भगवद्गीता · अध्याय 14
हिन्दी · தமிழ் · తెలుగు · ಕನ್ನಡ · മലയാളം · বাংলা · मराठी · ગુજરાતી · ਪੰਜਾਬੀ · ଓଡ଼ିଆ · اردو · English · Español · Français · Deutsch · Português · Русский · 中文 · 日本語 · العربية · Bahasa Indonesia · ไทย
14.1
परं भूयः प्रवक्ष्यामि ज्ञानानां ज्ञानमुत्तमम् ।
यज्ज्ञात्वा मुनयः सर्वे परां सिद्धिमितो गताः ॥ १४.१ ॥
श्रीभगवान म्हणाले: सर्व ज्ञानांमध्ये उत्तम असे ते परम ज्ञान मी पुन्हा सांगतो, जे जाणून सर्व मुनी येथून परम सिद्धीला गेले.
14.2
इदं ज्ञानमुपाश्रित्य मम साधर्म्यमागताः ।
सर्गेऽपि नोपजायन्ते प्रलये न व्यथन्ति च ॥ १४.२ ॥
या ज्ञानाचा आश्रय घेऊन जे माझ्या समान स्वरूपाला प्राप्त झाले, ते सृष्टीच्या वेळीही जन्मत नाहीत आणि प्रलयकाळीही व्यथित होत नाहीत.
14.3
मम योनिर्महद्ब्रह्म तस्मिन् गर्भं दधाम्यहम् ।
संभवः सर्वभूतानां ततो भवति भारत ॥ १४.३ ॥
हे भारता, महद्ब्रह्म ही माझी योनी आहे; तिच्यात मी गर्भ ठेवतो. त्यापासून सर्व प्राण्यांची उत्पत्ती होते.
14.4
सर्वयोनिषु कौन्तेय मूर्तयः सम्भवन्ति याः ।
तासां ब्रह्म महद्योनिरहं बीजप्रदः पिता ॥ १४.४ ॥
हे कौंतेया, सर्व योनींमध्ये जी रूपे उत्पन्न होतात, त्यांची योनी महद्ब्रह्म आहे आणि मी बीज देणारा पिता आहे.
14.5
सत्त्वं रजस्तम इति गुणाः प्रकृतिसंभवाः ।
निबध्नन्ति महाबाहो देहे देहिनमव्ययम् ॥ १४.५ ॥
हे महाबाहो, प्रकृतीपासून उत्पन्न झालेले सत्त्व, रज आणि तम हे गुण अविनाशी देहीला देहात बांधतात.
14.6
तत्र सत्त्वं निर्मलत्वात्प्रकाशकमनामयम् ।
सुखसङ्गेन बध्नाति ज्ञानसङ्गेन चानघ ॥ १४.६ ॥
हे निष्पापा, त्यांपैकी सत्त्व निर्मल असल्यामुळे प्रकाश देणारे आणि निर्दोष आहे; ते सुखाच्या आसक्तीने आणि ज्ञानाच्या आसक्तीने बांधते.
14.7
रजो रागात्मकं विद्धि तृष्णासङ्गसमुद्भवम् ।
तन्निबध्नाति कौन्तेय कर्मसङ्गेन देहिनम् ॥ १४.७ ॥
कौंतेया, रजोगुण रागस्वरूप आहे आणि तृष्णा व आसक्ती यांपासून उत्पन्न होतो असे जाण. तो देहधाऱ्याला कर्मांच्या आसक्तीने बांधतो.
14.8
तमस्त्वज्ञानजं विद्धि मोहनं सर्वदेहिनाम् ।
प्रमादालस्यनिद्राभिस्तन्निबध्नाति भारत ॥ १४.८ ॥
भारता, तमोगुण अज्ञानापासून जन्मलेला आणि सर्व देहधाऱ्यांना मोहित करणारा आहे असे जाण. तो प्रमाद, आळस आणि निद्रा यांनी बांधतो.
14.9
सत्त्वं सुखे सञ्जयति रजः कर्मणि भारत ।
ज्ञानमावृत्य तु तमः प्रमादे सञ्जयत्युत ॥ १४.९ ॥
भारता, सत्त्व सुखात आसक्त करतो, रज कर्मात; पण तम ज्ञानाला झाकून प्रमादात आसक्त करतो.
14.10
रजस्तमश्चाभिभूय सत्त्वं भवति भारत ।
रजः सत्त्वं तमश्चैव तमः सत्त्वं रजस्तथा ॥ १४.१० ॥
भारता, रज आणि तम यांना दाबून सत्त्व प्रबळ होतो; तसेच सत्त्व आणि तम यांना दाबून रज, आणि सत्त्व आणि रज यांना दाबून तम प्रबळ होतो.
14.11
सर्वद्वारेषु देहेऽस्मिन्प्रकाश उपजायते ।
ज्ञानं यदा तदा विद्याद्विवृद्धं सत्त्वमित्युत ॥ १४.११ ॥
जेव्हा या देहाच्या सर्व द्वारांत ज्ञानाचा प्रकाश उत्पन्न होतो, तेव्हा सत्त्व वाढला आहे असे जाणावे.
14.12
लोभः प्रवृत्तिरारम्भः कर्मणामशमः स्पृहा ।
रजस्येतानि जायन्ते विवृद्धे भरतर्षभ ॥ १४.१२ ॥
भरतश्रेष्ठा, रजोगुण वाढला असता लोभ, प्रवृत्ती, कर्मांचा आरंभ, अशांती आणि लालसा ही उत्पन्न होतात.
14.13
अप्रकाशोऽप्रवृत्तिश्च प्रमादो मोह एव च ।
तमस्येतानि जायन्ते विवृद्धे कुरुनन्दन ॥ १४.१३ ॥
कुरुनंदना, तमोगुण वाढला असता अंधार, निष्क्रियता, प्रमाद आणि मोह हे उत्पन्न होतात.
14.14
यदा सत्त्वे प्रवृद्धे तु प्रलयं याति देहभृत् ।
तदोत्तमविदां लोकानमलान्प्रतिपद्यते ॥ १४.१४ ॥
सत्त्वगुण वाढलेला असताना देहधारी मरण पावला, तर तो उत्तम तत्त्व जाणणाऱ्यांच्या निर्मल लोकांना प्राप्त होतो.
14.15
रजसि प्रलयं गत्वा कर्मसङ्गिषु जायते ।
तथा प्रलीनस्तमसि मूढयोनिषु जायते ॥ १४.१५ ॥
रजोगुणात मरण पावल्यास तो कर्मासक्तांमध्ये जन्मतो; तसेच तमोगुणात मरण पावल्यास तो मूढ योनींमध्ये जन्मतो.
14.16
कर्मणः सुकृतस्याहुः सात्त्विकं निर्मलं फलम् ।
रजसस्तु फलं दुःखमज्ञानं तमसः फलम् ॥ १४.१६ ॥
सत्कर्माचे फळ सात्त्विक आणि निर्मल असते असे म्हणतात; रजोगुणाचे फळ दुःख आणि तमोगुणाचे फळ अज्ञान होय.
14.17
सत्त्वात्सञ्जायते ज्ञानं रजसो लोभ एव च ।
प्रमादमोहौ तमसो भवतोऽज्ञानमेव च ॥ १४.१७ ॥
सत्त्वापासून ज्ञान उत्पन्न होते आणि रजापासून लोभ; तमापासून प्रमाद, मोह आणि अज्ञानही उत्पन्न होतात.
14.18
ऊर्ध्वं गच्छन्ति सत्त्वस्था मध्ये तिष्ठन्ति राजसाः ।
जघन्यगुणवृत्तिस्था अधो गच्छन्ति तामसाः ॥ १४.१८ ॥
सत्त्वात स्थित असलेले वर जातात, राजस मध्ये राहतात, आणि हीन गुणाच्या वृत्तीत असलेले तामस खाली जातात.
14.19
नान्यं गुणेभ्यः कर्तारं यदा द्रष्टानुपश्यति ।
गुणेभ्यश्च परं वेत्ति मद्भावं सोऽधिगच्छति ॥ १४.१९ ॥
जेव्हा द्रष्टा गुणांशिवाय दुसऱ्या कोणालाही कर्ता पाहत नाही आणि गुणांच्या पलीकडील तत्त्व जाणतो, तेव्हा तो माझ्या भावाला प्राप्त होतो.
14.20
गुणानेतानतीत्य त्रीन्देही देहसमुद्भवान् ।
जन्ममृत्युजरादुःखैर्विमुक्तोऽमृतमश्नुते ॥ १४.२० ॥
देहाच्या उत्पत्तीला कारण असलेल्या या तीन गुणांना ओलांडून देही जन्म, मृत्यू, जरा आणि दुःख यांपासून मुक्त होऊन अमृतत्व प्राप्त करतो.
14.21
कैर्लिंगैस्त्रीन्गुणानेतानतीतो भवति प्रभो ।
किमाचारः कथं चैतांस्त्रीन्गुणानतिवर्तते ॥ १४.२१ ॥
अर्जुन म्हणाला: हे प्रभो, या तीन गुणांच्या पलीकडे गेलेला मनुष्य कोणत्या लक्षणांनी ओळखला जातो? त्याचे आचरण कसे असते, आणि तो या तीन गुणांना कसा ओलांडतो?
14.22
प्रकाशं च प्रवृत्तिं च मोहमेव च पाण्डव ।
न द्वेष्टि सम्प्रवृत्तानि न निवृत्तानि काङ्क्षति ॥ १४.२२ ॥
श्रीभगवान म्हणाले: हे पांडवा, प्रकाश, प्रवृत्ती आणि मोह उत्पन्न झाले असता तो त्यांचा द्वेष करत नाही, आणि ते निवृत्त झाले असता त्यांची इच्छा करत नाही.
14.23
उदासीनवदासीनो गुणैर्यो न विचाल्यते ।
गुणा वर्तन्त इत्येव योऽवतिष्ठति नेङ्गते ॥ १४.२३ ॥
तो उदासीनासारखा राहतो, गुणांनी विचलित होत नाही; "गुणच वर्तत आहेत" हे जाणून तो स्थिर राहतो आणि डळमळत नाही.
14.24
समदुःखसुखः स्वस्थः समलोष्टाश्मकाञ्चनः ।
तुल्यप्रियाप्रियो धीरस्तुल्यनिन्दात्मसंस्तुतिः ॥ १४.२४ ॥
तो दुःख आणि सुख यांत सम, स्वस्थ; मातीचे ढेकूळ, दगड आणि सोने त्याला सारखेच; प्रिय आणि अप्रिय यांत तुल्य, धीर, आणि स्वतःच्या निंदा व स्तुतीत सम असतो.
14.25
मानापमानयोस्तुल्यस्तुल्यो मित्रारिपक्षयोः ।
सर्वारम्भपरित्यागी गुणातीतः स उच्यते ॥ १४.२५ ॥
जो मान आणि अपमान यांत सम असतो, मित्र आणि शत्रू यांच्या पक्षांत सम असतो, आणि ज्याने सर्व आरंभांचा त्याग केला आहे, त्याला गुणातीत म्हणतात.
14.26
मां च योऽव्यभिचारेण भक्तियोगेन सेवते ।
स गुणान्समतीत्यैतान् ब्रह्मभूयाय कल्पते ॥ १४.२६ ॥
आणि जो अव्यभिचारी भक्तियोगाने माझी सेवा करतो, तो या गुणांना पूर्णपणे पार करून ब्रह्मभावास योग्य होतो.
14.27
ब्रह्मणो हि प्रतिष्ठाऽहममृतस्याव्ययस्य च ।
शाश्वतस्य च धर्मस्य सुखस्यैकान्तिकस्य च ॥ १४.२७ ॥
कारण अमृत आणि अविनाशी ब्रह्माचा, शाश्वत धर्माचा आणि ऐकांतिक सुखाचा आधार मीच आहे.