อุปนิษัท · Bṛhadāraṇyaka 3.9

हिन्दी · தமிழ் · తెలుగు · ಕನ್ನಡ · മലയാളം · বাংলা · मराठी · ગુજરાતી · ਪੰਜਾਬੀ · ଓଡ଼ିଆ · اردو · English · Español · Français · Deutsch · Português · Русский · 中文 · 日本語 · العربية · Bahasa Indonesia · ไทย

อ่านพร้อมความหมาย

Bṛhadāraṇyaka 3.9.1

(शाकल्यब्राह्मणग्रन्थो वा शाकल्यब्राह्मणम्)
अथ हैनं विदग्धः शाकल्यः पप्रच्छ कति देवा याज्ञवल्क्येति ।
स हैतयैव निविदा प्रतिपेदे यावन्तो वैश्वदेवस्य निविद्युच्यन्ते ।
त्रयश्च त्री च शता त्रयश्च त्री च सहस्रेति ।
ओमिति होवाच ।
कत्येव देवा याज्ञवल्क्येति ।
त्रयस्त्रिंशदिति ।
ओमिति होवाच ।
कत्येव देवा याज्ञवल्क्येति ।
षडिति ।
ओमिति होवाच ।
कत्येव देवा याज्ञवल्क्येति ।
त्रय इति ।
ओमिति होवाच ।
कत्येव देवा याज्ञवल्क्येति ।
द्वाविति ।
ओमिति होवाच ।
कत्येव देवा याज्ञवल्क्येति ।
अध्यर्ध इति ।
ओमिति होवाच ।
कत्येव देवा याज्ञवल्क्येति ।
एक इति ।
ओमिति होवाच ।
कतमे ते त्रयश्च त्री च शता त्रयश्च त्री च सहस्रेति ॥ ३.९.१ ॥

จากนั้นศากัลยะผู้ฉลาดได้ถามท่านว่า ยาชญวัลกยะ เทพมีจำนวนเท่าใด ท่านตอบด้วยบทนิวิทแบบเดียวกับที่ใช้กับวิศวเทวะว่า สามร้อยสามและสามพัน ศากัลยะกล่าวว่า ใช่ ยาชญวัลกยะ เทพมีจำนวนเท่าใด สามสิบสาม ใช่ หก ใช่ สาม ใช่ สอง ใช่ หนึ่งครึ่ง ใช่ หนึ่ง ใช่ ศากัลยะกล่าวว่า แล้วสามร้อยสามและสามพันนั้นคือใครบ้าง

Bṛhadāraṇyaka 3.9.2

स होवाच महिमान एवैषामेते ।
त्रयस्त्रिंशत्त्वेव देवा इति ।
कतमे ते त्रयस्त्रिंशदिति ।
अष्टौ वसव एकादश रुद्रा द्वादशादित्याः त एकत्रिंशदैन्द्रश्चैव प्रजापतिश्च त्रयस्त्रिंशाविति ॥ ३.९.२ ॥

ท่านกล่าวว่า นั่นเป็นเพียงความยิ่งใหญ่ของเทพเหล่านี้ เทพนั้นมีสามสิบสามองค์จริง ศากัลยะถามว่า สามสิบสามองค์นั้นคือใครบ้าง ท่านตอบว่า คือวสุแปดองค์ รุทระสิบเอ็ดองค์ อาทิตย์สิบสององค์ รวมเป็นสามสิบเอ็ด พร้อมด้วยอินทร์และประชาบดี เป็นสามสิบสามองค์

Bṛhadāraṇyaka 3.9.3

कतमे वसव इति ।
अग्निश्च पृथिवी च वायुश्चान्तरिक्षं चादित्यश्च द्यौः च चन्द्रमाश्च नक्षत्राणि चैते वसवः ।
एतेषु हीदं सर्वं वसु हितं इति तस्माद्वसव इति ॥ ३.९.३ ॥

ศากัลยะถามว่า วสุคือใครบ้าง ท่านตอบว่า ไฟ แผ่นดิน ลม อากาศ ดวงอาทิตย์ ท้องฟ้า ดวงจันทร์ และดวงดาว เหล่านี้คือวสุ ในสิ่งเหล่านี้สมบัติทั้งปวงนี้ถูกตั้งไว้ จึงเรียกว่าวสุ

Bṛhadāraṇyaka 3.9.4

कतमे रुद्रा इति ।
दशेमे पुरुषे प्राणा आत्मैकादशः ।
ते यदास्माच्छरीरान्मर्त्यादुत्क्रामन्त्यथ रोदयन्ति ।
तद्यद्रोदयन्ति तस्माद्रुद्रा इति ॥ ३.९.४ ॥

ศากัลยะถามว่า รุทระคือใครบ้าง ท่านตอบว่า ในมนุษย์มีลมปราณสิบประการนี้ และอาตมันเป็นองค์ที่สิบเอ็ด เมื่อลมปราณเหล่านั้นออกจากร่างมนุษย์ที่ต้องตายนี้ ผู้คนก็ร้องไห้ เพราะลมปราณเหล่านั้นทำให้ผู้คนร้องไห้ จึงเรียกว่ารุทระ

Bṛhadāraṇyaka 3.9.5

कतम आदित्या इति ।
द्वादश वै मासाः संवत्सरस्यैत आदित्याः ।
एते हीदं सर्वमाददाना यन्ति ।
ते यदिदं सर्वमाददाना यन्ति तस्मादादित्या इति ॥ ३.९.५ ॥

ศากัลยะถามว่า อาทิตย์คือใครบ้าง ท่านตอบว่า เดือนทั้งสิบสองของปีคืออาทิตย์เหล่านี้ เพราะอาทิตย์เหล่านี้ไปพร้อมกับรับเอาทุกสิ่งนี้ไป เนื่องจากไปพร้อมกับรับเอาทุกสิ่งนี้ จึงเรียกว่าอาทิตย์

Bṛhadāraṇyaka 3.9.6

कतम इन्द्रः कतमः प्रजापतिरिति ।
स्तनयित्नुरेवेन्द्रो यज्ञः प्रजापतिरिति ।
कतमः स्तनयित्नुरिति ।
अशनिरिति ।
कतमो यज्ञ इति ।
पशव इति ॥ ३.९.६ ॥

อินทร์และประชาบดีคือใครบ้าง ฟ้าร้องนั่นเองคืออินทร์ ยัญคือประชาบดี ศากัลยะถามว่า ฟ้าร้องคืออะไร ท่านตอบว่า สายฟ้า ศากัลยะถามว่า ยัญคืออะไร ท่านตอบว่า สัตว์

Bṛhadāraṇyaka 3.9.7

कतमे षडिति ।
अग्निश्च पृथिवी च वायुश्चान्तरिक्षश्चादित्यश्च द्यौश्चैते षट् ।
एते हीदं सर्वं षडिति ॥ ३.९.७ ॥

ศากัลยะถามว่า หกคือใครบ้าง ท่านตอบว่า ไฟ แผ่นดิน ลม อากาศ ดวงอาทิตย์ และท้องฟ้า เหล่านี้คือหก เพราะหกสิ่งนี้คือทุกสิ่งนี้

Bṛhadāraṇyaka 3.9.8

कतमे ते त्रयो देवा इति ।
इम एव त्रयो लोकाः ।
एषु हीमे सर्वे देवा इति ।
कतमौ तौ द्वौ देवा इति ।
अन्नं चैव प्राणश्चेति ।
कतमोऽध्यर्ध इति ।
योऽयं पवत इति ॥ ३.९.८ ॥

ศากัลยะถามว่า เทพสามองค์นั้นคือใครบ้าง ท่านตอบว่า คือโลกทั้งสามนี้เอง เพราะในโลกทั้งสามนี้มีเทพทั้งปวงนี้ ศากัลยะถามว่า เทพสององค์นั้นคือใครบ้าง ท่านตอบว่า คืออาหารและลมปราณ ศากัลยะถามว่า หนึ่งครึ่งคืออะไร ท่านตอบว่า คือลมที่พัดอยู่นี้ (ปวมานะ)

Bṛhadāraṇyaka 3.9.9

तदाहुर्यदयमेक इवैव पवते ।
अथ कथमध्यर्ध इति ।
यदस्मिन्निदं सर्वमध्यार्ध्नोत्तेनाध्यर्ध इति ।
कतम एको देव इति ।
प्राण इति ।
स ब्रह्म त्यदित्याचक्षते ॥ ३.९.९ ॥

เขากล่าวกันว่า ลมนี้พัดไปดูเหมือนเป็นหนึ่งเดียว แล้วเหตุใดจึงเรียกว่าอัธยรรธะ (หนึ่งครึ่ง) ท่านตอบว่า เพราะลมนี้ค้ำจุนทุกสิ่งนี้ไว้ในตน จึงเรียกว่าอัธยรรธะ ศากัลยะถามว่า เทพองค์เดียวคือใคร ท่านตอบว่า คือลมปราณ เขาเรียกสิ่งนั้นว่าพรหมัน และว่า ตัต

Bṛhadāraṇyaka 3.9.10

पृथिव्येव यस्यायतनमग्निर्लोको मनो ज्योतिर्यो वै तं पुरुषं विद्यात्सर्वस्यात्मनः परायणं स वै वेदिता स्यात् ।
याज्ञवल्क्य वेद वा अहं तं पुरुषं सर्वस्यात्मनः परायणं यमात्थ ।
य एवायं शारीरः पुरुषः स एषः ।
वदैव शाकल्य तस्य का देवतेति ।
अमृतमिति होवाच ॥ ३.९.१० ॥

ผู้ใดรู้จักบุรุษที่มีแผ่นดินเป็นที่อาศัย มีไฟเป็นโลก มีใจเป็นแสงสว่าง บุรุษนั้นคือที่พึ่งสูงสุดของอาตมันทั้งปวง ผู้นั้นย่อมเป็นผู้รู้ ยาชญวัลกยะกล่าวว่า ข้าพเจ้ารู้บุรุษนั้นซึ่งเป็นที่พึ่งสูงสุดของอาตมันทั้งปวงที่ท่านกล่าวถึง บุรุษนั้นคือผู้ที่สถิตอยู่ในกายนี้ ศากัลยะเอ๋ย จงบอกเถิดว่าเทพของบุรุษนั้นคือใคร ศากัลยะกล่าวว่า คืออมฤต

Bṛhadāraṇyaka 3.9.11

काम एव यस्यायतनं हृदयं लोको मनो ज्योतिर्यो वै तं पुरुषं विद्यात्सर्वस्यात्मनः परायणं स वै वेदिता स्यात् ।
याज्ञवल्क्य वेद वा अहं तं पुरुषं सर्वस्यात्मनः परायणं यमात्थ ।
य एवायं काममयः पुरुषः स एषः ।
वदैव शाकल्य तस्य का देवतेति ।
स्त्रिय इति होवाच ॥ ३.९.११ ॥

ผู้ใดรู้จักบุรุษที่มีความปรารถนาเป็นที่อาศัย มีหัวใจเป็นที่อาศัย มีใจเป็นโลก มีใจเป็นแสงสว่าง บุรุษนั้นคือที่พึ่งสูงสุดของอาตมันทั้งปวง ผู้นั้นย่อมเป็นผู้รู้ ยาชญวัลกยะกล่าวว่า ข้าพเจ้ารู้บุรุษนั้นซึ่งเป็นที่พึ่งสูงสุดของอาตมันทั้งปวงที่ท่านกล่าวถึง บุรุษนั้นคือผู้ที่ประกอบด้วยความปรารถนา ศากัลยะเอ๋ย จงบอกเถิดว่าเทพของบุรุษนั้นคือใคร ศากัลยะกล่าวว่า คือสตรี

Bṛhadāraṇyaka 3.9.12

रूपाण्येव यस्यायतनं चक्षुर्लोको मनो ज्योतिर्यो वै तं पुरुषं विद्यात्सर्वस्यात्मनः परायणं स वै वेदिता स्यात् ।
याज्ञवल्क्य वेद वा अहं तं पुरुषं सर्वस्यात्मनः परायणं यमात्थ ।
य एवासावादित्ये पुरुषः स एषः ।
वदैव शाकल्य तस्य का देवतेति ।
सत्यमिति होवाच ॥ ३.९.१२ ॥

ผู้ใดรู้จักบุรุษที่มีรูปทั้งหลายเป็นที่อาศัย มีตาเป็นโลก มีใจเป็นแสงสว่าง บุรุษนั้นคือที่พึ่งสูงสุดของอาตมันทั้งปวง ผู้นั้นย่อมเป็นผู้รู้ ยาชญวัลกยะกล่าวว่า ข้าพเจ้ารู้บุรุษนั้นซึ่งเป็นที่พึ่งสูงสุดของอาตมันทั้งปวงที่ท่านกล่าวถึง บุรุษนั้นคือผู้ที่อยู่ในดวงอาทิตย์ ศากัลยะเอ๋ย จงบอกเถิดว่าเทพของบุรุษนั้นคือใคร ศากัลยะกล่าวว่า คือสัตยะ (ความจริง)

Bṛhadāraṇyaka 3.9.13

आकश एव यस्यायतनं श्रोत्रं लोको मनो ज्योतिर्यो वै तं पुरुषं विद्यात्सर्वस्यात्मनः परायणं स वै वेदिता स्यात् ।
याज्ञवल्क्य वेद वा अहं तं पुरुषं सर्वस्यात्मनः परायणं यमात्थ ।
य एवायं श्रौतः प्रातिश्रुत्कः पुरुषः स एष ।
वदैव शाकल्य तस्य का देवतेति ।
दिश इति होवच ॥ ३.९.१३ ॥

ผู้ใดรู้จักบุรุษที่มีอากาศเป็นที่อาศัย มีหูเป็นโลก มีใจเป็นแสงสว่าง ผู้นั้นย่อมเป็นผู้รู้ ยาชญวัลกยะกล่าวว่า ข้าพเจ้ารู้บุรุษนั้นซึ่งเป็นที่พึ่งสูงสุดของอาตมันทั้งปวงที่ท่านกล่าวถึง บุรุษนั้นคือผู้ที่อยู่ในเสียงสะท้อนที่ได้ยินด้วยหู ศากัลยะเอ๋ย จงบอกเถิดว่าเทพของบุรุษนั้นคือใคร ศากัลยะกล่าวว่า คือทิศทั้งหลาย

Bṛhadāraṇyaka 3.9.14

तम एव यस्यायतनं हृदयं लोको मनो ज्योतिर्यो वै तं पुरुषं विद्यात्सर्वस्यात्मनः परायणं स वै वेदिता स्यात् ।
याज्ञवल्क्य वेद वा अहं तं पुरुषं सर्वस्यात्मनः परायणं यमात्थ ।
य एवायं छायामयः पुरुषः स एषः ।
वदैव शाकल्य तस्य का देवतेति ।
मृत्युरिति होवाच ॥ ३.९.१४ ॥

ผู้ใดรู้จักบุรุษที่มีความมืดเป็นที่อาศัย มีหัวใจเป็นโลก มีใจเป็นแสงสว่าง ผู้นั้นย่อมเป็นผู้รู้ ยาชญวัลกยะกล่าวว่า ข้าพเจ้ารู้บุรุษนั้นซึ่งเป็นที่พึ่งสูงสุดของอาตมันทั้งปวงที่ท่านกล่าวถึง บุรุษนั้นคือผู้ที่ประกอบด้วยเงา ศากัลยะเอ๋ย จงบอกเถิดว่าเทพของบุรุษนั้นคือใคร ศากัลยะกล่าวว่า คือมฤตยู (ความตาย)

Bṛhadāraṇyaka 3.9.15

रूपाण्येव यस्यायतनं हृदयं लोको मनो ज्योतिर्यो वै तं पुरुषं विद्यात्सर्वस्यात्मनः परायणं स वै वेदिता स्यात् ।
याज्ञवल्क्य वेद वा अहं तं पुरुषं सर्वस्यात्मनः परायणं यमात्थ ।
य एवायमादर्शे पुरुषः स एषः ।
वदैव शाकल्य तस्य का देवतेति ।
सत्यमिति होवाच ॥ ३.९.१५ ॥

พระองค์ที่มีรูปทั้งหลายเป็นที่อาศัย มีหทัยเป็นโลก มีมนัสเป็นแสงสว่าง ผู้ใดรู้ปุรุษนั้น ผู้เป็นที่พึ่งสุดท้ายของอาตมันทั้งปวง ผู้นั้นย่อมเป็นผู้รู้อย่างแท้จริง ยาชญวัลกยะกล่าวว่า โอ ศากัลยะ ข้าพเจ้ารู้ปุรุษนั้น ผู้เป็นที่พึ่งสุดท้ายของอาตมันทั้งปวง ดังที่ท่านกล่าวถึง ปุรุษนั้นคือผู้ที่ปรากฏอยู่ในกระจก เจ้าจงบอกข้าพเจ้าเถิด โอ ศากัลยะ เทพของปุรุษนั้นคือผู้ใด ศากัลยะกล่าวว่า สัตย์

Bṛhadāraṇyaka 3.9.16

आप एव यस्यायतनं हृदयं लोको मनो ज्योतिर्यो वै तं पुरुषं विद्यात्सर्वस्यात्मनः परायणं स वै वेदिता स्यात् ।
याज्ञवल्क्य वेद वा अहं तं पुरुषं सर्वस्यात्मनः परायणं यमात्थ ।
य एवायं अप्सु पुरुषः स एषः ।
वदैव शाकल्य तस्य का देवतेति ।
वरुण इति होवाच ॥ ३.९.१६ ॥

พระองค์ที่มีน้ำเป็นที่อาศัย มีหทัยเป็นโลก มีมนัสเป็นแสงสว่าง ผู้ใดรู้ปุรุษนั้น ผู้เป็นที่พึ่งสุดท้ายของอาตมันทั้งปวง ผู้นั้นย่อมเป็นผู้รู้อย่างแท้จริง ยาชญวัลกยะกล่าวว่า โอ ศากัลยะ ข้าพเจ้ารู้ปุรุษนั้น ผู้เป็นที่พึ่งสุดท้ายของอาตมันทั้งปวง ดังที่ท่านกล่าวถึง ปุรุษนั้นคือผู้ที่สถิตอยู่ในน้ำ เจ้าจงบอกข้าพเจ้าเถิด โอ ศากัลยะ เทพของปุรุษนั้นคือผู้ใด ศากัลยะกล่าวว่า วรุณ

Bṛhadāraṇyaka 3.9.17

रेत एव यस्यायतनं हृदयं लोको मनो ज्योतिर्यो वै तं पुरुषं विद्यात्सर्वस्यात्मनः परायणं स वै वेदिता स्यात् ।
याज्ञवल्क्य वेद वा अहं तं पुरुषं सर्वस्यात्मनः परायणं यमात्थ ।
य एवायं पुत्रमयः पुरुषः स एषः ।
वदैव शाकल्य तस्य का देवतेति ।
प्रजापतिरिति होवाच ॥ ३.९.१७ ॥

พระองค์ที่มีเรตัส (น้ำอสุจิ) เป็นที่อาศัย มีหทัยเป็นโลก มีมนัสเป็นแสงสว่าง ปุรุษนั้นควรรู้ ผู้เป็นที่พึ่งสุดท้ายของอาตมันทั้งปวง ผู้นั้นย่อมเป็นผู้รู้อย่างแท้จริง ยาชญวัลกยะกล่าวว่า ข้าพเจ้ารู้ปุรุษนั้น ผู้เป็นที่พึ่งสุดท้ายของอาตมันทั้งปวง ดังที่ท่านกล่าวถึง ปุรุษผู้ประกอบด้วยบุตรนั้นคือผู้นี้ โอ ศากัลยะ เทพของปุรุษนั้นคือผู้ใด ศากัลยะกล่าวว่า ปรชาบดี

Bṛhadāraṇyaka 3.9.18

शाकल्येति होवाच याज्ञवल्क्यः ।
त्वां स्विदिमे ब्राह्मणा अङ्गारावक्षयणमक्रता३ इति ॥ ३.९.१८ ॥

ยาชญวัลกยะกล่าวว่า โอ ศากัลยะ พราหมณ์เหล่านี้ได้ทำให้ท่านเป็นกองถ่านเพลิงกระนั้นหรือ

Bṛhadāraṇyaka 3.9.19

याज्ञवल्क्येति होवाच शाकल्यः ।
यदिदं कुरुपञ्चालानां ब्राह्मनानत्यवादीः किं ब्रह्म विद्वानिति ।
दिशो वेद सदेवाः सप्रतिष्ठा इति ।
यद्दिशो वेत्थ सदेवाः सप्रतिष्ठाः ॥ ३.९.१९ ॥

ศากัลยะกล่าวว่า โอ ยาชญวัลกยะ ในเมื่อท่านได้เอาชนะพราหมณ์ทั้งหลายแห่งกุรุและปัญจาละแล้ว ท่านรู้พรหมันหรือไม่ ยาชญวัลกยะกล่าวว่า ข้าพเจ้ารู้ทิศทั้งหลายพร้อมด้วยเทพและที่ตั้งของทิศเหล่านั้น ศากัลยะกล่าวว่า หากท่านรู้ทิศทั้งหลายพร้อมด้วยเทพและที่ตั้งของทิศเหล่านั้น

Bṛhadāraṇyaka 3.9.20

किंदेवतोऽस्यां प्राच्यां दिश्यसीति ।
आदित्यदेवत इति ।
स आदित्यः कस्मिन् प्रतिष्ठित इति ।
चक्षुषीति ।
कस्मिन्नु चक्षुः प्रतिष्ठितमिति ।
रूपेष्विति ।
चक्षुषा हि रूपाणि पश्यति ।
कस्मिन्नु रूपाणि प्रतिष्ठितानीति ।
हृदय इति होवाच ।
हृदयेन हि रूपाणि जानाति ।
हृदये ह्येव रूपाणि प्रतिष्ठितानि भवन्तीति ।
एवमेवैतद्याज्ञवल्क्य ॥ ३.९.२० ॥

ท่านอยู่ในทิศตะวันออกนี้ มีเทพองค์ใดเป็นเจ้า ยาชญวัลกยะตอบว่า มีพระอาทิตย์เป็นเทพ ศากัลยะถามว่า พระอาทิตย์นั้นตั้งอยู่ที่ใด ตอบว่า ตั้งอยู่ที่ดวงตา ถามว่า ดวงตาตั้งอยู่ที่ใด ตอบว่า ตั้งอยู่ในรูป ถามว่า รูปทั้งหลายตั้งอยู่ที่ใด ยาชญวัลกยะกล่าวว่า ตั้งอยู่ที่หทัย เพราะด้วยดวงตาย่อมเห็นรูปทั้งหลาย และด้วยหทัยย่อมรู้รูปทั้งหลาย รูปทั้งหลายตั้งอยู่ในหทัยเท่านั้น ศากัลยะกล่าวว่า เป็นเช่นนั้นจริง โอ ยาชญวัลกยะ

Bṛhadāraṇyaka 3.9.21

किंदेवतोऽस्यां दक्षिणायां दिश्यसीति ।
यमदेवत इति ।
स यमः कस्मिन् प्रतिष्ठित इति ।
यज्ञ इति ।
कस्मिन्नु यज्ञः प्रतिष्ठित इति ।
दक्षिणायामिति ।
कस्मिन्नु दक्षिणा प्रतिष्ठितेति ।
श्रद्धायामिति ।
यदा ह्येव श्रद्धत्तेऽथ दक्षिणां ददाति ।
श्रद्धायां ह्येव दक्षिणा प्रतिष्ठितेति ।
कस्मिन्नु श्रद्धा प्रतिष्ठितेति ।
हृदय इति होवाच ।
हृदयेन हि श्रद्धाम् ।
हृदये ह्येव श्रद्धा प्रतिष्ठिता भवतीति ।
एवमेवैतद्याज्ञवल्क्य ॥ ३.९.२१ ॥

ท่านอยู่ในทิศใต้นี้ มีเทพองค์ใดเป็นเจ้า ตอบว่า มีพระยมเป็นเทพ ถามว่า พระยมนั้นตั้งอยู่ที่ใด ตอบว่า ตั้งอยู่ที่ยัญ ถามว่า ยัญตั้งอยู่ที่ใด ตอบว่า ตั้งอยู่ในทักษิณา ถามว่า ทักษิณาตั้งอยู่ที่ใด ตอบว่า ตั้งอยู่ในศรัทธา เพราะเมื่อผู้ใดมีศรัทธา ผู้นั้นจึงถวายทักษิณา ทักษิณาตั้งอยู่ในศรัทธาเท่านั้น ถามว่า ศรัทธาตั้งอยู่ที่ใด ศากัลยะกล่าวว่า ตั้งอยู่ที่หทัย เพราะด้วยหทัยย่อมรู้ศรัทธา ศรัทธาตั้งอยู่ในหทัยเท่านั้น เป็นเช่นนั้นจริง โอ ยาชญวัลกยะ

Bṛhadāraṇyaka 3.9.22

किंदेवतोऽस्यां प्रतीच्यां दिश्यसीति ।
वरुणदेवत इति ।
स वरुणः कस्मिन् प्रतिष्ठित इति ।
अप्स्विति ।
कस्मिन्न्वापः प्रतिष्ठिता इति ।
रेतसीति ।
कस्मिन्नु रेतः प्रतिष्ठितमिति ।
हृदय इति ।
तस्मादपि प्रतिरूपं जातमाहुर्हृदयादिव सृप्तो हृदयादिव निर्मित इति ।
हृदये ह्येव रेतः प्रतिष्ठितं भवतीति ।
एवमेवैतद्याज्ञवल्क्य ॥ ३.९.२२ ॥

ท่านอยู่ในทิศตะวันตกนี้ มีเทพองค์ใดเป็นเจ้า ตอบว่า มีพระวรุณเป็นเทพ ถามว่า พระวรุณนั้นตั้งอยู่ที่ใด ตอบว่า ตั้งอยู่ในน้ำ ถามว่า น้ำตั้งอยู่ที่ใด ตอบว่า ตั้งอยู่ในเรตัส ถามว่า เรตัสตั้งอยู่ที่ใด ตอบว่า ตั้งอยู่ที่หทัย ดังนั้นจึงกล่าวกันว่า สิ่งที่เกิดขึ้นย่อมมีรูปตามตนเอง ราวกับหลั่งออกมาจากหทัย ราวกับถูกสร้างขึ้นจากหทัย เรตัสตั้งอยู่ในหทัยเท่านั้น เป็นเช่นนั้นจริง โอ ยาชญวัลกยะ

Bṛhadāraṇyaka 3.9.23

किंदेवतोऽस्यामुदीच्यां दिश्यसीति ।
सोमदेवत इति ।
स सोमः कस्मिन् प्रतिष्ठित इति ।
दीक्षायामिति ।
कस्मिन्नु दिक्षा प्रतिष्ठितेति ।
सत्य इति ।
तस्मादपि दीक्षितमाहुः सत्यं वदेति ।
सत्ये ह्येव दीक्षा प्रतिष्ठितेति ।
कस्मिन्नु सत्यं प्रतिष्ठितमिति ।
हृदय इति होवाच ।
हृदयेन हि सत्यं जानाति ।
हृदये ह्येव सत्यं प्रतिष्ठितं भवतीति ।
एवमेवैतद्याज्ञवल्क्य ॥ ३.९.२३ ॥

ท่านอยู่ในทิศเหนือนี้ มีเทพองค์ใดเป็นเจ้า ตอบว่า มีพระโสมเป็นเทพ ถามว่า พระโสมนั้นตั้งอยู่ที่ใด ตอบว่า ตั้งอยู่ในทีกษา ถามว่า ทีกษาตั้งอยู่ที่ใด ตอบว่า ตั้งอยู่ในสัตย์ ดังนั้นจึงกล่าวกันแก่ผู้ที่ได้รับทีกษาว่า จงกล่าวสัตย์ เพราะทีกษาตั้งอยู่ในสัตย์เท่านั้น ถามว่า สัตย์ตั้งอยู่ที่ใด ศากัลยะกล่าวว่า ตั้งอยู่ที่หทัย เพราะด้วยหทัยย่อมรู้สัตย์ สัตย์ตั้งอยู่ในหทัยเท่านั้น เป็นเช่นนั้นจริง โอ ยาชญวัลกยะ

Bṛhadāraṇyaka 3.9.24

किंदेवतोऽस्यां ध्रुवायां दिश्यसीति ।
अग्निदेवत इति ।
सोऽग्निः कस्मिन् प्रतिष्ठित इति ।
वाचीति ।
कस्मिन्नु वाक्प्रतिष्ठितेति ।
हृदय इति ।
कस्मिन्नु हृदयं प्रतिष्ठितमिति ॥ ३.९.२४ ॥

ท่านอยู่ในทิศที่มั่นคงนี้ มีเทพองค์ใดเป็นเจ้า ตอบว่า มีพระอัคนีเป็นเทพ ถามว่า พระอัคนีนั้นตั้งอยู่ที่ใด ตอบว่า ตั้งอยู่ในวาจา ถามว่า วาจาตั้งอยู่ที่ใด ตอบว่า ตั้งอยู่ที่หทัย ถามว่า หทัยตั้งอยู่ที่ใด

Bṛhadāraṇyaka 3.9.25

अहल्लिकेति होवाच याज्ञवल्क्यः ।
यत्रैतदन्यत्रास्मन्मन्यासै ।
यद्ध्येतदन्यत्रास्मत्स्याच्छ्वानो वैनदद्युर्वयांसि वैनद्विमथ्नीरन्निति ॥ ३.९.२५ ॥

ยาชญวัลกยะกล่าวว่า โอ อหัลลิกา ถ้าท่านคิดว่าสิ่งนี้เป็นอื่นจากเรา หากมันเป็นอื่นจากเราจริง สุนัขก็อาจกัดกินมัน หรือนกทั้งหลายก็อาจฉีกมันเป็นชิ้นๆ

Bṛhadāraṇyaka 3.9.26

कस्मिन्नु त्वं चात्मा च प्रतिष्ठितौ स्थ इति ।
प्राण इति ।
कस्मिन्नु प्राणः प्रतिष्ठित इति ।
अपान इति ।
कस्मिन्न्वपानः प्रतिष्ठित इति ।
व्यान इति ।
कस्मिन्नु व्यानः प्रतिष्ठित इति ।
उदान इति ।
कस्मिन्नूदानः प्रतिष्ठित इति ।
समान इति ।
स एष नेति नेत्यात्मा ।
अगृह्यो न हि गृह्यते ।
अशीर्यो न हि शीर्यते ।
असङ्गो न सज्यते ।
असितो न व्यथते ।
न रिष्यति ।
एतान्यष्टावायतनान्यष्टौ लोका अद्द्. अष्टौ देवा अष्टौ पुरुषाः ।
स यस्तान् पुरुषान्निरुह्य प्रत्युह्यात्यक्रामत्तं त्वौपनिषदं पुरुषं पृच्छामि ।
तं चेन्मे न विवक्ष्यसि मूर्धा ते विपतिष्यतीति ।
तं ह न मेने शाकल्यस्।
तस्य ह मूर्धा विपपात ।
अपि हास्य परिमोषिणोऽस्थीन्यपजह्रुरन्यन्मन्यमानाः ॥ ३.९.२६ ॥

ในสิ่งใดเล่าที่ท่านและอาตมันตั้งอยู่ตั้งมั่น? ในปราณ ฯ ในสิ่งใดเล่าที่ปราณตั้งอยู่? ในอปาน ฯ ในสิ่งใดเล่าที่อปานตั้งอยู่? ในวยาน ฯ ในสิ่งใดเล่าที่วยานตั้งอยู่? ในอุทาน ฯ ในสิ่งใดเล่าที่อุทานตั้งอยู่? ในสมาน ฯ อาตมันนั้นคือ 'ไม่ใช่นี่ ไม่ใช่นี่' (เนติ เนติ) จับต้องไม่ได้ เพราะไม่อาจถูกจับต้อง ไม่ผุพัง ไม่ยึดติด ไม่ถูกผูกมัด ไม่ทุกข์ทรมาน ไม่ถูกทำร้าย สิ่งเหล่านี้คือที่ตั้งทั้งแปด โลกทั้งแปด เทพทั้งแปด และบุรุษทั้งแปด ข้าพเจ้าถามถึงบุรุษอุปนิษัทผู้ซึ่งแยกและดึงบุรุษเหล่านั้นออกมา แล้วล่วงพ้นไป หากท่านไม่บอกข้าพเจ้า ศีรษะของท่านจะร่วงลง ศากัลยะไม่ยอมรับเช่นนั้น แล้วศีรษะของเขาก็ร่วงลง โจรยังขโมยกระดูกของเขาไป โดยคิดว่าเป็นของสิ่งอื่น