भगवद्गीता · अध्याय 8
हिन्दी · தமிழ் · తెలుగు · ಕನ್ನಡ · മലയാളം · বাংলা · मराठी · ગુજરાતી · ਪੰਜਾਬੀ · ଓଡ଼ିଆ · اردو · English · Español · Français · Deutsch · Português · Русский · 中文 · 日本語 · العربية · Bahasa Indonesia · ไทย
8.1
किं तद्ब्रह्म किमध्यात्मं किं कर्म पुरुषोत्तम ।
अधिभूतं च किं प्रोक्तमधिदैवं किमुच्यते ॥ ८.१ ॥
अर्जुन म्हणाला: हे पुरुषोत्तमा, ते ब्रह्म काय आहे? अध्यात्म काय आहे? कर्म काय आहे? अधिभूत कशाला म्हटले आहे आणि अधिदैव कशाला म्हणतात?
8.2
अधियज्ञः कथं कोऽत्र देहेऽस्मिन्मधुसूदन ।
प्रयाणकाले च कथं ज्ञेयोऽसि नियतात्मभिः ॥ ८.२ ॥
हे मधुसूदना, या देहात अधियज्ञ कोण आहे आणि तो कसा आहे? आणि संयमी लोक प्रयाणकाळी तुला कसे जाणतात?
8.3
अक्षरं ब्रह्म परमं स्वभावोऽध्यात्ममुच्यते ।
भूतभावोद्भवकरो विसर्गः कर्मसंज्ञितः ॥ ८.३ ॥
श्रीभगवान म्हणाले: परम अक्षर म्हणजे ब्रह्म; त्याचा स्वभाव अध्यात्म म्हटला जातो. भूतांची उत्पत्ती करणारा विसर्ग (सृष्टिव्यापार) कर्म म्हणून ओळखला जातो.
8.4
अधिभूतं क्षरो भावः पुरुषश्चाधिदैवतम् ।
अधियज्ञोऽहमेवात्र देहे देहभृतां वर ॥ ८.४ ॥
हे देहधाऱ्यांमध्ये श्रेष्ठा, नश्वर भाव म्हणजे अधिभूत; पुरुष म्हणजे अधिदैवत; आणि या देहात अधियज्ञ मीच आहे.
8.5
अन्तकाले च मामेव स्मरन्मुक्त्वा कलेवरम् ।
यः प्रयाति स मद्भावं याति नास्त्यत्र संशयः ॥ ८.५ ॥
आणि जो अंतकाळी मलाच स्मरत देह सोडून जातो, तो माझ्या भावाला प्राप्त होतो; यात संशय नाही.
8.6
यं यं वापि स्मरन्भावं त्यजत्यन्ते कलेवरम् ।
तं तमेवैति कौन्तेय सदा तद्भावभावितः ॥ ८.६ ॥
हे कौंतेया, अंती ज्या ज्या भावाचे स्मरण करत मनुष्य देह सोडतो, सदैव त्या भावात रंगलेला असल्यामुळे तो त्या त्याच भावाला जाऊन पोहोचतो.
8.7
तस्मात्सर्वेषु कालेषु मामनुस्मर युध्य च ।
मय्यर्पितमनोबुद्धिर्मामेवैष्यस्यसंशयम् ॥ ८.७ ॥
म्हणून सर्व काळी माझे स्मरण कर आणि युद्ध कर. मन आणि बुद्धी मला अर्पण केल्याने तू निःसंशय मलाच प्राप्त होशील.
8.8
अभ्यासयोगयुक्तेन चेतसा नान्यगामिना ।
परमं पुरुषं दिव्यं याति पार्थानुचिन्तयन् ॥ ८.८ ॥
पार्था, अभ्यासयोगाने युक्त आणि अन्यत्र न जाणाऱ्या चित्ताने निरंतर चिंतन करणारा परम दिव्य पुरुषाला प्राप्त होतो.
8.9
कविं पुराणमनुशासितार ।
मणोरणीयांसमनुस्मरेद्यः ।
सर्वस्य धातारमचिन्त्यरूप ।
मादित्यवर्णं तमसः परस्तात् ॥ ८.९ ॥
जो सर्वज्ञ, पुरातन, नियंता, अणूहूनही सूक्ष्म, सर्वांचा धारणकर्ता, अचिंत्य रूपाचा, सूर्यासारखा तेजस्वी आणि अंधकाराच्या पलीकडे असलेल्या पुरुषाचे स्मरण करतो—
8.10
प्रयाणकाले मनसाऽचलेन ।
भक्त्या युक्तो योगबलेन चैव ।
भ्रुवोर्मध्ये प्राणमावेश्य सम्यक् ।
स तं परं पुरुषमुपैति दिव्यम् ॥ ८.१० ॥
प्रयाणकाळी अचल मनाने, भक्ती आणि योगबलाने युक्त होऊन, भुवयांच्या मध्ये प्राण योग्य रीतीने स्थिर करून तो त्या परम दिव्य पुरुषाला प्राप्त होतो.
8.11
यदक्षरं वेदविदो वदन्ति ।
विशन्ति यद्यतयो वीतरागाः ।
यदिच्छन्तो ब्रह्मचर्यं चरन्ति ।
तत्ते पदं संग्रहेण प्रवक्ष्ये ॥ ८.११ ॥
वेदज्ञ ज्याला अक्षर म्हणतात, वीतराग यती ज्यात प्रवेश करतात, ज्याची इच्छा करून ब्रह्मचर्याचे आचरण करतात, ते पद मी तुला थोडक्यात सांगतो.
8.12
सर्वद्वाराणि संयम्य मनो हृदि निरुध्य च ।
मूर्ध्न्याधायात्मनः प्राणमास्थितो योगधारणाम् ॥ ८.१२ ॥
सर्व द्वारांचा संयम करून, मन हृदयात रोखून, आपला प्राण मस्तकात स्थापून, योगधारणेत स्थिर होऊन—
8.13
ओमित्येकाक्षरं ब्रह्म व्याहरन्मामनुस्मरन् ।
यः प्रयाति त्यजन्देहं स याति परमां गतिम् ॥ ८.१३ ॥
'ॐ' या एकाक्षर ब्रह्माचा उच्चार करीत आणि माझे स्मरण करीत जो देह सोडून प्रयाण करतो, तो परम गतीला जातो.
8.14
अनन्यचेताः सततं यो मां स्मरति नित्यशः ।
तस्याहं सुलभः पार्थ नित्ययुक्तस्य योगिनः ॥ ८.१४ ॥
पार्था, जो अनन्य चित्ताने सतत नित्य माझे स्मरण करतो, त्या नित्ययुक्त योग्याला मी सुलभ आहे.
8.15
मामुपेत्य पुनर्जन्म दुःखालयमशाश्वतम् ।
नाप्नुवन्ति महात्मानः संसिद्धिं परमां गताः ॥ ८.१५ ॥
मला प्राप्त होऊन परम सिद्धीला पोहोचलेले महात्मे दुःखांचे घर आणि अशाश्वत असा पुनर्जन्म पावत नाहीत.
8.16
आब्रह्मभुवनाल्लोकाः पुनरावर्तिनोऽर्जुन ।
मामुपेत्य तु कौन्तेय पुनर्जन्म न विद्यते ॥ ८.१६ ॥
अर्जुना, ब्रह्मलोकापर्यंतचे सर्व लोक पुनरावर्ती आहेत; परंतु कौंतेया, मला प्राप्त झाल्यावर पुनर्जन्म होत नाही.
8.17
सहस्रयुगपर्यन्तमहर्यद्ब्रह्मणो विदुः ।
रात्रिं युगसहस्रान्तां तेऽहोरात्रविदो जनाः ॥ ८.१७ ॥
ब्रह्मदेवाचा दिवस हजार युगांपर्यंत असतो आणि रात्रही हजार युगांनी संपते, हे जे जाणतात, तेच दिवस-रात्र जाणणारे लोक होत.
8.18
अव्यक्ताद्व्यक्तयः सर्वाः प्रभवन्त्यहरागमे ।
रात्र्यागमे प्रलीयन्ते तत्रैवाव्यक्तसंज्ञके ॥ ८.१८ ॥
दिवस सुरू होताच सर्व व्यक्त पदार्थ अव्यक्तापासून उत्पन्न होतात, आणि रात्र येताच त्या अव्यक्त नावाच्या तत्त्वातच लीन होतात.
8.19
भूतग्रामः स एवायं भूत्वा भूत्वा प्रलीयते ।
रात्र्यागमेऽवशः पार्थ प्रभवत्यहरागमे ॥ ८.१९ ॥
पार्था, हाच भूतसमुदाय पुन्हा पुन्हा उत्पन्न होऊन रात्र आल्यावर विवश होऊन लय पावतो आणि दिवस आल्यावर पुन्हा उत्पन्न होतो.
8.20
परस्तस्मात्तु भावोऽन्योऽव्यक्तोऽव्यक्तात्सनातनः ।
यः स सर्वेषु भूतेषु नश्यत्सु न विनश्यति ॥ ८.२० ॥
परंतु त्या अव्यक्ताहून पलीकडे दुसरा सनातन अव्यक्त भाव आहे, जो सर्व भूतांचा नाश झाला तरी नष्ट होत नाही.
8.21
अव्यक्तोऽक्षर इत्युक्तस्तमाहुः परमां गतिम् ।
यं प्राप्य न निवर्तन्ते तद्धाम परमं मम ॥ ८.२१ ॥
त्या अव्यक्ताला अक्षर म्हटले आहे; त्यालाच परम गती म्हणतात. ज्याला प्राप्त झाल्यावर परत येत नाहीत, ते माझे परम धाम आहे.
8.22
पुरुषः स परः पार्थ भक्त्या लभ्यस्त्वनन्यया ।
यस्यान्तःस्थानि भूतानि येन सर्वमिदं ततम् ॥ ८.२२ ॥
पार्था, ज्याच्या अंतर्यामी सर्व भूते आहेत आणि ज्याने हे सर्व व्यापले आहे, तो परम पुरुष अनन्य भक्तीनेच प्राप्त होतो.
8.23
यत्र काले त्वनावृत्तिमावृत्तिं चैव योगिनः ।
प्रयाता यान्ति तं कालं वक्ष्यामि भरतर्षभ ॥ ८.२३ ॥
हे भरतश्रेष्ठा, ज्या काळी देह सोडून गेलेले योगी परत न येण्याची गती आणि परत येण्याची गतीही प्राप्त करतात, तो काळ मी सांगतो.
8.24
अग्निर्ज्योतिरहः शुक्लः षण्मासा उत्तरायणम् ।
तत्र प्रयाता गच्छन्ति ब्रह्म ब्रह्मविदो जनाः ॥ ८.२४ ॥
अग्नी, ज्योती, दिवस, शुक्ल पक्ष, उत्तरायणाचे सहा महिने — त्या मार्गाने गेलेले ब्रह्मवेत्ते लोक ब्रह्माला प्राप्त होतात.
8.25
धूमो रात्रिस्तथा कृष्णः षण्मासा दक्षिणायनम् ।
तत्र चान्द्रमसं ज्योतिर्योगी प्राप्य निवर्तते ॥ ८.२५ ॥
धूर, रात्र, कृष्णपक्ष आणि दक्षिणायनाचे सहा महिने — या मार्गाने गेलेला योगी चंद्रज्योती प्राप्त करून परत येतो.
8.26
शुक्लकृष्णे गती ह्येते जगतः शाश्वते मते ।
एकया यात्यनावृत्तिमन्ययाऽऽवर्तते पुनः ॥ ८.२६ ॥
जगाचे हे शुक्ल आणि कृष्ण दोन मार्ग शाश्वत मानले गेले आहेत. एकाने जाणारा परत येत नाही, दुसऱ्याने जाणारा पुन्हा परत येतो.
8.27
नैते सृती पार्थ जानन्योगी मुह्यति कश्चन ।
तस्मात्सर्वेषु कालेषु योगयुक्तो भवार्जुन ॥ ८.२७ ॥
हे पार्था, हे दोन मार्ग जाणणारा कोणताही योगी मोहित होत नाही. म्हणून हे अर्जुना, सर्व काळी योगयुक्त हो.
8.28
वेदेषु यज्ञेषु तपःसु चैव ।
दानेषु यत्पुण्यफलं प्रदिष्टम् ।
अत्येति तत्सर्वमिदं विदित्वा ।
योगी परं स्थानमुपैति चाद्यम् ॥ ८.२८ ॥
वेद, यज्ञ, तप आणि दान यांचे जे पुण्यफळ सांगितले आहे, हे जाणून योगी ते सर्व ओलांडतो आणि परम आद्य स्थान प्राप्त करतो.