ભગવદ્ ગીતા · અધ્યાય 14
हिन्दी · தமிழ் · తెలుగు · ಕನ್ನಡ · മലയാളം · বাংলা · मराठी · ગુજરાતી · ਪੰਜਾਬੀ · ଓଡ଼ିଆ · اردو · English · Español · Français · Deutsch · Português · Русский · 中文 · 日本語 · العربية · Bahasa Indonesia · ไทย
14.1
परं भूयः प्रवक्ष्यामि ज्ञानानां ज्ञानमुत्तमम् ।
यज्ज्ञात्वा मुनयः सर्वे परां सिद्धिमितो गताः ॥ १४.१ ॥
શ્રીભગવાન બોલ્યા: બધાં જ્ઞાનોમાં ઉત્તમ એવું તે પરમ જ્ઞાન હું ફરીથી કહીશ, જેને જાણીને બધા મુનિઓ અહીંથી પરમ સિદ્ધિને પામ્યા છે.
14.2
इदं ज्ञानमुपाश्रित्य मम साधर्म्यमागताः ।
सर्गेऽपि नोपजायन्ते प्रलये न व्यथन्ति च ॥ १४.२ ॥
આ જ્ઞાનનો આશ્રય લઈને જેઓ મારા સમાન સ્વરૂપને પામ્યા છે, તેઓ સૃષ્ટિના સમયે પણ જન્મતા નથી અને પ્રલયના સમયે પણ વ્યથિત થતા નથી.
14.3
मम योनिर्महद्ब्रह्म तस्मिन् गर्भं दधाम्यहम् ।
संभवः सर्वभूतानां ततो भवति भारत ॥ १४.३ ॥
હે ભારત, મહદ્બ્રહ્મ મારી યોનિ છે; તેમાં હું ગર્ભ સ્થાપું છું. તેનાથી સર્વ પ્રાણીઓની ઉત્પત્તિ થાય છે.
14.4
सर्वयोनिषु कौन्तेय मूर्तयः सम्भवन्ति याः ।
तासां ब्रह्म महद्योनिरहं बीजप्रदः पिता ॥ १४.४ ॥
હે કૌંતેય, સર્વ યોનિઓમાં જે રૂપો ઉત્પન્ન થાય છે, તેમની યોનિ મહદ્બ્રહ્મ છે અને હું બીજ આપનાર પિતા છું.
14.5
सत्त्वं रजस्तम इति गुणाः प्रकृतिसंभवाः ।
निबध्नन्ति महाबाहो देहे देहिनमव्ययम् ॥ १४.५ ॥
હે મહાબાહો, પ્રકૃતિમાંથી ઉત્પન્ન થયેલા સત્ત્વ, રજસ અને તમસ — આ ગુણો અવિનાશી દેહીને દેહમાં બાંધે છે.
14.6
तत्र सत्त्वं निर्मलत्वात्प्रकाशकमनामयम् ।
सुखसङ्गेन बध्नाति ज्ञानसङ्गेन चानघ ॥ १४.६ ॥
હે નિષ્પાપ, તેમાં સત્ત્વ નિર્મળ હોવાથી પ્રકાશ આપનાર અને નિર્વિકાર છે; તે સુખની આસક્તિથી અને જ્ઞાનની આસક્તિથી બાંધે છે.
14.7
रजो रागात्मकं विद्धि तृष्णासङ्गसमुद्भवम् ।
तन्निबध्नाति कौन्तेय कर्मसङ्गेन देहिनम् ॥ १४.७ ॥
હે કૌન્તેય, રજોગુણને રાગસ્વરૂપ અને તૃષ્ણા તથા આસક્તિમાંથી ઉત્પન્ન થયેલો જાણ. તે દેહધારીને કર્મની આસક્તિ દ્વારા બાંધે છે.
14.8
तमस्त्वज्ञानजं विद्धि मोहनं सर्वदेहिनाम् ।
प्रमादालस्यनिद्राभिस्तन्निबध्नाति भारत ॥ १४.८ ॥
હે ભારત, તમોગુણને અજ્ઞાનમાંથી જન્મેલો અને સર્વ દેહધારીઓને મોહિત કરનારો જાણ. તે પ્રમાદ, આળસ અને નિદ્રા દ્વારા બાંધે છે.
14.9
सत्त्वं सुखे सञ्जयति रजः कर्मणि भारत ।
ज्ञानमावृत्य तु तमः प्रमादे सञ्जयत्युत ॥ १४.९ ॥
હે ભારત, સત્ત્વ સુખમાં જોડે છે, રજ કર્મમાં; પરંતુ તમ જ્ઞાનને ઢાંકીને પ્રમાદમાં જોડે છે.
14.10
रजस्तमश्चाभिभूय सत्त्वं भवति भारत ।
रजः सत्त्वं तमश्चैव तमः सत्त्वं रजस्तथा ॥ १४.१० ॥
હે ભારત, રજ અને તમને દબાવીને સત્ત્વ પ્રબળ થાય છે; તેમ જ સત્ત્વ અને તમને દબાવીને રજ, અને સત્ત્વ અને રજને દબાવીને તમ પ્રબળ થાય છે.
14.11
सर्वद्वारेषु देहेऽस्मिन्प्रकाश उपजायते ।
ज्ञानं यदा तदा विद्याद्विवृद्धं सत्त्वमित्युत ॥ १४.११ ॥
જ્યારે આ દેહનાં સર્વ દ્વારોમાં જ્ઞાનનો પ્રકાશ ઉત્પન્ન થાય છે, ત્યારે જાણવું કે સત્ત્વ વધ્યો છે.
14.12
लोभः प्रवृत्तिरारम्भः कर्मणामशमः स्पृहा ।
रजस्येतानि जायन्ते विवृद्धे भरतर्षभ ॥ १४.१२ ॥
હે ભરતર્ષભ, રજોગુણ વધતાં લોભ, પ્રવૃત્તિ, કર્મોનો આરંભ, અશાંતિ અને લાલસા — આ ઉત્પન્ન થાય છે.
14.13
अप्रकाशोऽप्रवृत्तिश्च प्रमादो मोह एव च ।
तमस्येतानि जायन्ते विवृद्धे कुरुनन्दन ॥ १४.१३ ॥
હે કુરુનંદન, તમોગુણ વધે ત્યારે અંધકાર, નિષ્ક્રિયતા, પ્રમાદ અને મોહ, આ ઉત્પન્ન થાય છે.
14.14
यदा सत्त्वे प्रवृद्धे तु प्रलयं याति देहभृत् ।
तदोत्तमविदां लोकानमलान्प्रतिपद्यते ॥ १४.१४ ॥
સત્ત્વગુણ વધેલો હોય ત્યારે દેહધારી મૃત્યુ પામે, તો તે ઉત્તમ તત્ત્વ જાણનારાઓના નિર્મળ લોકોને પ્રાપ્ત કરે છે.
14.15
रजसि प्रलयं गत्वा कर्मसङ्गिषु जायते ।
तथा प्रलीनस्तमसि मूढयोनिषु जायते ॥ १४.१५ ॥
રજોગુણમાં મૃત્યુ પામીને તે કર્મમાં આસક્ત લોકોમાં જન્મે છે; તે જ રીતે તમોગુણમાં મૃત્યુ પામીને તે મૂઢ યોનિઓમાં જન્મે છે.
14.16
कर्मणः सुकृतस्याहुः सात्त्विकं निर्मलं फलम् ।
रजसस्तु फलं दुःखमज्ञानं तमसः फलम् ॥ १४.१६ ॥
સત્કર્મનું ફળ સાત્ત્વિક અને નિર્મળ કહેવાય છે; રજોગુણનું ફળ દુઃખ છે અને તમોગુણનું ફળ અજ્ઞાન છે.
14.17
सत्त्वात्सञ्जायते ज्ञानं रजसो लोभ एव च ।
प्रमादमोहौ तमसो भवतोऽज्ञानमेव च ॥ १४.१७ ॥
સત્ત્વમાંથી જ્ઞાન ઉત્પન્ન થાય છે અને રજસમાંથી લોભ; તમસમાંથી પ્રમાદ, મોહ અને અજ્ઞાન પણ ઉત્પન્ન થાય છે.
14.18
ऊर्ध्वं गच्छन्ति सत्त्वस्था मध्ये तिष्ठन्ति राजसाः ।
जघन्यगुणवृत्तिस्था अधो गच्छन्ति तामसाः ॥ १४.१८ ॥
સત્ત્વમાં સ્થિત લોકો ઉપર જાય છે, રાજસ લોકો મધ્યમાં રહે છે, અને હીન ગુણની વૃત્તિમાં રહેલા તામસ લોકો નીચે જાય છે.
14.19
नान्यं गुणेभ्यः कर्तारं यदा द्रष्टानुपश्यति ।
गुणेभ्यश्च परं वेत्ति मद्भावं सोऽधिगच्छति ॥ १४.१९ ॥
જ્યારે દ્રષ્ટા ગુણો સિવાય બીજા કોઈને કર્તા જોતો નથી અને ગુણોથી પર તત્ત્વને જાણે છે, ત્યારે તે મારા ભાવને પામે છે.
14.20
गुणानेतानतीत्य त्रीन्देही देहसमुद्भवान् ।
जन्ममृत्युजरादुःखैर्विमुक्तोऽमृतमश्नुते ॥ १४.२० ॥
દેહની ઉત્પત્તિના કારણરૂપ આ ત્રણ ગુણોને પાર કરીને દેહધારી જન્મ, મૃત્યુ, જરા અને દુઃખોથી મુક્ત થઈ અમૃતને પામે છે.
14.21
कैर्लिंगैस्त्रीन्गुणानेतानतीतो भवति प्रभो ।
किमाचारः कथं चैतांस्त्रीन्गुणानतिवर्तते ॥ १४.२१ ॥
અર્જુને કહ્યું: હે પ્રભુ, આ ત્રણ ગુણોથી પર થયેલો મનુષ્ય કયાં લક્ષણોથી ઓળખાય છે? તેનો આચાર કેવો હોય છે, અને તે આ ત્રણ ગુણોને કેવી રીતે ઓળંગે છે?
14.22
प्रकाशं च प्रवृत्तिं च मोहमेव च पाण्डव ।
न द्वेष्टि सम्प्रवृत्तानि न निवृत्तानि काङ्क्षति ॥ १४.२२ ॥
શ્રીભગવાને કહ્યું: હે પાંડવ, પ્રકાશ, પ્રવૃત્તિ અને મોહ ઉત્પન્ન થાય ત્યારે તે તેમનો દ્વેષ કરતો નથી, અને તે નિવૃત્ત થાય ત્યારે તેમની ઇચ્છા કરતો નથી.
14.23
उदासीनवदासीनो गुणैर्यो न विचाल्यते ।
गुणा वर्तन्त इत्येव योऽवतिष्ठति नेङ्गते ॥ १४.२३ ॥
તે ઉદાસીનની જેમ રહે છે, ગુણો તેને વિચલિત કરી શકતા નથી; "ગુણો જ વર્તે છે" એમ જાણીને તે સ્થિર રહે છે અને ડગતો નથી.
14.24
समदुःखसुखः स्वस्थः समलोष्टाश्मकाञ्चनः ।
तुल्यप्रियाप्रियो धीरस्तुल्यनिन्दात्मसंस्तुतिः ॥ १४.२४ ॥
તે દુઃખ અને સુખમાં સમાન, સ્વસ્થ; માટીનું ઢેફું, પથ્થર અને સોનું તેને માટે સમાન; પ્રિય અને અપ્રિયમાં તુલ્ય, ધીર, અને પોતાની નિંદા તથા સ્તુતિમાં સમાન રહે છે.
14.25
मानापमानयोस्तुल्यस्तुल्यो मित्रारिपक्षयोः ।
सर्वारम्भपरित्यागी गुणातीतः स उच्यते ॥ १४.२५ ॥
જે માન અને અપમાનમાં સમાન છે, મિત્ર અને શત્રુના પક્ષમાં સમાન છે, અને જેણે બધા આરંભોનો ત્યાગ કર્યો છે, તે ગુણાતીત કહેવાય છે.
14.26
मां च योऽव्यभिचारेण भक्तियोगेन सेवते ।
स गुणान्समतीत्यैतान् ब्रह्मभूयाय कल्पते ॥ १४.२६ ॥
અને જે અવ્યભિચારી ભક્તિયોગથી મારી સેવા કરે છે, તે આ ગુણોને સંપૂર્ણ પાર કરીને બ્રહ્મભાવને યોગ્ય બને છે.
14.27
ब्रह्मणो हि प्रतिष्ठाऽहममृतस्याव्ययस्य च ।
शाश्वतस्य च धर्मस्य सुखस्यैकान्तिकस्य च ॥ १४.२७ ॥
કારણ કે અમૃત અને અવિનાશી બ્રહ્મનો, શાશ્વત ધર્મનો અને ઐકાંતિક સુખનો આધાર હું જ છું.