ভগবদ্গীতা · অধ্যায় 8
हिन्दी · தமிழ் · తెలుగు · ಕನ್ನಡ · മലയാളം · বাংলা · मराठी · ગુજરાતી · ਪੰਜਾਬੀ · ଓଡ଼ିଆ · اردو · English · Español · Français · Deutsch · Português · Русский · 中文 · 日本語 · العربية · Bahasa Indonesia · ไทย
8.1
किं तद्ब्रह्म किमध्यात्मं किं कर्म पुरुषोत्तम ।
अधिभूतं च किं प्रोक्तमधिदैवं किमुच्यते ॥ ८.१ ॥
অর্জুন বললেন: হে পুরুষোত্তম, সেই ব্রহ্ম কী? অধ্যাত্ম কী? কর্ম কী? অধিভূত কাকে বলা হয়েছে, আর অধিদৈব কাকে বলা হয়?
8.2
अधियज्ञः कथं कोऽत्र देहेऽस्मिन्मधुसूदन ।
प्रयाणकाले च कथं ज्ञेयोऽसि नियतात्मभिः ॥ ८.२ ॥
হে মধুসূদন, এই দেহে অধিযজ্ঞ কে, এবং তিনি কীভাবে আছেন? আর সংযতচিত্ত ব্যক্তিরা প্রয়াণকালে তোমাকে কীভাবে জানেন?
8.3
अक्षरं ब्रह्म परमं स्वभावोऽध्यात्ममुच्यते ।
भूतभावोद्भवकरो विसर्गः कर्मसंज्ञितः ॥ ८.३ ॥
শ্রীভগবান বললেন: পরম অক্ষরই ব্রহ্ম; তাঁর স্বভাবকে অধ্যাত্ম বলা হয়। প্রাণীদের উদ্ভব ঘটায় যে বিসর্গ (সৃষ্টি), তাকেই কর্ম বলা হয়।
8.4
अधिभूतं क्षरो भावः पुरुषश्चाधिदैवतम् ।
अधियज्ञोऽहमेवात्र देहे देहभृतां वर ॥ ८.४ ॥
হে দেহধারীশ্রেষ্ঠ, নশ্বর ভাবই অধিভূত; পুরুষই অধিদৈবত; আর এই দেহে অধিযজ্ঞ আমিই।
8.5
अन्तकाले च मामेव स्मरन्मुक्त्वा कलेवरम् ।
यः प्रयाति स मद्भावं याति नास्त्यत्र संशयः ॥ ८.५ ॥
আর যে অন্তিমকালে আমাকেই স্মরণ করতে করতে দেহ ত্যাগ করে প্রয়াণ করে, সে আমার ভাব প্রাপ্ত হয়; এতে কোনো সংশয় নেই।
8.6
यं यं वापि स्मरन्भावं त्यजत्यन्ते कलेवरम् ।
तं तमेवैति कौन्तेय सदा तद्भावभावितः ॥ ८.६ ॥
হে কৌন্তেয়, অন্তিমে যে যে ভাব স্মরণ করে মানুষ দেহ ত্যাগ করে, সর্বদা সেই ভাবে ভাবিত থাকায় সে সেই সেই ভাবই প্রাপ্ত হয়।
8.7
तस्मात्सर्वेषु कालेषु मामनुस्मर युध्य च ।
मय्यर्पितमनोबुद्धिर्मामेवैष्यस्यसंशयम् ॥ ८.७ ॥
তাই সর্বদা আমাকে স্মরণ করো এবং যুদ্ধ করো। আমাতে মন ও বুদ্ধি অর্পণ করলে তুমি নিঃসন্দেহে আমাকেই লাভ করবে।
8.8
अभ्यासयोगयुक्तेन चेतसा नान्यगामिना ।
परमं पुरुषं दिव्यं याति पार्थानुचिन्तयन् ॥ ८.८ ॥
হে পার্থ, অভ্যাসযোগে যুক্ত, অন্যত্র না-যাওয়া চিত্তে নিরন্তর চিন্তা করে মানুষ পরম দিব্য পুরুষকে প্রাপ্ত হয়।
8.9
कविं पुराणमनुशासितार ।
मणोरणीयांसमनुस्मरेद्यः ।
सर्वस्य धातारमचिन्त्यरूप ।
मादित्यवर्णं तमसः परस्तात् ॥ ८.९ ॥
যে ব্যক্তি সর্বজ্ঞ, পুরাতন, নিয়ন্তা, অণুর চেয়েও সূক্ষ্ম, সকলের ধারক, অচিন্ত্যরূপ, সূর্যের মতো দীপ্তিমান এবং অন্ধকারের অতীত পুরুষকে স্মরণ করে—
8.10
प्रयाणकाले मनसाऽचलेन ।
भक्त्या युक्तो योगबलेन चैव ।
भ्रुवोर्मध्ये प्राणमावेश्य सम्यक् ।
स तं परं पुरुषमुपैति दिव्यम् ॥ ८.१० ॥
প্রয়াণকালে অচল মনে, ভক্তি ও যোগবলে যুক্ত হয়ে, ভ্রূযুগলের মধ্যে প্রাণকে সম্যকভাবে স্থাপন করে, সে সেই পরম দিব্য পুরুষকে প্রাপ্ত হয়।
8.11
यदक्षरं वेदविदो वदन्ति ।
विशन्ति यद्यतयो वीतरागाः ।
यदिच्छन्तो ब्रह्मचर्यं चरन्ति ।
तत्ते पदं संग्रहेण प्रवक्ष्ये ॥ ८.११ ॥
বেদজ্ঞেরা যাকে অক্ষর বলেন, বীতরাগ যতিরা যাতে প্রবেশ করেন, যাকে কামনা করে তাঁরা ব্রহ্মচর্য পালন করেন, সেই পদ আমি তোমাকে সংক্ষেপে বলব।
8.12
सर्वद्वाराणि संयम्य मनो हृदि निरुध्य च ।
मूर्ध्न्याधायात्मनः प्राणमास्थितो योगधारणाम् ॥ ८.१२ ॥
সমস্ত ইন্দ্রিয়দ্বার সংযত করে, মনকে হৃদয়ে নিরুদ্ধ করে, নিজের প্রাণকে মস্তকে স্থাপন করে, যোগধারণায় স্থিত হয়ে—
8.13
ओमित्येकाक्षरं ब्रह्म व्याहरन्मामनुस्मरन् ।
यः प्रयाति त्यजन्देहं स याति परमां गतिम् ॥ ८.१३ ॥
যে 'ওঁ' এই একাক্ষর ব্রহ্ম উচ্চারণ করে এবং আমাকে স্মরণ করতে করতে দেহ ত্যাগ করে প্রয়াণ করে, সে পরম গতি লাভ করে।
8.14
अनन्यचेताः सततं यो मां स्मरति नित्यशः ।
तस्याहं सुलभः पार्थ नित्ययुक्तस्य योगिनः ॥ ८.१४ ॥
হে পার্থ, যে অনন্যচিত্ত হয়ে সর্বদা নিরন্তর আমাকে স্মরণ করে, সেই নিত্যযুক্ত যোগীর কাছে আমি সুলভ।
8.15
मामुपेत्य पुनर्जन्म दुःखालयमशाश्वतम् ।
नाप्नुवन्ति महात्मानः संसिद्धिं परमां गताः ॥ ८.१५ ॥
আমাকে প্রাপ্ত হয়ে পরম সিদ্ধি লাভ করা মহাত্মারা দুঃখের আলয় ও অনিত্য পুনর্জন্ম আর লাভ করেন না।
8.16
आब्रह्मभुवनाल्लोकाः पुनरावर्तिनोऽर्जुन ।
मामुपेत्य तु कौन्तेय पुनर्जन्म न विद्यते ॥ ८.१६ ॥
হে অর্জুন, ব্রহ্মলোক পর্যন্ত সকল লোকই পুনরাবর্তনশীল; কিন্তু হে কৌন্তেয়, আমাকে প্রাপ্ত হলে আর পুনর্জন্ম হয় না।
8.17
सहस्रयुगपर्यन्तमहर्यद्ब्रह्मणो विदुः ।
रात्रिं युगसहस्रान्तां तेऽहोरात्रविदो जनाः ॥ ८.१७ ॥
যাঁরা জানেন যে ব্রহ্মার দিন এক হাজার যুগ পর্যন্ত স্থায়ী এবং রাত্রিও এক হাজার যুগে শেষ হয়, তাঁরাই দিন-রাত্রির তত্ত্ব জানেন।
8.18
अव्यक्ताद्व्यक्तयः सर्वाः प्रभवन्त्यहरागमे ।
रात्र्यागमे प्रलीयन्ते तत्रैवाव्यक्तसंज्ञके ॥ ८.१८ ॥
দিনের আগমনে সমস্ত ব্যক্ত বস্তু অব্যক্ত থেকে উদ্ভূত হয়, আর রাত্রির আগমনে অব্যক্ত নামক সেখানেই লীন হয়ে যায়।
8.19
भूतग्रामः स एवायं भूत्वा भूत्वा प्रलीयते ।
रात्र्यागमेऽवशः पार्थ प्रभवत्यहरागमे ॥ ८.१९ ॥
হে পার্থ, এই একই ভূতসমূহ বারবার উৎপন্ন হয়ে রাত্রি এলে অবশভাবে লীন হয় এবং দিন এলে আবার প্রকাশিত হয়।
8.20
परस्तस्मात्तु भावोऽन्योऽव्यक्तोऽव्यक्तात्सनातनः ।
यः स सर्वेषु भूतेषु नश्यत्सु न विनश्यति ॥ ८.२० ॥
কিন্তু সেই অব্যক্তের অতীত আরেকটি সনাতন অব্যক্ত ভাব আছে, যা সমস্ত ভূত বিনষ্ট হলেও বিনষ্ট হয় না।
8.21
अव्यक्तोऽक्षर इत्युक्तस्तमाहुः परमां गतिम् ।
यं प्राप्य न निवर्तन्ते तद्धाम परमं मम ॥ ८.२१ ॥
সেই অব্যক্তকে অক্ষর বলা হয়েছে; তাকেই পরম গতি বলা হয়। যাকে লাভ করে কেউ ফিরে আসে না, সেটিই আমার পরম ধাম।
8.22
पुरुषः स परः पार्थ भक्त्या लभ्यस्त्वनन्यया ।
यस्यान्तःस्थानि भूतानि येन सर्वमिदं ततम् ॥ ८.२२ ॥
হে পার্থ, যাঁর মধ্যে সমস্ত ভূত অবস্থিত এবং যাঁর দ্বারা এই সমস্ত ব্যাপ্ত, সেই পরম পুরুষ অনন্য ভক্তির দ্বারা লভ্য।
8.23
यत्र काले त्वनावृत्तिमावृत्तिं चैव योगिनः ।
प्रयाता यान्ति तं कालं वक्ष्यामि भरतर्षभ ॥ ८.२३ ॥
হে ভরতশ্রেষ্ঠ, যে কালে প্রয়াণকারী যোগীরা অনাবৃত্তি এবং আবৃত্তি লাভ করেন, সেই কালের কথা আমি বলব।
8.24
अग्निर्ज्योतिरहः शुक्लः षण्मासा उत्तरायणम् ।
तत्र प्रयाता गच्छन्ति ब्रह्म ब्रह्मविदो जनाः ॥ ८.२४ ॥
অগ্নি, জ্যোতি, দিন, শুক্লপক্ষ, উত্তরায়ণের ছয় মাস — সেই পথে প্রয়াণকারী ব্রহ্মবিদ্ জনেরা ব্রহ্মকে লাভ করেন।
8.25
धूमो रात्रिस्तथा कृष्णः षण्मासा दक्षिणायनम् ।
तत्र चान्द्रमसं ज्योतिर्योगी प्राप्य निवर्तते ॥ ८.२५ ॥
ধূম, রাত্রি, কৃষ্ণপক্ষ এবং দক্ষিণায়নের ছয় মাস — এই পথে গমনকারী যোগী চন্দ্রজ্যোতি লাভ করে ফিরে আসেন।
8.26
शुक्लकृष्णे गती ह्येते जगतः शाश्वते मते ।
एकया यात्यनावृत्तिमन्ययाऽऽवर्तते पुनः ॥ ८.२६ ॥
জগতের এই শুক্ল ও কৃষ্ণ দুই গতি শাশ্বত বলে মানা হয়। একটির দ্বারা জীব অনাবৃত্তি লাভ করে, অন্যটির দ্বারা আবার ফিরে আসে।
8.27
नैते सृती पार्थ जानन्योगी मुह्यति कश्चन ।
तस्मात्सर्वेषु कालेषु योगयुक्तो भवार्जुन ॥ ८.२७ ॥
হে পার্থ, এই দুই পথ জেনে কোনো যোগীই মোহগ্রস্ত হন না। তাই হে অর্জুন, সর্বকালে যোগযুক্ত হও।
8.28
वेदेषु यज्ञेषु तपःसु चैव ।
दानेषु यत्पुण्यफलं प्रदिष्टम् ।
अत्येति तत्सर्वमिदं विदित्वा ।
योगी परं स्थानमुपैति चाद्यम् ॥ ८.२८ ॥
বেদ, যজ্ঞ, তপস্যা ও দানে যে পুণ্যফল নির্দিষ্ট করা হয়েছে, এটি জেনে যোগী সে সবকিছু অতিক্রম করেন এবং পরম আদি স্থান লাভ করেন।