवतरः पुनः ।
मर्त्यः स्विन्मृत्युना वृक्णः कस्मान्मूलात्प्ररोहति ॥ ३.९.३२ ॥
जब वृक्ष कट जाने पर भी अपनी जड़ से फिर नया होकर उगता है, तो मरणशील मनुष्य मृत्यु से कटने पर किस जड़ से फिर उगता है?
Bṛhadāraṇyaka 3.9.33
रेतस इति मा वोचत जीवतस्तत्प्रजायते ।
धानारुह इव वै वृक्षोऽञ्जसा प्रेत्य सम्भवः ॥ ३.९.३३ ॥
'वीर्य से' ऐसा मत कहो; जीवित का वह उत्पन्न होता है। जैसे धान के अंकुर से वृक्ष उगता है, वैसे ही मृत्यु के बाद जन्म सहज होता है।
Bṛhadāraṇyaka 3.9.34
यत्समूलमावृहेयुर्वृक्षं न पुनराभवेत् ।
मर्त्यः स्विन्मृत्युना वृक्णः कस्मान्मूलात्प्ररोहति ॥ ३.९.३४ ॥
यदि पेड़ को जड़ सहित उखाड़ दिया जाए, तो वह फिर नहीं उगता। मरणशील मनुष्य मृत्यु से कटकर भला किस जड़ से फिर अंकुरित होता है?
Bṛhadāraṇyaka 3.9.35
जात एव न जायते को न्वेनं जनयेत्पुनः ।
विज्ञानमानन्दं ब्रह्म रातिर्दातुः परायणम् ॥ ३.९.३५ ॥
जो एक बार जन्म ले चुका, वह फिर नहीं जन्मता। फिर कौन उसे पुनः उत्पन्न करे? विज्ञान और आनन्दरूप ब्रह्म ही दाता के दान का परम आश्रय है।
Bṛhadāraṇyaka 3.9.36
जात एव न जायते को न्वेनं जनयेत्पुनः ।
विज्ञानमानन्दं ब्रह्म रातिर्दातुः परायणम् ॥
तिष्ठमानस्य तद्विद इति ॥ ३.९.३६ ॥
जो एक बार जन्म ले चुका, वह फिर नहीं जन्मता। फिर कौन उसे पुनः उत्पन्न करे? विज्ञान और आनन्दरूप ब्रह्म ही दाता के दान का परम आश्रय है। उस पर स्थित और उसे जानने वाले के लिए ऐसा ही है।