भगवद्गीता · अध्याय 7
हिन्दी · தமிழ் · తెలుగు · ಕನ್ನಡ · മലയാളം · বাংলা · मराठी · ગુજરાતી · ਪੰਜਾਬੀ · ଓଡ଼ିଆ · اردو · English · Español · Français · Deutsch · Português · Русский · 中文 · 日本語 · العربية · Bahasa Indonesia · ไทย
7.1
मय्यासक्तमनाः पार्थ योगं युञ्जन्मदाश्रयः ।
असंशयं समग्रं मां यथा ज्ञास्यसि तच्छृणु ॥ ७.१ ॥
श्रीभगवान म्हणाले: पार्था, माझ्यात आसक्त मन ठेवून, माझा आश्रय घेऊन योगाचा अभ्यास करताना तू मला निःसंशयपणे आणि पूर्णपणे कसे जाणशील ते ऐक.
7.2
ज्ञानं तेऽहं सविज्ञानमिदं वक्ष्याम्यशेषतः ।
यज्ज्ञात्वा नेह भूयोऽन्यज्ज्ञातव्यमवशिष्यते ॥ ७.२ ॥
मी तुला हे विज्ञानासहित ज्ञान पूर्णपणे सांगेन, जे जाणल्यावर येथे आणखी काहीही जाणण्यासारखे उरत नाही.
7.3
मनुष्याणां सहस्रेषु कश्चिद्यतति सिद्धये ।
यततामपि सिद्धानां कश्चिन्मां वेत्ति तत्त्वतः ॥ ७.३ ॥
हजारो माणसांमध्ये एखादाच सिद्धीसाठी प्रयत्न करतो; आणि प्रयत्न करणाऱ्या सिद्धांमध्येही एखादाच मला तत्त्वतः जाणतो.
7.4
भूमिरापोऽनलो वायुः खं मनो बुद्धिरेव च ।
अहङ्कार इतीयं मे भिन्ना प्रकृतिरष्टधा ॥ ७.४ ॥
पृथ्वी, जल, अग्नी, वायू, आकाश, मन, बुद्धी आणि अहंकार — अशी ही माझी प्रकृती आठ प्रकारांनी विभागलेली आहे.
7.5
अपरेयमितस्त्वन्यां प्रकृतिं विद्धि मे पराम् ।
जीवभूतां महाबाहो ययेदं धार्यते जगत् ॥ ७.५ ॥
ही माझी अपरा प्रकृती आहे; हे महाबाहो, हिच्याहून वेगळी, जीवरूप अशी माझी परा प्रकृती जाण, जिच्यामुळे हे जग धारण केले जाते.
7.6
एतद्योनीनि भूतानि सर्वाणीत्युपधारय ।
अहं कृत्स्नस्य जगतः प्रभवः प्रलयस्तथा ॥ ७.६ ॥
सर्व प्राणी याच दोन प्रकृतींपासून उत्पन्न होतात हे जाण. संपूर्ण जगाचा उगम आणि प्रलय मीच आहे.
7.7
मत्तः परतरं नान्यत्किञ्चिदस्ति धनञ्जय ।
मयि सर्वमिदं प्रोतं सूत्रे मणिगणा इव ॥ ७.७ ॥
धनंजया, माझ्याहून श्रेष्ठ दुसरे काहीही नाही. धाग्यात ओवलेल्या मण्यांप्रमाणे हे सर्व माझ्यात ओवलेले आहे.
7.8
रसोऽहमप्सु कौन्तेय प्रभास्मि शशिसूर्ययोः ।
प्रणवः सर्ववेदेषु शब्दः खे पौरुषं नृषु ॥ ७.८ ॥
कौंतेया, मी पाण्यातील रस आहे, चंद्र-सूर्यातील प्रभा आहे, सर्व वेदांतील प्रणव (ॐ), आकाशातील शब्द आणि मनुष्यांतील पौरुष आहे.
7.9
पुण्यो गन्धः पृथिव्यां च तेजश्चास्मि विभावसौ ।
जीवनं सर्वभूतेषु तपश्चास्मि तपस्विषु ॥ ७.९ ॥
मी पृथ्वीतील पवित्र गंध आणि अग्नीतील तेज आहे; मी सर्व प्राण्यांतील जीवन आणि तपस्व्यांतील तप आहे.
7.10
बीजं मां सर्वभूतानां विद्धि पार्थ सनातनम् ।
बुद्धिर्बुद्धिमतामस्मि तेजस्तेजस्विनामहम् ॥ ७.१० ॥
पार्था, मला सर्व प्राण्यांचे सनातन बीज जाण. मी बुद्धिमानांची बुद्धी आणि तेजस्व्यांचे तेज आहे.
7.11
बलं बलवतां चाहं कामरागविवर्जितम् ।
धर्माविरुद्धो भूतेषु कामोऽस्मि भरतर्षभ ॥ ७.११ ॥
भरतश्रेष्ठा, मी बलवानांचे काम आणि आसक्तीरहित बल आहे, आणि प्राण्यांमधील धर्माला अविरोधी असा काम आहे.
7.12
ये चैव सात्त्विका भावा राजसास्तामसाश्च ये ।
मत्त एवेति तान्विद्धि नत्वहं तेषु ते मयि ॥ ७.१२ ॥
आणि जे सात्त्विक, राजस आणि तामस भाव आहेत, ते माझ्यापासूनच आहेत असे जाण. परंतु मी त्यांच्यात नाही, ते माझ्यात आहेत.
7.13
त्रिभिर्गुणमयैर्भावैरेभिः सर्वमिदं जगत् ।
मोहितं नाभिजानाति मामेभ्यः परमव्ययम् ॥ ७.१३ ॥
या तीन गुणमय भावांनी मोहित झालेले हे सर्व जग, यांच्या पलीकडे असलेल्या अविनाशी मला जाणत नाही.
7.14
दैवी ह्येषा गुणमयी मम माया दुरत्यया ।
मामेव ये प्रपद्यन्ते मायामेतां तरन्ति ते ॥ ७.१४ ॥
ही माझी गुणमयी दैवी माया तरून जाण्यास कठीण आहे. जे केवळ मलाच शरण येतात, ते ही माया तरून जातात.
7.15
न मां दुष्कृतिनो मूढाः प्रपद्यन्ते नराधमाः ।
माययापहृतज्ञाना आसुरं भावमाश्रिताः ॥ ७.१५ ॥
दुष्कर्मी, मूढ, नराधम, मायेने ज्यांचे ज्ञान हरण केले आहे आणि ज्यांनी आसुरी भावाचा आश्रय घेतला आहे, ते मला शरण येत नाहीत.
7.16
चतुर्विधा भजन्ते मां जनाः सुकृतिनोऽर्जुन ।
आर्तो जिज्ञासुरर्थार्थी ज्ञानी च भरतर्षभ ॥ ७.१६ ॥
हे अर्जुना, चार प्रकारचे पुण्यवान लोक माझी भक्ती करतात: आर्त, जिज्ञासू, अर्थार्थी आणि ज्ञानी, हे भरतश्रेष्ठा.
7.17
तेषां ज्ञानी नित्ययुक्त एकभक्तिर्विशिष्यते ।
प्रियो हि ज्ञानिनोऽत्यर्थमहं स च मम प्रियः ॥ ७.१७ ॥
त्यांच्यापैकी नित्ययुक्त आणि एकनिष्ठ भक्ती असलेला ज्ञानी श्रेष्ठ आहे. कारण ज्ञानीला मी अत्यंत प्रिय आहे आणि तोही मला प्रिय आहे.
7.18
उदाराः सर्व एवैते ज्ञानी त्वात्मैव मे मतम् ।
आस्थितः स हि युक्तात्मा मामेवानुत्तमां गतिम् ॥ ७.१८ ॥
हे सर्वच उदार आहेत, पण ज्ञानी तर माझा आत्माच आहे असे माझे मत आहे. कारण तो युक्तात्मा सर्वोत्तम गती असलेल्या माझ्यातच स्थित आहे.
7.19
बहूनां जन्मनामन्ते ज्ञानवान्मां प्रपद्यते ।
वासुदेवः सर्वमिति स महात्मा सुदुर्लभः ॥ ७.१९ ॥
अनेक जन्मांच्या शेवटी ज्ञानी पुरुष 'वासुदेवच सर्व आहे' हे जाणून मला शरण येतो. असा महात्मा अत्यंत दुर्लभ आहे.
7.20
कामैस्तैस्तैर्हृतज्ञानाः प्रपद्यन्तेऽन्यदेवताः ।
तं तं नियममास्थाय प्रकृत्या नियताः स्वया ॥ ७.२० ॥
त्या त्या कामनांनी ज्यांचे ज्ञान हरण केले आहे, ते आपल्या स्वभावाने बांधलेले असून, ते ते नियम पाळून इतर देवतांना शरण जातात.
7.21
यो यो यां यां तनुं भक्तः श्रद्धयार्चितुमिच्छति ।
तस्य तस्याचलां श्रद्धां तामेव विदधाम्यहम् ॥ ७.२१ ॥
जो जो भक्त ज्या ज्या रूपाची श्रद्धेने पूजा करू इच्छितो, त्या त्या भक्ताची तीच श्रद्धा मी अचल करतो.
7.22
स तया श्रद्धया युक्तस्तस्याराधनमीहते ।
लभते च ततः कामान्मयैव विहितान् हि तान् ॥ ७.२२ ॥
त्या श्रद्धेने युक्त होऊन तो त्याची आराधना करतो, आणि त्यापासून आपल्या इच्छित गोष्टी मिळवतो — ज्या खरे तर माझ्याकडूनच दिल्या जातात.
7.23
अन्तवत्तु फलं तेषां तद्भवत्यल्पमेधसाम् ।
देवान्देवयजो यान्ति मद्भक्ता यान्ति मामपि ॥ ७.२३ ॥
परंतु त्या अल्पबुद्धी लोकांचे ते फळ नाशवंत असते. देवतांचे पूजक देवतांना जातात, आणि माझे भक्त मला येऊन मिळतात.
7.24
अव्यक्तं व्यक्तिमापन्नं मन्यन्ते मामबुद्धयः ।
परं भावमजानन्तो ममाव्ययमनुत्तमम् ॥ ७.२४ ॥
अज्ञानी लोक माझा अविनाशी आणि सर्वोत्तम परम भाव न जाणता, अव्यक्त अशा मला व्यक्त रूपात आलेला मानतात.
7.25
नाहं प्रकाशः सर्वस्य योगमायासमावृतः ।
मूढोऽयं नाभिजानाति लोको मामजमव्ययम् ॥ ७.२५ ॥
योगमायेने आवृत असलेला मी सर्वांना प्रकट होत नाही. हे मूढ जग मज अजन्मा आणि अविनाशीला जाणत नाही.
7.26
वेदाहं समतीतानि वर्तमानानि चार्जुन ।
भविष्याणि च भूतानि मां तु वेद न कश्चन ॥ ७.२६ ॥
अर्जुना, होऊन गेलेल्या, वर्तमान आणि भविष्यातील सर्व प्राण्यांना मी जाणतो; पण मला कोणीही जाणत नाही.
7.27
इच्छाद्वेषसमुत्थेन द्वन्द्वमोहेन भारत ।
सर्वभूतानि संमोहं सर्गे यान्ति परन्तप ॥ ७.२७ ॥
भारता, परंतपा, इच्छा आणि द्वेष यांपासून उत्पन्न होणाऱ्या द्वंद्वमोहामुळे सर्व प्राणी जन्मतःच मोहात पडतात.
7.28
येषां त्वन्तगतं पापं जनानां पुण्यकर्मणाम् ।
ते द्वन्द्वमोहनिर्मुक्ता भजन्ते मां दृढव्रताः ॥ ७.२८ ॥
परंतु ज्या पुण्यकर्मी लोकांचे पाप नष्ट झाले आहे, ते द्वंद्वमोहातून मुक्त होऊन दृढव्रताने मला भजतात.
7.29
जरामरणमोक्षाय मामाश्रित्य यतन्ति ये ।
ते ब्रह्म तद्विदुः कृत्स्नमध्यात्मं कर्म चाखिलम् ॥ ७.२९ ॥
जे माझा आश्रय घेऊन जरा-मरणापासून मुक्तीसाठी प्रयत्न करतात, ते त्या ब्रह्माला, संपूर्ण अध्यात्माला आणि सर्व कर्माला जाणतात.
7.30
साधिभूताधिदैवं मां साधियज्ञं च ये विदुः ।
प्रयाणकालेऽपि च मां ते विदुर्युक्तचेतसः ॥ ७.३० ॥
जे मला अधिभूत, अधिदैव आणि अधियज्ञासह जाणतात, ते युक्तचित्त लोक प्रयाणकाळीही मला जाणतात.