ઉપનિષદો · Bṛhadāraṇyaka 3.9

हिन्दी · தமிழ் · తెలుగు · ಕನ್ನಡ · മലയാളം · বাংলা · मराठी · ગુજરાતી · ਪੰਜਾਬੀ · ଓଡ଼ିଆ · اردو · English · Español · Français · Deutsch · Português · Русский · 中文 · 日本語 · العربية · Bahasa Indonesia · ไทย

શબ્દાર્થ સાથે વાંચો

Bṛhadāraṇyaka 3.9.1

(शाकल्यब्राह्मणग्रन्थो वा शाकल्यब्राह्मणम्)
अथ हैनं विदग्धः शाकल्यः पप्रच्छ कति देवा याज्ञवल्क्येति ।
स हैतयैव निविदा प्रतिपेदे यावन्तो वैश्वदेवस्य निविद्युच्यन्ते ।
त्रयश्च त्री च शता त्रयश्च त्री च सहस्रेति ।
ओमिति होवाच ।
कत्येव देवा याज्ञवल्क्येति ।
त्रयस्त्रिंशदिति ।
ओमिति होवाच ।
कत्येव देवा याज्ञवल्क्येति ।
षडिति ।
ओमिति होवाच ।
कत्येव देवा याज्ञवल्क्येति ।
त्रय इति ।
ओमिति होवाच ।
कत्येव देवा याज्ञवल्क्येति ।
द्वाविति ।
ओमिति होवाच ।
कत्येव देवा याज्ञवल्क्येति ।
अध्यर्ध इति ।
ओमिति होवाच ।
कत्येव देवा याज्ञवल्क्येति ।
एक इति ।
ओमिति होवाच ।
कतमे ते त्रयश्च त्री च शता त्रयश्च त्री च सहस्रेति ॥ ३.९.१ ॥

પછી વિદગ્ધ શાકલ્યે તેમને પૂછ્યું, "યાજ્ઞવલ્ક્ય, દેવતાઓ કેટલા છે?" તેમણે વિશ્વેદેવોના નિવિદ્ મંત્રમાં કહેલો એ જ ઉત્તર આપ્યો: "ત્રણસો ત્રણ અને ત્રણ હજાર." "બરાબર." "યાજ્ઞવલ્ક્ય, દેવતાઓ કેટલા છે?" "તેત્રીસ." "બરાબર." "છ." "બરાબર." "ત્રણ." "બરાબર." "બે." "બરાબર." "દોઢ." "બરાબર." "એક." "બરાબર." શાકલ્યે કહ્યું, "તો એ ત્રણસો ત્રણ અને ત્રણ હજાર કયા છે?"

Bṛhadāraṇyaka 3.9.2

स होवाच महिमान एवैषामेते ।
त्रयस्त्रिंशत्त्वेव देवा इति ।
कतमे ते त्रयस्त्रिंशदिति ।
अष्टौ वसव एकादश रुद्रा द्वादशादित्याः त एकत्रिंशदैन्द्रश्चैव प्रजापतिश्च त्रयस्त्रिंशाविति ॥ ३.९.२ ॥

તેમણે કહ્યું, "આ બધા તેમની મહિમા છે. દેવતાઓ ખરેખર તેત્રીસ જ છે." "એ તેત્રીસ કોણ?" "આઠ વસુ, અગિયાર રુદ્ર, બાર આદિત્ય — તેઓ એકત્રીસ — ઇન્દ્ર અને પ્રજાપતિ; એ જ તેત્રીસ."

Bṛhadāraṇyaka 3.9.3

कतमे वसव इति ।
अग्निश्च पृथिवी च वायुश्चान्तरिक्षं चादित्यश्च द्यौः च चन्द्रमाश्च नक्षत्राणि चैते वसवः ।
एतेषु हीदं सर्वं वसु हितं इति तस्माद्वसव इति ॥ ३.९.३ ॥

"વસુ કોણ?" "અગ્નિ, પૃથ્વી, વાયુ, અંતરિક્ષ, આદિત્ય, દ્યુલોક, ચંદ્ર અને નક્ષત્રો — એ જ વસુ. આમાં જ આ સર્વ સંપત્તિ રાખવામાં આવી છે; તેથી તેમને વસુ કહેવાય છે."

Bṛhadāraṇyaka 3.9.4

कतमे रुद्रा इति ।
दशेमे पुरुषे प्राणा आत्मैकादशः ।
ते यदास्माच्छरीरान्मर्त्यादुत्क्रामन्त्यथ रोदयन्ति ।
तद्यद्रोदयन्ति तस्माद्रुद्रा इति ॥ ३.९.४ ॥

"રુદ્રો કોણ?" "પુરુષમાં આ દસ પ્રાણ છે; અગિયારમો આત્મા. જ્યારે તેઓ આ મરણશીલ શરીરમાંથી નીકળે છે, ત્યારે લોકો રડવા લાગે છે. તેઓ રડાવે છે માટે તેમને રુદ્રો કહેવાય છે."

Bṛhadāraṇyaka 3.9.5

कतम आदित्या इति ।
द्वादश वै मासाः संवत्सरस्यैत आदित्याः ।
एते हीदं सर्वमाददाना यन्ति ।
ते यदिदं सर्वमाददाना यन्ति तस्मादादित्या इति ॥ ३.९.५ ॥

આદિત્યો કોણ છે? સંવત્સરના બાર મહિના જ આ આદિત્યો છે. તેઓ જ આ સર્વને ગ્રહણ કરીને ચાલે છે. તેઓ આ સર્વને ગ્રહણ કરીને ચાલે છે તેથી તેમને આદિત્ય કહેવાય છે.

Bṛhadāraṇyaka 3.9.6

कतम इन्द्रः कतमः प्रजापतिरिति ।
स्तनयित्नुरेवेन्द्रो यज्ञः प्रजापतिरिति ।
कतमः स्तनयित्नुरिति ।
अशनिरिति ।
कतमो यज्ञ इति ।
पशव इति ॥ ३.९.६ ॥

ઇન્દ્ર કોણ છે અને પ્રજાપતિ કોણ છે? ગર્જના જ ઇન્દ્ર છે, યજ્ઞ જ પ્રજાપતિ છે. ગર્જના કઈ? વીજળીનો પ્રહાર. યજ્ઞ કયો? પશુઓ.

Bṛhadāraṇyaka 3.9.7

कतमे षडिति ।
अग्निश्च पृथिवी च वायुश्चान्तरिक्षश्चादित्यश्च द्यौश्चैते षट् ।
एते हीदं सर्वं षडिति ॥ ३.९.७ ॥

છ કયા છે? અગ્નિ, પૃથ્વી, વાયુ, અંતરિક્ષ, આદિત્ય અને દ્યૌ — આ છ છે. આ જ આ સર્વ છ છે.

Bṛhadāraṇyaka 3.9.8

कतमे ते त्रयो देवा इति ।
इम एव त्रयो लोकाः ।
एषु हीमे सर्वे देवा इति ।
कतमौ तौ द्वौ देवा इति ।
अन्नं चैव प्राणश्चेति ।
कतमोऽध्यर्ध इति ।
योऽयं पवत इति ॥ ३.९.८ ॥

તે ત્રણ દેવો કયા? આ જ ત્રણ લોક છે; તેમનામાં આ સર્વ દેવો છે. તે બે દેવો કયા? અન્ન અને પ્રાણ. દોઢ કયો? આ જે વહેતો વાયુ (પવમાન) છે.

Bṛhadāraṇyaka 3.9.9

तदाहुर्यदयमेक इवैव पवते ।
अथ कथमध्यर्ध इति ।
यदस्मिन्निदं सर्वमध्यार्ध्नोत्तेनाध्यर्ध इति ।
कतम एको देव इति ।
प्राण इति ।
स ब्रह्म त्यदित्याचक्षते ॥ ३.९.९ ॥

તેઓ કહે છે: આ જાણે એક જ પવિત્ર કરે છે. તો 'અધ્યર્ધ' (દોઢ) કેમ? કારણ કે આમાં આ સર્વને તેણે ધારણ કર્યું, તેથી તે 'અધ્યર્ધ'. તે એક દેવ કોણ? પ્રાણ. તેને તેઓ 'બ્રહ્મ', 'તત્' કહે છે.

Bṛhadāraṇyaka 3.9.10

पृथिव्येव यस्यायतनमग्निर्लोको मनो ज्योतिर्यो वै तं पुरुषं विद्यात्सर्वस्यात्मनः परायणं स वै वेदिता स्यात् ।
याज्ञवल्क्य वेद वा अहं तं पुरुषं सर्वस्यात्मनः परायणं यमात्थ ।
य एवायं शारीरः पुरुषः स एषः ।
वदैव शाकल्य तस्य का देवतेति ।
अमृतमिति होवाच ॥ ३.९.१० ॥

પૃથ્વી જ જેનું આયતન છે, અગ્નિ લોક છે, મન જ્યોતિ છે, જે તે પુરુષને જાણે છે જે સર્વના આત્માનો પરમ આશ્રય છે, તે જ જ્ઞાતા થશે. યાજ્ઞવલ્ક્ય: તમે કહો તે સર્વાત્માનો પરમ આશ્રય પુરુષ હું જાણું છું. આ જે શરીરમાંનો પુરુષ છે તે જ આ છે. શાકલ્ય, તેનો દેવ કોણ? તે બોલ્યો: અમૃત.

Bṛhadāraṇyaka 3.9.11

काम एव यस्यायतनं हृदयं लोको मनो ज्योतिर्यो वै तं पुरुषं विद्यात्सर्वस्यात्मनः परायणं स वै वेदिता स्यात् ।
याज्ञवल्क्य वेद वा अहं तं पुरुषं सर्वस्यात्मनः परायणं यमात्थ ।
य एवायं काममयः पुरुषः स एषः ।
वदैव शाकल्य तस्य का देवतेति ।
स्त्रिय इति होवाच ॥ ३.९.११ ॥

કામ જ જેનું આયતન છે, હૃદય આયતન છે, મન જ્યોતિ છે, જે તે પુરુષને જાણે છે જે સર્વના આત્માનો પરમ આશ્રય છે, તે જ જ્ઞાતા થશે. યાજ્ઞવલ્ક્ય: તમે કહો તે સર્વાત્માનો પરમ આશ્રય પુરુષ હું જાણું છું. આ જે કામમય પુરુષ છે તે જ આ છે. શાકલ્ય, તેનો દેવ કોણ? તે બોલ્યો: સ્ત્રીઓ.

Bṛhadāraṇyaka 3.9.12

रूपाण्येव यस्यायतनं चक्षुर्लोको मनो ज्योतिर्यो वै तं पुरुषं विद्यात्सर्वस्यात्मनः परायणं स वै वेदिता स्यात् ।
याज्ञवल्क्य वेद वा अहं तं पुरुषं सर्वस्यात्मनः परायणं यमात्थ ।
य एवासावादित्ये पुरुषः स एषः ।
वदैव शाकल्य तस्य का देवतेति ।
सत्यमिति होवाच ॥ ३.९.१२ ॥

રૂપો જ જેનું આયતન છે, ચક્ષુ જ આયતન છે, મન જ્યોતિ છે, જે તે પુરુષને જાણે છે જે સર્વના આત્માનો પરમ આશ્રય છે, તે જ જ્ઞાતા થશે. યાજ્ઞવલ્ક્ય: તમે કહો તે સર્વાત્માનો પરમ આશ્રય પુરુષ હું જાણું છું. આદિત્યમાંનો જે પુરુષ છે તે જ આ છે. શાકલ્ય, તેનો દેવ કોણ? તે બોલ્યો: સત્ય.

Bṛhadāraṇyaka 3.9.13

आकश एव यस्यायतनं श्रोत्रं लोको मनो ज्योतिर्यो वै तं पुरुषं विद्यात्सर्वस्यात्मनः परायणं स वै वेदिता स्यात् ।
याज्ञवल्क्य वेद वा अहं तं पुरुषं सर्वस्यात्मनः परायणं यमात्थ ।
य एवायं श्रौतः प्रातिश्रुत्कः पुरुषः स एष ।
वदैव शाकल्य तस्य का देवतेति ।
दिश इति होवच ॥ ३.९.१३ ॥

આકાશ જ જેનું આયતન છે, શ્રોત્ર, લોક, મન અને જ્યોતિ જેની છે, તે પુરુષને જે જાણે છે, જે સર્વાત્માનું પરમ આશ્રયસ્થાન છે, તે જ ખરો જ્ઞાતા થશે. યાજ્ઞવલ્ક્ય: હે શાકલ્ય, તેં કહેલા સર્વાત્માના પરમ આશ્રયરૂપ તે પુરુષને હું જાણું છું. શ્રવણમાં પ્રતિધ્વનિત થતો આ પુરુષ જ તે છે. તેની દેવતા કોણ? કહે. તેમણે કહ્યું: દિશાઓ.

Bṛhadāraṇyaka 3.9.14

तम एव यस्यायतनं हृदयं लोको मनो ज्योतिर्यो वै तं पुरुषं विद्यात्सर्वस्यात्मनः परायणं स वै वेदिता स्यात् ।
याज्ञवल्क्य वेद वा अहं तं पुरुषं सर्वस्यात्मनः परायणं यमात्थ ।
य एवायं छायामयः पुरुषः स एषः ।
वदैव शाकल्य तस्य का देवतेति ।
मृत्युरिति होवाच ॥ ३.९.१४ ॥

અંધકાર જ જેનું આયતન છે, હૃદય, લોક, મન અને જ્યોતિ જેની છે, તે પુરુષને જે જાણે છે, જે સર્વાત્માનું પરમ આશ્રયસ્થાન છે, તે જ ખરો જ્ઞાતા થશે. યાજ્ઞવલ્ક્ય: હે શાકલ્ય, તેં કહેલા સર્વાત્માના પરમ આશ્રયરૂપ તે પુરુષને હું જાણું છું. છાયામય આ પુરુષ જ તે છે. તેની દેવતા કોણ? કહે. તેમણે કહ્યું: મૃત્યુ.

Bṛhadāraṇyaka 3.9.15

रूपाण्येव यस्यायतनं हृदयं लोको मनो ज्योतिर्यो वै तं पुरुषं विद्यात्सर्वस्यात्मनः परायणं स वै वेदिता स्यात् ।
याज्ञवल्क्य वेद वा अहं तं पुरुषं सर्वस्यात्मनः परायणं यमात्थ ।
य एवायमादर्शे पुरुषः स एषः ।
वदैव शाकल्य तस्य का देवतेति ।
सत्यमिति होवाच ॥ ३.९.१५ ॥

રૂપો જ જેનું આયતન છે, હૃદય, લોક, મન અને જ્યોતિ જેની છે, તે પુરુષને જે જાણે છે, જે સર્વાત્માનું પરમ આશ્રયસ્થાન છે, તે જ ખરો જ્ઞાતા થશે. યાજ્ઞવલ્ક્ય: હે શાકલ્ય, તેં કહેલા સર્વાત્માના પરમ આશ્રયરૂપ તે પુરુષને હું જાણું છું. અરીસામાં દેખાતો આ પુરુષ જ તે છે. તેની દેવતા કોણ? કહે. તેમણે કહ્યું: સત્ય.

Bṛhadāraṇyaka 3.9.16

आप एव यस्यायतनं हृदयं लोको मनो ज्योतिर्यो वै तं पुरुषं विद्यात्सर्वस्यात्मनः परायणं स वै वेदिता स्यात् ।
याज्ञवल्क्य वेद वा अहं तं पुरुषं सर्वस्यात्मनः परायणं यमात्थ ।
य एवायं अप्सु पुरुषः स एषः ।
वदैव शाकल्य तस्य का देवतेति ।
वरुण इति होवाच ॥ ३.९.१६ ॥

જળ જ જેનું આયતન છે, હૃદય, લોક, મન અને જ્યોતિ જેની છે, તે પુરુષને જે જાણે છે, જે સર્વાત્માનું પરમ આશ્રયસ્થાન છે, તે જ ખરો જ્ઞાતા થશે. યાજ્ઞવલ્ક્ય: હે શાકલ્ય, તેં કહેલા સર્વાત્માના પરમ આશ્રયરૂપ તે પુરુષને હું જાણું છું. પાણીમાં રહેલો આ પુરુષ જ તે છે. તેની દેવતા કોણ? કહે. તેમણે કહ્યું: વરુણ.

Bṛhadāraṇyaka 3.9.17

रेत एव यस्यायतनं हृदयं लोको मनो ज्योतिर्यो वै तं पुरुषं विद्यात्सर्वस्यात्मनः परायणं स वै वेदिता स्यात् ।
याज्ञवल्क्य वेद वा अहं तं पुरुषं सर्वस्यात्मनः परायणं यमात्थ ।
य एवायं पुत्रमयः पुरुषः स एषः ।
वदैव शाकल्य तस्य का देवतेति ।
प्रजापतिरिति होवाच ॥ ३.९.१७ ॥

જેનું આયતન વીર્ય છે, હૃદય લોક છે, મન પ્રકાશ છે, એ સર્વાત્માના પરમ આશ્રય પુરુષને જાણવો જોઈએ. તે જ સાચો જ્ઞાતા થશે. યાજ્ઞવલ્ક્ય: તમે કહ્યા એ સર્વાત્માના પરમ આશ્રય પુરુષને હું જાણું છું. પુત્રમય એવો આ પુરુષ એ જ છે. શાકલ્ય, તેનું દેવતા કોણ? તેણે કહ્યું: પ્રજાપતિ.

Bṛhadāraṇyaka 3.9.18

शाकल्येति होवाच याज्ञवल्क्यः ।
त्वां स्विदिमे ब्राह्मणा अङ्गारावक्षयणमक्रता३ इति ॥ ३.९.१८ ॥

શાકલ્ય, એમ યાજ્ઞવલ્ક્યે કહ્યું: શું આ બ્રાહ્મણોએ તને અંગારાનો ઢગલો બનાવી દીધો છે?

Bṛhadāraṇyaka 3.9.19

याज्ञवल्क्येति होवाच शाकल्यः ।
यदिदं कुरुपञ्चालानां ब्राह्मनानत्यवादीः किं ब्रह्म विद्वानिति ।
दिशो वेद सदेवाः सप्रतिष्ठा इति ।
यद्दिशो वेत्थ सदेवाः सप्रतिष्ठाः ॥ ३.९.१९ ॥

યાજ્ઞવલ્ક્ય, એમ શાકલ્યે કહ્યું: કુરુ-પંચાલના બ્રાહ્મણોને તેં વાદમાં હરાવ્યા છે, તો શું તું બ્રહ્મને જાણનારો છે? યાજ્ઞવલ્ક્ય: દેવતાઓ સહિત અને તેમની પ્રતિષ્ઠા સહિત દિશાઓને હું જાણું છું. શાકલ્ય: જો તું દેવતાઓ સહિત અને તેમની પ્રતિષ્ઠા સહિત દિશાઓને જાણે છે.

Bṛhadāraṇyaka 3.9.20

किंदेवतोऽस्यां प्राच्यां दिश्यसीति ।
आदित्यदेवत इति ।
स आदित्यः कस्मिन् प्रतिष्ठित इति ।
चक्षुषीति ।
कस्मिन्नु चक्षुः प्रतिष्ठितमिति ।
रूपेष्विति ।
चक्षुषा हि रूपाणि पश्यति ।
कस्मिन्नु रूपाणि प्रतिष्ठितानीति ।
हृदय इति होवाच ।
हृदयेन हि रूपाणि जानाति ।
हृदये ह्येव रूपाणि प्रतिष्ठितानि भवन्तीति ।
एवमेवैतद्याज्ञवल्क्य ॥ ३.९.२० ॥

આ પૂર્વ દિશામાં તું કયા દેવતા સહિત છે? આદિત્ય દેવતા સહિત. તે આદિત્ય શેમાં સ્થિત છે? નેત્રમાં. નેત્ર શેમાં સ્થિત છે? રૂપોમાં. નેત્ર દ્વારા જ રૂપોને જુએ છે. રૂપો શેમાં સ્થિત છે? તેણે કહ્યું: હૃદયમાં. હૃદય દ્વારા જ રૂપોને જાણે છે; રૂપો હૃદયમાં જ સ્થિત થાય છે. યાજ્ઞવલ્ક્ય, એ આમ જ છે.

Bṛhadāraṇyaka 3.9.21

किंदेवतोऽस्यां दक्षिणायां दिश्यसीति ।
यमदेवत इति ।
स यमः कस्मिन् प्रतिष्ठित इति ।
यज्ञ इति ।
कस्मिन्नु यज्ञः प्रतिष्ठित इति ।
दक्षिणायामिति ।
कस्मिन्नु दक्षिणा प्रतिष्ठितेति ।
श्रद्धायामिति ।
यदा ह्येव श्रद्धत्तेऽथ दक्षिणां ददाति ।
श्रद्धायां ह्येव दक्षिणा प्रतिष्ठितेति ।
कस्मिन्नु श्रद्धा प्रतिष्ठितेति ।
हृदय इति होवाच ।
हृदयेन हि श्रद्धाम् ।
हृदये ह्येव श्रद्धा प्रतिष्ठिता भवतीति ।
एवमेवैतद्याज्ञवल्क्य ॥ ३.९.२१ ॥

આ દક્ષિણ દિશામાં તું કયા દેવતા સાથે છે? યમદેવતા સાથે. તે યમ કોનામાં પ્રતિષ્ઠિત છે? યજ્ઞમાં. યજ્ઞ કોનામાં પ્રતિષ્ઠિત છે? દક્ષિણામાં. દક્ષિણા કોનામાં પ્રતિષ્ઠિત છે? શ્રદ્ધામાં, કારણ કે શ્રદ્ધા હોય ત્યારે જ માણસ દક્ષિણા આપે છે; શ્રદ્ધામાં જ દક્ષિણા પ્રતિષ્ઠિત છે. શ્રદ્ધા કોનામાં પ્રતિષ્ઠિત છે? હૃદયમાં, એમ તેમણે કહ્યું, કારણ કે હૃદય દ્વારા જ શ્રદ્ધા જાણી શકાય છે; હૃદયમાં જ શ્રદ્ધા પ્રતિષ્ઠિત થાય છે. હે યાજ્ઞવલ્ક્ય, આ એમ જ છે.

Bṛhadāraṇyaka 3.9.22

किंदेवतोऽस्यां प्रतीच्यां दिश्यसीति ।
वरुणदेवत इति ।
स वरुणः कस्मिन् प्रतिष्ठित इति ।
अप्स्विति ।
कस्मिन्न्वापः प्रतिष्ठिता इति ।
रेतसीति ।
कस्मिन्नु रेतः प्रतिष्ठितमिति ।
हृदय इति ।
तस्मादपि प्रतिरूपं जातमाहुर्हृदयादिव सृप्तो हृदयादिव निर्मित इति ।
हृदये ह्येव रेतः प्रतिष्ठितं भवतीति ।
एवमेवैतद्याज्ञवल्क्य ॥ ३.९.२२ ॥

આ પશ્ચિમ દિશામાં તું કયા દેવતા સાથે છે? વરુણદેવતા સાથે. તે વરુણ કોનામાં પ્રતિષ્ઠિત છે? જળમાં. જળ કોનામાં પ્રતિષ્ઠિત છે? રેતમાં. રેત કોનામાં પ્રતિષ્ઠિત છે? હૃદયમાં. તેથી જ કહેવાય છે કે જન્મેલું પોતાના રૂપને અનુરૂપ હોય છે, જાણે હૃદયમાંથી નીકળ્યું હોય, જાણે હૃદયથી રચાયું હોય. હૃદયમાં જ રેત પ્રતિષ્ઠિત થાય છે. હે યાજ્ઞવલ્ક્ય, આ એમ જ છે.

Bṛhadāraṇyaka 3.9.23

किंदेवतोऽस्यामुदीच्यां दिश्यसीति ।
सोमदेवत इति ।
स सोमः कस्मिन् प्रतिष्ठित इति ।
दीक्षायामिति ।
कस्मिन्नु दिक्षा प्रतिष्ठितेति ।
सत्य इति ।
तस्मादपि दीक्षितमाहुः सत्यं वदेति ।
सत्ये ह्येव दीक्षा प्रतिष्ठितेति ।
कस्मिन्नु सत्यं प्रतिष्ठितमिति ।
हृदय इति होवाच ।
हृदयेन हि सत्यं जानाति ।
हृदये ह्येव सत्यं प्रतिष्ठितं भवतीति ।
एवमेवैतद्याज्ञवल्क्य ॥ ३.९.२३ ॥

આ ઉત્તર દિશામાં તું કયા દેવતા સાથે છે? સોમદેવતા સાથે. તે સોમ કોનામાં પ્રતિષ્ઠિત છે? દીક્ષામાં. દીક્ષા કોનામાં પ્રતિષ્ઠિત છે? સત્યમાં, એમ તેમણે કહ્યું. તેથી જ દીક્ષિતને લોકો કહે છે 'સત્ય બોલ'; કારણ કે દીક્ષા સત્યમાં જ પ્રતિષ્ઠિત છે. સત્ય કોનામાં પ્રતિષ્ઠિત છે? હૃદયમાં, એમ તેમણે કહ્યું, કારણ કે હૃદય દ્વારા જ સત્ય જાણી શકાય છે; સત્ય હૃદયમાં જ પ્રતિષ્ઠિત થાય છે. હે યાજ્ઞવલ્ક્ય, આ એમ જ છે.

Bṛhadāraṇyaka 3.9.24

किंदेवतोऽस्यां ध्रुवायां दिश्यसीति ।
अग्निदेवत इति ।
सोऽग्निः कस्मिन् प्रतिष्ठित इति ।
वाचीति ।
कस्मिन्नु वाक्प्रतिष्ठितेति ।
हृदय इति ।
कस्मिन्नु हृदयं प्रतिष्ठितमिति ॥ ३.९.२४ ॥

આ સ્થિર દિશામાં તું કયા દેવતા સાથે છે? અગ્નિદેવતા સાથે. તે અગ્નિ કોનામાં પ્રતિષ્ઠિત છે? વાણીમાં. વાણી કોનામાં પ્રતિષ્ઠિત છે? હૃદયમાં. હૃદય કોનામાં પ્રતિષ્ઠિત છે?

Bṛhadāraṇyaka 3.9.25

अहल्लिकेति होवाच याज्ञवल्क्यः ।
यत्रैतदन्यत्रास्मन्मन्यासै ।
यद्ध्येतदन्यत्रास्मत्स्याच्छ्वानो वैनदद्युर्वयांसि वैनद्विमथ्नीरन्निति ॥ ३.९.२५ ॥

યાજ્ઞવલ્ક્ય બોલ્યા: "ઠીક છે, એમ જ થાઓ. જો તમે આને અમારાથી અન્ય માનતા હો, તો જો આ અમારાથી અલગ હોત તો કૂતરાં આને ખાઈ જાત અથવા પક્ષીઓ આને ચીરી નાખત."

Bṛhadāraṇyaka 3.9.26

कस्मिन्नु त्वं चात्मा च प्रतिष्ठितौ स्थ इति ।
प्राण इति ।
कस्मिन्नु प्राणः प्रतिष्ठित इति ।
अपान इति ।
कस्मिन्न्वपानः प्रतिष्ठित इति ।
व्यान इति ।
कस्मिन्नु व्यानः प्रतिष्ठित इति ।
उदान इति ।
कस्मिन्नूदानः प्रतिष्ठित इति ।
समान इति ।
स एष नेति नेत्यात्मा ।
अगृह्यो न हि गृह्यते ।
अशीर्यो न हि शीर्यते ।
असङ्गो न सज्यते ।
असितो न व्यथते ।
न रिष्यति ।
एतान्यष्टावायतनान्यष्टौ लोका अद्द्. अष्टौ देवा अष्टौ पुरुषाः ।
स यस्तान् पुरुषान्निरुह्य प्रत्युह्यात्यक्रामत्तं त्वौपनिषदं पुरुषं पृच्छामि ।
तं चेन्मे न विवक्ष्यसि मूर्धा ते विपतिष्यतीति ।
तं ह न मेने शाकल्यस्।
तस्य ह मूर्धा विपपात ।
अपि हास्य परिमोषिणोऽस्थीन्यपजह्रुरन्यन्मन्यमानाः ॥ ३.९.२६ ॥

"તું અને આત્મા શેમાં પ્રતિષ્ઠિત છો?" "પ્રાણમાં." "પ્રાણ શેમાં પ્રતિષ્ઠિત છે?" "અપાનમાં." "અપાન શેમાં?" "વ્યાનમાં." "વ્યાન શેમાં?" "ઉદાનમાં." "ઉદાન શેમાં?" "સમાનમાં." તે આત્મા 'નેતિ નેતિ' છે. તે ગ્રહણ ન થઈ શકે એવો છે, કારણ કે તે ગ્રહણ થતો નથી; તે નાશ પામતો નથી; તે આસક્ત થતો નથી; તે બંધાતો નથી; તે પીડા પામતો નથી; તે હાનિ પામતો નથી. આ આઠ આધારો, આઠ લોકો, આઠ દેવો, આઠ પુરુષો છે. જે તે પુરુષોને અલગ કરીને, પાછળ ખેંચીને, ઓળંગી ગયો, તે ઔપનિષદિક પુરુષ વિશે હું પૂછું છું. જો તું મને તે નહીં કહે, તો તારું માથું પડી જશે." શાકલ્યે તે માન્યું નહીં. ત્યારે તેનું માથું પડી ગયું. ચોરો તેનાં હાડકાં પણ બીજું કંઈક સમજીને લઈ ગયા.