ઉપનિષદો · Maitrāyaṇī 6
हिन्दी · தமிழ் · తెలుగు · ಕನ್ನಡ · മലയാളം · বাংলা · मराठी · ગુજરાતી · ਪੰਜਾਬੀ · ଓଡ଼ିଆ · اردو · English · Español · Français · Deutsch · Português · Русский · 中文 · 日本語 · العربية · Bahasa Indonesia · ไทย
Maitrāyaṇī 6.1
द्विधा वा एष आत्मानं बिभर्त्ययं यः प्राणो यश्चासा आदित्योऽथ द्वौ वा एता अस्य पन्थाना अन्तर्बहिश्चाहोरात्रेणैतौ व्यावर्तेते असौ वा आदित्यो बहिरात्मान्तरात्मा प्राणोऽतो बहिरात्मक्या गत्यान्तरात्मनोऽनुमीयते गतिरित्येवं हि आहाथ यः कश्चिद्विद्वानपहतपाप्माऽक्षाध्यक्षोऽवदातमनास्तन्निष्ठ आवृत्तचक्षुः सो अन्तरात्मक्या गत्या बहिरात्मनोऽनुमीयते गतिरित्येवं ह आह अथ य एषोऽन्तरादित्ये हिरण्मयः पुरुषो यः पश्यतीमां हिरण्यवस्थात् स एषोऽन्तरे हृत्पुष्कर एवाश्रितोऽन्नमत्ति ॥ ६.१ ॥
આ આત્મા પોતાને બે રીતે ધારણ કરે છે: આ પ્રાણ અને તે આદિત્ય. તેના અંદરના અને બહારના એમ બે માર્ગ છે; દિવસ અને રાત્રિ આ બંને દ્વારા પાછા ફરે છે. તે આદિત્ય બાહ્ય આત્મા છે અને પ્રાણ અંતરાત્મા છે. તેથી બાહ્ય આત્માની ગતિ પરથી અંતરાત્માની ગતિનું અનુમાન થાય છે; ગતિ આ રીતે જ છે એમ કહેવાયું છે. જે કોઈ જ્ઞાની, પાપરહિત, ઇન્દ્રિયોનો અધ્યક્ષ, શુદ્ધ મનવાળો, તેમાં જ સ્થિર અને આંખો અંદર વાળેલી રાખનાર છે, તે અંતરાત્માની ગતિ વડે બાહ્ય આત્માનું અનુમાન કરે છે. હવે આદિત્યની અંદર રહેલો સુવર્ણમય પુરુષ, જે આ સુવર્ણનિવાસને જુએ છે, તે જ હૃદયકમળની અંદર આશ્રય લઈને અન્ન ખાય છે.
Maitrāyaṇī 6.2
अथ य एषोऽन्तरे हृत्पुष्कर एवाश्रितोऽन्नमत्ति स एषोऽग्निर्दिवि श्रितः सौरः कालाख्योऽदृश्यः सर्वभूतान्यन्नमत्तीति। कः पुष्करः किंमयो वेति। इदं वाव तत्पुष्करं योऽयमाकाशोऽस्येमाः चतस्रो दिशश्चतस्र उपदिशो दलसंस्था आसम्। अर्वाग्विचरत एतौ प्राणादित्या एता उपासीतोमित्येतदक्षरेण व्याहृतिभिः सावित्र्या चेति ॥ ६.२ ॥
પછી હૃદયકમળની અંદર આશ્રય લઈને અન્ન ખાનાર આ જ આ અગ્નિ છે; તે દ્યુલોકમાં સ્થિત, સૌર, કાળ નામનો, અદૃશ્ય છે; સર્વ ભૂતો અન્ન ખાય છે. તે પુષ્કર કયું છે, અને તે શાનું બનેલું છે? આ આકાશ જ તે પુષ્કર છે, જેની આ ચાર દિશાઓ અને ચાર ઉપદિશાઓ પાંદડાંની જેમ સ્થિત છે. નીચે તરફ વિચરતા આ બંને, પ્રાણ અને આદિત્ય; આમની ઉપાસના ઓમ્ અક્ષર વડે, વ્યાહૃતિઓ વડે અને સાવિત્રી મંત્ર વડે કરવી, એમ કહેવાયું છે.
Maitrāyaṇī 6.3
द्वे वाव ब्रह्मणो रूपे मूर्तं चामूर्तं च । अथ यन्मूर्तं तदसत्यम् यदमूर्तं तत्सत्यम् तद्ब्रह्म तज्ज्योतिः यज्ज्योतिः स आदित्यः स वा एष ओमित्येतदात्माभवत् स त्रेधात्मानं व्याकुरुत ओमिति तिस्रो मात्रा एताभिः सर्वमिदमोतं प्रोतं चैवास्मीति एवं ह्याहैतद्वा आदित्य ओमित्येवं ध्यायत आत्मानं युञ्जीतेति ॥ ६.३ ॥
બ્રહ્મનાં બે રૂપ છે: મૂર્ત અને અમૂર્ત. જે મૂર્ત છે તે અસત્ય; જે અમૂર્ત છે તે સત્ય. તે જ બ્રહ્મ, તે જ જ્યોતિ; જે જ્યોતિ છે તે આદિત્ય. તે જ આ 'ઓમ્' નામે આત્મા થયો. તેણે પોતાને ત્રણ રીતે પ્રગટ કર્યો. 'ઓમ્'માં ત્રણ માત્રાઓ છે; આ વડે આ બધું વણાયેલું અને પરોવાયેલું છે, અને હું જ તે છું, એમ તેણે કહ્યું. આ રીતે આદિત્ય જ ઓમ્ છે એમ ધ્યાન કરનારે આત્મા સાથે યુક્ત થવું જોઈએ, એમ કહેવાયું છે.
Maitrāyaṇī 6.4
अथान्यत्रापि उक्तमथ खलु य उद्गीथः स प्रणवो यः प्रणवः स उद्गीथ इति असौ वा आदित्य उद्गीथ एष प्रणवा इति । एवं ह्याहोद्गीथं प्रणवाख्यं प्रणेतारं भारूपं विगतनिद्रं विजरं विमृत्युं त्रिपदं त्र्यक्षरं पुनः पञ्चधा ज्ञेयं निहितं गुहायामित्येवं ह्याहोर्ध्वमूलं त्रिपाद्ब्रह्म शाखा आकाश वाय्वग्न्युदकभूम्यादय एकोऽश्वत्थनामैतद्ब्रह्मैतस्यैतत्तेजो यदसा आदित्यः ओमित्येतदक्षरस्य चैतत्तस्मादोमित्यनेनैतदुपासीताजस्रमित्येकोऽस्य सम्बोधयितेत्येवं ह्याह ः एतदेवाक्षरं पुण्यमेतदेवाक्षरं परम् । एतदेवाक्षरं ज्ञात्वा यो यदिच्छति तस्य तत् ॥ ॥ ६.४ ॥
બીજે પણ આમ કહેવાયું છે: જે ઉદ્ગીથ છે તે જ પ્રણવ છે, અને જે પ્રણવ છે તે જ ઉદ્ગીથ છે. આ આદિત્ય જ ઉદ્ગીથ છે; આ જ પ્રણવ છે. આ રીતે તે ઉદ્ગીથને, જેનું નામ પ્રણવ છે, જે દોરનાર છે, પ્રકાશરૂપ છે, નિદ્રારહિત, જરારહિત, મૃત્યુરહિત, ત્રિપાદ, ત્રણ અક્ષરવાળો, વળી પાંચ પ્રકારે જાણવા યોગ્ય અને ગુહામાં સ્થિત કહે છે. આ રીતે તે કહે છે: ઉપર મૂળવાળું, ત્રિપાદ બ્રહ્મ છે; તેની શાખાઓ આકાશ, વાયુ, અગ્નિ, જળ, ભૂમિ વગેરે છે. આ એક જ અશ્વત્થ નામનું છે; આ જ બ્રહ્મ છે, તેનું તેજ તે આદિત્ય છે. 'ઓમ્' એ આ અક્ષર છે, અને તે પણ તેનું જ છે. તેથી આ 'ઓમ્' અક્ષર વડે તેની સતત ઉપાસના કરવી. આ એક જ તેને જગાડનાર છે. આ રીતે તે કહે છે: આ જ પુણ્ય અક્ષર છે, આ જ પરમ અક્ષર છે. આ અક્ષરને જાણીને જે જે ઇચ્છે તેને તે મળે છે.
Maitrāyaṇī 6.5
अथान्यत्राप्युक्तं स्वनवत्येषास्यस्तनुर्या ओमिति स्त्रीपुंनपुंसकेति लिङ्गवती एषाऽथाग्निर्वायुरादित्य इति भास्वति एषा अथ ब्रह्म रुद्रो विष्णुरित्यधिपतिवती एषाऽथ गार्हपत्यो दक्षिणाग्निराहवनीया इति मुखवती एषाऽथ ऋग्यजुःसामेति विज्ञानवती एषा भूर्भुवःस्वरिति लोकवती एषाऽथ भूतं भव्यं भविष्यदिति कालवती एषाऽथ प्राणोऽग्निः सूर्य इति प्रतापवती एषाऽथान्नमापश्चन्द्रमा इत्याप्यायनवती एषाऽथ बुद्धिर्मनोऽहङ्कारा इति चेतनवती एषाऽथ प्राणोऽपानो व्यान इति प्राणवती एषेति अत ओमित्युक्तेनैताः प्रस्तुता अर्चिता अर्पिता भवन्तीति एवं ह्याहैतद्वै सत्यकाम परां चापरां च ब्रह्म यदोमित्येतदक्षरमिति ॥ ६.५ ॥
બીજે પણ કહેવાયું છે: નવ ધ્વનિવાળું આનું શરીર છે, જે 'ઓમ્' છે. આ સ્ત્રી, પુરુષ, નપુંસક લિંગવાળું છે. આ અગ્નિ, વાયુ, આદિત્ય તરીકે પ્રકાશે છે. આ બ્રહ્મ, રુદ્ર, વિષ્ણુ એવા અધિપતિઓવાળું છે. આ ગાર્હપત્ય, દક્ષિણાગ્નિ, આહવનીય એવા મુખવાળું છે. આ ઋક્, યજુઃ, સામ વિજ્ઞાનવાળું છે. આ ભૂઃ, ભુવઃ, સ્વઃ લોકવાળું છે. આ ભૂત, ભવ્ય, ભવિષ્યત્ કાળવાળું છે. આ પ્રાણ, અગ્નિ, સૂર્ય પ્રતાપવાળું છે. આ અન્ન, જળ, ચંદ્ર પોષણવાળું છે. આ બુદ્ધિ, મન, અહંકાર ચેતનાવાળું છે. આ પ્રાણ, અપાન, વ્યાન પ્રાણવાળું છે. તેથી 'ઓમ્' કહેવાથી આ બધાં સ્તુત, પૂજિત અને અર્પિત થાય છે. આ રીતે તે કહે છે: હે સત્યકામ, આ જ પરબ્રહ્મ અને અપરબ્રહ્મ છે; તે 'ઓમ્' એવો આ અક્ષર છે.
Maitrāyaṇī 6.6
अथाव्याहृतं वा इदमासीत् स सत्यं प्रजापतिस्तपस्तप्त्वाऽनुव्याहरद्भूर्भुवःस्वरिति । एषैवास्य प्रजापतेः स्थविष्ठा तनुर्या लोकवतीति स्वरित्यस्याः शिरो नाभिर्भुवो भूः पादा आदित्यश्चक्षुः चक्षुरायता हि पुरुषस्य महती मात्रा चक्षुषा ह्ययं मात्राश्चरति सत्यं वै चक्षुः अक्षिण्यवस्थितो हि पुरुषः सर्वार्थेषु चरति एतस्माद्भूर्भुवःस्वरित्युपासीतानेन हि प्रजापतिर्विश्वात्मा विश्वचक्षुरिवोपासितो भवतीति एवं ह्याहैषा वै प्रजापतेर्विश्वभृत्तनुरेतस्यामिदं सर्वमन्तर्हितमस्मिन् च सर्वस्मिन्नेषा अन्तर्हितेति तस्मादेषोपासीता ॥ ६.६ ॥
આરંભમાં આ અવ્યાહૃત હતું. તે સત્ય પ્રજાપતિએ તપ કર્યું અને તપ કર્યા પછી 'ભૂઃ ભુવઃ સ્વઃ' એવો ઉચ્ચાર કર્યો. આ જ પ્રજાપતિનું સૌથી વિશાળ શરીર છે, જે લોકોથી યુક્ત છે. 'સ્વઃ' તેમનું મસ્તક છે, 'ભુવઃ' નાભિ છે, 'ભૂઃ' પગ છે, આદિત્ય તેમની આંખ છે. આંખ એટલા માટે કે પુરુષનું માપ વિસ્તૃત છે; આંખ વડે જ આ પુરુષ માપોમાં વિચરે છે. આંખ સત્ય છે, કારણ કે પુરુષ આંખમાં સ્થિત થઈને સર્વ કાર્યોમાં વિચરે છે. તેથી 'ભૂઃ ભુવઃ સ્વઃ' રૂપે ઉપાસના કરવી; આથી વિશ્વાત્મા અને વિશ્વચક્ષુ એવા પ્રજાપતિ ઉપાસિત થાય છે. એમ કહેવાયું છે: આ પ્રજાપતિનું વિશ્વને ધારણ કરતું શરીર છે; આમાં આ સર્વ અંતર્હિત છે અને આ સર્વમાં અંતર્હિત છે. તેથી આની ઉપાસના કરવી.
Maitrāyaṇī 6.7
तत्सवितुर्वरेण्यमित्यसौ वा आदित्यः सविता स वा एवं प्रवरणीय आत्मकामेनेत्याहुर्ब्रह्मवादिनोऽथ भर्गो देवस्य धीमहीति सविता वै देवस्ततो योऽस्य भर्गाख्यस्तं चिन्तयामीत्याहुर्ब्रह्मवादिनोऽथ धियो यो नः प्रचोदयादिति बुद्धयो वै धियस्तायोऽस्माकं प्रचोदयादित्याहुर्ब्रह्मवादिनः अथ भर्गा इति यो ह वा अमुष्मिन्नादित्ये निहितस्तारकोऽक्षिणि वैष भर्गाख्यः भाभिर्गतिरस्य हीति भर्गः भर्जयतीति वैष भर्ग इति रुद्रो ब्रह्मवादिनोऽथ भ इति भासयतीमान् लोकान् र इति रंजयतीमानि भूतानि ग इति गच्च्हन्त्यस्मिन्नागच्च्हन्त्यस्मादिमाः प्रजास्तस्माद्भरगत्वाद्भर्गः शाश्वत् सूयमानात् सूर्यः सवनात् सविताऽदानात् आदित्यः पवनात्पावनोऽथापोप्यायनादित्येवं ह्याह खल्वात्मनोऽत्मा नेतामृताख्यश्चेता मन्ता गन्तोत्सृष्टानन्दयिता कर्ता वक्ता रसयिता घ्राता द्रष्टा श्रोता स्पृशति च विभुर्विग्रहे सन्निविष्टा इत्येवं ह्याह अथ यत्र द्वैतीभूतं विज्ञानं तत्र हि शृणोति पश्यति जिघ्रति रसयति चैव स्पर्शयति सर्वमात्मा जानीतेति यत्राद्वैतीभूतं विज्ञानं कार्यकारणकर्मनिर्मुक्तं निर्वचनमनौपम्यं निरुपाख्यां किं तदवाच्यम् ॥ ६.७ ॥
સવિતૃનું વરેણ્ય એટલે આદિત્ય સવિતા જ; આત્મકામી દ્વારા આ રીતે વરણીય — એમ બ્રહ્મવાદીઓ કહે છે. 'દેવસ્ય ભર્ગઃ' — સવિતા દેવના ભર્ગનું અમે ધ્યાન કરીએ છીએ, એમ બ્રહ્મવાદીઓ કહે છે. 'ધિયો યો નઃ પ્રચોદયાત્' — બુદ્ધિ એ જ ધી; જે અમારી બુદ્ધિઓને પ્રેરે, એમ બ્રહ્મવાદીઓ કહે છે. ભર્ગ એટલે આ આદિત્યમાં સ્થિત તારક; આંખમાં પણ તે છે; એ જ ભર્ગ. તેની ગતિ પ્રકાશોથી છે માટે ભર્ગ. બાળે તે ભર્ગ — રુદ્ર વિશે બ્રહ્મવાદીઓ કહે છે. 'ભ' વડે લોકોને પ્રકાશિત કરે, 'ર' વડે ભૂતોને આનંદ આપે, 'ગ' વડે તેમાં જવાય છે, તેમાંથી આ પ્રજાઓ આવે છે. તેથી ભર્ગ શાશ્વત; પ્રેરાતો હોવાથી સૂર્ય, પ્રેરણા આપતો હોવાથી સવિતા, ગ્રહણ કરતો હોવાથી આદિત્ય, પવિત્ર કરતો હોવાથી પાવન, પોષણ આપતો હોવાથી અપોપ્યાયન. આત્માનો આત્મા, નેતા, અમૃત નામવાળો, ચેતા, મન્તા, ગન્તા, આનંદ આપનાર, કર્તા, વક્તા, રસયિતા, ઘ્રાતા, દ્રષ્ટા, શ્રોતા, સ્પર્શ કરનાર, વિભુ; શરીરમાં પ્રવિષ્ટ — એમ કહેવાયું છે. વિજ્ઞાન દ્વૈતભૂત હોય ત્યારે સાંભળે, જુએ, સૂંઘે, ચાખે, સ્પર્શે; આત્મા બધું જાણે છે. વિજ્ઞાન અદ્વૈતભૂત થઈ કાર્ય-કારણ-કર્મથી મુક્ત, અનિર્વચનીય, અનુપમ, નિરુપાખ્ય બને ત્યારે તે શું? તે અવાચ્ય છે.
Maitrāyaṇī 6.8
एष हि खल्वात्मेशानः शम्भुर्भवो रुद्रः प्रजापतिर्विश्वसृक् हिरण्यगर्भः सत्यं प्राणो हंसः शास्ता विष्णुर्नारायणोऽर्कः सविता धाता विधाता सम्राडिन्द्र इन्दुरिति य एष तपत्यग्निरिवाग्निना पिहितः सहस्राक्षेण हिरण्मयेनाण्डेन एष वा जिज्ञासितव्योऽन्वेष्टव्यः सर्वभूतेभ्योऽभयं दत्वारण्यं गत्वाथ बहिःकृत्वीन्द्रियार्थान्स्वाच्च्हरीरादुपलभेत एनमिति । विश्वरूपं हरिणं जातवेदसं परायणं ज्योतिरेकं तपन्तम् । सहस्ररश्मिः शतधा वर्तमानः प्राणः प्रजानामुदयत्येष सूर्यः ॥ ॥ ६.८ ॥
ખરેખર આ આત્મા જ ઈશાન, શંભુ, ભવ, રુદ્ર, પ્રજાપતિ, વિશ્વસૃક્, હિરણ્યગર્ભ, સત્ય, પ્રાણ, હંસ, શાસ્તા, વિષ્ણુ, નારાયણ, અર્ક, સવિતા, ધાતા, વિધાતા, સમ્રાટ, ઇન્દ્ર અને ઇન્દુ કહેવાય છે. હજાર નેત્રવાળા સુવર્ણ ઈંડામાં અગ્નિથી ઢંકાયેલા હોય તેમ તે અગ્નિ સમાન તપે છે. તેને જ જાણવો અને શોધવો જોઈએ. સર્વ પ્રાણીઓને અભય આપીને, અરણ્યમાં જઈને, ઇન્દ્રિયવિષયોને બહાર મૂકીને, પોતાના શરીરમાંથી જ તેને પામી શકાય. વિશ્વરૂપ, હરિણ, જાતવેદ, પરમ આશ્રય, એક જ્યોતિ, તપનાર. હજાર કિરણોવાળો, સો પ્રકારે વર્તતો આ પ્રાણ જ પ્રજાઓ માટે સૂર્ય રૂપે ઉદય પામે છે.
Maitrāyaṇī 6.9
तस्माद्वा एष उभयात्मैवं विदात्मन्येवाभिध्यायत्यात्मन्येव यजतीति ध्यानं प्रयोगस्थं मनो विद्वद्भिष्टुतं मनःपूतिमुच्छिष्टोपहतमित्यनेन तत्पावयेत् मन्त्रं पठति उच्छिष्टोच्छिष्टोपहितं यच्च पापेन दत्तं मृतसूतकाद्वा वसोः पवित्रमग्निः सवितुश्च रश्मयः पुनन्त्वन्नं मम दुष्कृतं च यदन्यत् अद्भिः पुरस्तात्परिदधाति प्राणाय स्वाहापानाय स्वाहा व्यानाय स्वाहा समानाय स्वाहोदानाय स्वाहेति पञ्चभिरभिजुहोति अथावाशिष्टं यतवागश्नात्यतोऽद्भिर्भूय एवोपरिष्टात्परिदधात्याचान्तो भूत्वात्मेज्यानः प्राणोऽग्निर्विश्वोऽसीति च द्वाभ्यामात्मानमभिध्यायेत् प्राणोऽग्निः परमात्मा वै पञ्चवायुः समाश्रितः स प्रीतः प्रीणातु विश्वं विश्वभुक् विश्वोऽसि वैश्वानरोऽसि विश्वं त्वया धार्यते जायमानम् विशन् तु त्वामाहुतयश्च सर्वाः प्रजास्तत्र यत्र विश्वामृतोऽसीति एवं न विधिना खल्वनेनात्तानत्वं पुनरुपैति ॥ ६.९ ॥
તેથી આ ઉભયાત્મા, આ રીતે જાણનાર, પોતાના આત્મામાં જ ધ્યાન કરે છે અને પોતાના આત્મામાં જ યજન કરે છે. વિદ્વાનોએ પ્રશંસેલું, કર્મમાં સ્થિત મનનું ધ્યાન, મનથી શુદ્ધ, ઉચ્છિષ્ટથી દૂષિત છે; તેથી આનાથી તેને શુદ્ધ કરવું. તે મંત્ર પાઠ કરે છે: ઉચ્છિષ્ટ પર ઉચ્છિષ્ટ ચોંટેલું, પાપથી અપાયેલું, મૃતસૂતકથી આવેલું જે કંઈ હોય, વસુનો પવિત્ર કરનાર અગ્નિ અને સવિતાનાં કિરણો તેને શુદ્ધ કરે, મારું અન્ન અને અન્ય દુષ્કૃત. પાણીથી પ્રથમ વીંટીને, પ્રાણાય સ્વાહા, અપાનાય સ્વાહા, વ્યાનાય સ્વાહા, સમાનાય સ્વાહા, ઉદાનાય સ્વાહા કહીને પાંચ આહુતિ આપે છે. પછી બાકી રહેલું મૌનપણે ખાય છે. પછી ફરી પાણીથી ઉપર વીંટીને, આચમન કરીને, આત્મયજ્ઞ કરતાં, 'તું પ્રાણ છે, અગ્નિ છે, સર્વ છે' એ બે મંત્રોથી આત્માનું ધ્યાન કરવું. પ્રાણ, અગ્નિ, પરમાત્મા ખરેખર પાંચ વાયુઓ પર આશ્રિત છે. તે પ્રસન્ન થઈને સૌને પ્રસન્ન કરે, સર્વભોક્તા. તું સર્વ છે, વૈશ્વાનર છે, જન્મતું સર્વ તારાથી ધારણ થાય છે. આહુતિઓ અને સર્વ પ્રજાઓ તારામાં પ્રવેશતાં, જ્યાં તું વિશ્વામૃત છે ત્યાં છે. આ રીતે વિધિથી નહીં, પણ આ ભક્ષ્યભાવથી તે ફરી પાછો આવે છે.
Maitrāyaṇī 6.10
अथापरं वेदितव्यमुत्तरो विकारोऽस्यात्मयज्ञस्य यथान्नमन्नादश्चेति अस्योपव्याख्यानं पुरुषश्चेता प्रधानान्तःस्थः स एव भोक्ता प्राकृतमन्नं भुङ्क्त इति तस्यायं भूतात्मा ह्यन्नमस्यकर्ता प्रधानः तस्मात्त्रिगुणं भोज्यं भोक्ता पुरुषोऽन्तस्थः अत्र दृष्टं नाम प्रत्ययम् यस्माद्बीजसम्भवा हि पशवस्तस्माद्बीजं भोज्यमनेनैव प्रधानस्य भोज्यत्वं व्याख्यातं तस्माद्भोक्ता पुरुषो भोज्या प्रकृतिस्तत्स्थो भुङ्क्त इति प्राकृतमन्नं त्रिगुणभेदपरिणमत्वान्महदाद्यं विशेषान्तं लिङ्गमनेनैव चतुर्दशविधस्य मार्गस्य व्याख्या कृता भवति सुखदुःखमोहसंज्ञं ह्यन्नभूतमिदं जगत् न हि बीजस्य स्वादुपरिग्रहोऽस्तीति यावन्नप्रसूतिः तस्याप्येवं तिसृष्ववस्थास्वन्नत्वं भवति कौमारं यौवनं जरा परिणमत्वातत्दन्नत्वमेवं प्रधानस्य व्यक्ततां गतस्योपलब्धिर्भवति तत्र बुद्ध्यादीनि स्वादुनि भवन्त्यध्यवसायसङ्कल्पाभिमाना इति अथेन्द्रियार्थान् पञ्चस्वादुनि भवन्ति एवं सर्वाणीन्द्रियकर्माणि प्राणकर्माणि एवं व्यक्तमन्नमव्यक्तमन्नम् अस्य निर्गुणो भोक्ता भोक्तृत्वाच्चैतन्यं प्रसिद्धं तस्य यथाग्निर्वै देवानामन्नदः सोमोऽन्नमग्निनैवान्नमित्येवंवित् सोमसंज्ञोऽयंभूतत्माऽग्निसंज्ञोऽप्यव्यक्तमुखा इति वचनात्पुरुषो ह्यव्यक्तमुखेन त्रिगुणं भुङ्क्त इति यो हैवं वेद संन्यासी योगी चात्मयाजी चेति अथ यद्वन्न कश्चिच्च्हून्यागारे कामिन्यः प्रविष्टाः स्पृशतीन्द्रियार्थान् तद्वद् यो न स्पृशति प्रविष्टान् संन्यासी योगी चात्मयाजी चेति ॥ ६.१० ॥
હવે આગળ જાણવા યોગ્ય: આ આત્મયજ્ઞનો આગળનો વિકાર છે, જેમ અન્ન અને અન્નભોક્તા. તેનું વિવરણ: ચેતન પુરુષ પ્રધાનની અંદર સ્થિત છે; તે જ ભોક્તા છે અને પ્રાકૃત અન્ન ભોગવે છે. આ ભૂતાત્મા જ અન્ન છે; પ્રધાન તેનો અકર્તા છે. તેથી ત્રિગુણમય ભોજ્ય છે અને અંતઃસ્થ પુરુષ ભોક્તા છે. અહીં એક પ્રત્યય દેખાય છે: પશુઓ બીજથી ઉત્પન્ન થાય છે, તેથી બીજ ભોજ્ય છે. આનાથી જ પ્રધાનનું ભોજ્યત્વ સમજાવ્યું. તેથી પુરુષ ભોક્તા, પ્રકૃતિ ભોજ્ય, અને તેમાં સ્થિત થઈ તે ભોગવે છે. પ્રાકૃત અન્ન ત્રિગુણભેદથી પરિણમીને મહત્થી વિશેષ સુધીનું લિંગ છે. આનાથી ચૌદ પ્રકારના માર્ગનું વ્યાખ્યાન થયું. સુખ, દુઃખ, મોહ નામનું અન્નરૂપ આ જગત છે. અન્નની ઉત્પત્તિ સુધી બીજનો સ્વાદ ગ્રહણ થતો નથી. તેને પણ બાળપણ, યૌવન, વૃદ્ધાવસ્થા એ ત્રણ અવસ્થાઓમાં અન્નત્વ છે, પરિણામને કારણે. આ રીતે વ્યક્ત થયેલા પ્રધાનનું અન્નત્વ જ ઉપલબ્ધ થાય છે. ત્યાં બુદ્ધિ વગેરે સ્વાદિષ્ટ છે; અધ્યવસાય, સંકલ્પ, અભિમાન પણ. પછી ઇન્દ્રિયવિષયો પાંચેય સ્વાદિષ્ટ છે. એ જ રીતે બધાં ઇન્દ્રિયકર્મો અને પ્રાણકર્મો. આ રીતે વ્યક્ત અન્ન અને અવ્યક્ત અન્ન. તેનો ભોક્તા નિર્ગુણ છે; ભોક્તૃત્વથી ચૈતન્ય પ્રસિદ્ધ છે. અગ્નિ દેવોનો અન્નભોક્તા, સોમ અન્ન, અગ્નિથી જ અન્ન, એમ જે જાણે છે, સોમનામક આ ભૂતાત્મા, અગ્નિનામક પણ અવ્યક્તમુખ છે, એવા વચનથી પુરુષ અવ્યક્તમુખથી ત્રિગુણ ભોગવે છે. આ રીતે જે જાણે છે તે સંન્યાસી, યોગી અને આત્મયાજી. જેમ ખાલી ઘરમાં કામિનીઓ પ્રવેશીને ઇન્દ્રિયવિષયોને સ્પર્શે, તેમ જે પ્રવેશેલાઓને સ્પર્શતો નથી, તે સંન્યાસી, યોગી અને આત્મયાજી.
Maitrāyaṇī 6.11
परं वा एतदात्मनो रूपं यदन्नमन्नमयो ह्ययं प्राणोऽथ न यद्यश्नात्यमन्ताऽश्रोताऽस्प्रष्टाऽद्रष्टाऽवक्ताऽघ्रातारसयिता भवति प्राणांश्चोत्सृजतीति एवं ह्याहाथ यदि खल्वश्नाति प्राणसमृद्धो भूत्वा मन्ता भवति श्रोता भवति स्प्रष्टा भवति वक्ता भवति रसयिता भवति घ्राता भवति द्रष्टा भवतीति एवं ह्याह अन्नाद्वै प्रजाः प्रजायन्ते याः कश्चित्पृथिवीशृताः । अतोऽन्नेनैव जीवन्ति अथैतदपि यन्ति अन्ततः ॥ ६.११ ॥
આ આત્માનું શ્રેષ્ઠ રૂપ છે, જે અન્નમય છે, કારણ કે આ પ્રાણ પણ અન્નમય છે. જો તે અન્ન ન ખાય, તો તે વિચાર ન કરનાર, ન સાંભળનાર, ન સ્પર્શ કરનાર, ન જોનાર, ન બોલનાર, ન સૂંઘનાર અને ન સ્વાદ લેનાર થાય છે, અને પ્રાણોને પણ છોડી દે છે. એમ તેઓ કહે છે. જો તે અન્ન ખાય, તો પ્રાણથી સમૃદ્ધ થઈને વિચાર કરનાર, સાંભળનાર, સ્પર્શ કરનાર, બોલનાર, સ્વાદ લેનાર, સૂંઘનાર અને જોનાર થાય છે. એમ તેઓ કહે છે. અન્નથી જ પૃથ્વી પર આશ્રિત પ્રજાઓ જન્મે છે; તેથી તેઓ અન્નથી જ જીવે છે, અને અંતે તેને જ પામે છે.
Maitrāyaṇī 6.12
अथान्यत्रापि उक्तम् सर्वाणि ह वा इमानि भूतान्यहरहः प्रपतन्त्यन्नमभिजिघृक्षमाणानि सूर्यो रश्मिभिराददात्यन्नं तेनासौ तपत्यन्नेनाभिषिक्ताः पचन्तीमे प्राणा अग्निर्वा अन्नेनोज्ज्वलत्यन्नकामेनेदं प्रकल्पितं ब्रह्मणा अतोऽन्नमात्मेत्युपासीतेत्वेयं ह्याह । अनाद्भूतानि जायन्ते जातान्यन्नेन वर्धन्ते अद्यतेऽत्ति च भूतानि तस्मादन्नं तदुच्यते ॥ ६.१२ ॥
બીજે ક્યાંય પણ આ કહેવાયું છે: આ બધા જીવો દરરોજ અન્ન ગ્રહણ કરવાની ઇચ્છાથી આવે છે. સૂર્ય પોતાના કિરણોથી અન્ન ગ્રહણ કરે છે; તેનાથી જ તે તપે છે. અન્નથી અભિષિક્ત થઈને આ પ્રાણો રાંધે છે; અન્નથી જ અગ્નિ પ્રજ્વલિત થાય છે. અન્નની કામના કરનાર માટે બ્રહ્મે આ રચ્યું. તેથી અન્નને જ આત્મા માનીને ઉપાસના કરવી. એમ તેઓ કહે છે: અન્નથી જીવો જન્મે છે; જન્મીને અન્નથી વધે છે. તેઓ ખવાય છે, અને જીવો પણ ખાય છે. તેથી તેને અન્ન કહેવાય છે.
Maitrāyaṇī 6.13
अथान्यत्रापि उक्तम् विश्वभृद्वै नामैषा तनुर्भगवतो विष्णोर्यदिदमन्नं प्राणो वा अन्नस्य रसो मनः प्राणस्य विज्ञानं मनस आनन्दं विज्ञानस्येति अन्नवान् प्राणवान् मनश्वान् विज्ञानवान् आनन्दवान् च भवति यो हैवं वेद यावान्तीह वै भूतान्यन्नमदन्ति तावत्स्वन्तस्थोऽन्नमत्ति यो हैवंवेद । अन्नमेव विजरन्नमन्नं संवननं स्मृतम् । अन्नं पशूनां प्राणोऽन्नं ज्येष्ठमन्नं भिषक् स्मृतम् ॥ ६.१३ ॥
બીજે ક્યાંય પણ આ કહેવાયું છે: ભગવાન વિષ્ણુનું આ શરીર 'વિશ્વભૃત' નામનું છે; તે જ આ અન્ન છે. પ્રાણ અન્નનો રસ છે; મન પ્રાણનું વિજ્ઞાન છે; વિજ્ઞાન આનંદ છે. જે આ રીતે જાણે છે તે અન્નવાન, પ્રાણવાન, મનવાન, વિજ્ઞાનવાન અને આનંદવાન થાય છે. અહીં જીવો જેટલું અન્ન ખાય છે, તેટલું પોતાની અંદર સ્થિત થઈને તે ખાય છે; એમ જાણનાર. અન્ન જ અજર છે; અન્ન જ પોષનાર છે એમ સ્મરાય છે. અન્ન પશુઓનો પ્રાણ છે; અન્ન જ્યેષ્ઠ છે; અન્નને વૈદ્ય કહેવાયું છે.
Maitrāyaṇī 6.14
अथान्यात्रप्युक्तम् अन्नं वा अस्य सर्वस्य योनिः कालश्चान्नस्य सूर्यो योनिः कालस्य तस्यैतद्रूपं यन् निमेषादिकालात्सम्भृतं द्वादशात्मकं वत्सरमेतस्याग्नेयमर्धमर्धं वारुणं मघाद्यं श्रविष्ठार्धमाग्नेयं क्रमेणोत्क्रमेण सार्पाद्यं श्रविष्ठार्धान्तं सौम्यम् तत्रैकैकमात्मनो नवांशकं सचारकविधम् सौक्ष्म्यत्वादेतत्प्रमाणमनेनैव प्रमीयते हि कालः न विना प्रमाणेन प्रमेयस्योपलब्धिः प्रमेयोऽपि प्रमाणतां पृथक्त्वादुपैत्यात्मसम्बोधनार्थमित्येवं ह्याह । यावत्यो वै कालस्य कलास्तावतीषु चरत्यसौ यः कालं ब्रह्मेत्युपासीत कालस्तस्यातिदूरमपसरतीति एवं ह्याह कालात्स्रवन्ति भूतानि कालाद्वृद्धिं प्रयान्ति च । काले चास्तं नियच्च्हन्ति कालो मूर्तिरमूर्तिमान् ॥ ॥ ६.१४ ॥
હવે બીજું પણ કહેવાયું છે: અન્ન એ આ સર્વનું મૂળ છે; કાળ એ અન્નનું મૂળ છે; સૂર્ય એ કાળનું મૂળ છે. નિમેષ આદિ કાળમાંથી સંગૃહીત, બાર રૂપોવાળું સંવત્સર એ તેનું રૂપ છે. તેનો અર્ધો ભાગ આગ્નેય, અર્ધો વારુણ; મઘાથી શ્રવિષ્ઠાના અર્ધ સુધી આગ્નેય; ક્રમે અને વિપરીત ક્રમે આશ્લેષાથી શ્રવિષ્ઠાના અર્ધ સુધી સૌમ્ય. ત્યાં દરેક પોતાના નવાંશ સાથે, પોતાના ગતિનિયમો સાથે છે. સૂક્ષ્મતાને કારણે આ જ પ્રમાણ છે; આનાથી જ કાળ માપાય છે. પ્રમાણ વિના પ્રમેયની ઉપલબ્ધિ થતી નથી. પ્રમેય પણ પૃથકત્વને કારણે પ્રમાણભાવ પામે છે; આત્મ-સંબોધન માટે એમ કહેવાયું છે. કાળની જેટલી કલાઓ છે, તેટલીમાં તે વિચરે છે; જે કાળને બ્રહ્મ તરીકે ઉપાસે છે, તેનાથી કાળ ઘણો દૂર સરકી જાય છે, એમ પણ કહેવાયું છે. કાળથી જ ભૂતો વહે છે, કાળથી વૃદ્ધિ પામે છે; કાળમાં જ તેઓ અસ્ત પામી લીન થાય છે. કાળ મૂર્ત અને અમૂર્ત છે.
Maitrāyaṇī 6.15
द्वे वाव ब्रह्मणो रुपे कालश्चाकालश्चाथ यः प्रागादित्यात्सोऽकालोऽकालोऽथ य आदित्याद्यः स कालः सकलः सकलस्य वा एतद्रूपं यत्संवत्सरः संवत्सरात्खल्वेवेमाः प्रजाः प्रजायन्ते संवत्सरेणेह वै जाता विवर्धन्ते संवत्सरे प्रत्यस्तं यन्ति तस्मात्संवत्सरो वै प्रजापतिः कालोऽन्नं ब्रह्मनीडमात्मा चेत्येवं ह्याह कालः पचति भूतानि सर्वाण्येव महात्मनि । यस्मिन् तु पच्यते कालो यस्तं वेद स वेदवित् ॥ ॥ ६.१५ ॥
બ્રહ્મનાં બે જ રૂપ છે: કાળ અને અકાળ. આદિત્યથી પહેલાં જે છે તે અકાળ છે, અકાળ જ; આદિત્યથી જે છે તે કાળ છે, જે સકલ (અંશો સહિત) છે. આ સકલનું રૂપ છે, એટલે કે સંવત્સર. સંવત્સરથી જ આ પ્રજાઓ જન્મે છે; સંવત્સરથી અહીં જન્મી વધે છે; સંવત્સરમાં તેઓ અસ્ત તરફ જાય છે. તેથી સંવત્સર જ પ્રજાપતિ છે; કાળ, અન્ન, બ્રહ્મનો માળો અને આત્મા છે, એમ પણ કહેવાયું છે. કાળ સર્વ ભૂતોને મહાત્મામાં જ પકાવે છે. જેમાં કાળ પકાવાય છે, તેને જે જાણે છે તે વેદવિદ્ છે.
Maitrāyaṇī 6.16
विग्रहवानेष कालः सिन्धुराजः प्रजानाम् एष तत्स्थः सविताख्यो यस्मादेवेमे चन्द्रर्क्षग्रह संवत्सरादयः सूयन्ते अथैभ्यः सर्वमिदमत्र वा यत्किञ्चित्शुभाशुभं दृश्यन्तेह लोके तदेतेभ्यस्तस्मादादित्यात्मा ब्रह्माथ कालसंज्ञमादित्यमुपासीतादित्यो ब्रह्मेत्येकेऽथ एवं ह्याह । होता भोक्ता हविर्मन्त्रो यज्ञो विष्णुः प्रजापतिः । सर्वः कश्चित्प्रभुः साक्षी योऽमुष्मिन्भाति मण्डले ॥ ॥ ६.१६ ॥
આ કાળ મૂર્તિમાન છે; પ્રજાઓનો રાજા સિંધુરાજ છે. તેમાં સ્થિત આ સવિતા નામનો છે; એનાથી જ ચંદ્ર, નક્ષત્ર, ગ્રહ, સંવત્સર આદિ ઉદ્ભવે છે. પછી આમનાથી જ અહીં લોકમાં શુભ-અશુભ જે કંઈ દેખાય છે તે સર્વ થાય છે; તેથી આદિત્ય જેનો આત્મા છે તે બ્રહ્મ છે. ત્યારે કાળ નામના આદિત્યની ઉપાસના કરવી; કેટલાક આદિત્યને જ બ્રહ્મ કહે છે. અને આ રીતે પણ કહેવાયું છે: હોતા, ભોક્તા, હવિર્મંત્ર, યજ્ઞ, વિષ્ણુ, પ્રજાપતિ, સર્વ, કોઈ પ્રભુ, સાક્ષી, જે તે મંડળમાં પ્રકાશે છે.
Maitrāyaṇī 6.17
ब्रह्म ह वा इदमग्र आसीत् एकोऽनन्तः प्रागनन्तो दक्षिणोऽनन्तः प्रतीच्यनन्त उदीच्यनन्त ऊर्ध्वान् चाऽवान् च सर्वतोऽनन्तः न ह्यास्य प्राच्यादि दिशः कल्पन्तेऽथ तिर्यग्वान् चोर्ध्वं वा अनूह्य एष परमात्माऽपरिमितोऽतर्क्योऽचिन्त्य एष आकाशात्मा एवैष कृत्स्नक्षय एको जागर्तीति एतस्मादाकाशादेष खल्विदं चेतामात्रं बोधयति अनेनैव चेदम् ध्यायते अस्मिन् च प्रत्यस्तं याति अस्यैतद्भास्वरं रूपं यदमुष्मिन्नादित्ये तपति अग्नौ चाधुमके यज्ज्योतिश्चित्रतरमुदरस्तोऽथ वा यः पचत्यन्नम् इत्येवं ह्याह यश्चैषोऽग्नौ यश्चायं हृदये यश्चासावादित्ये स एष एका इत्येकस्य हैकत्वमेति य एवं वेद ॥ ६.१७ ॥
શરૂઆતમાં આ બ્રહ્મ જ હતું, એક અને અનંત. પૂર્વમાં અનંત, દક્ષિણમાં અનંત, પશ્ચિમમાં અનંત, ઉત્તરમાં અનંત, ઊંચે અને નીચે અનંત, સર્વત્ર અનંત. તેને પૂર્વ વગેરે દિશાઓ લાગુ પડતી નથી. તિર્યક કે ઊર્ધ્વ દિશામાં તેનું અનુમાન કરવું. આ પરમાત્મા અપરિમિત, તર્કથી પર અને અચિંત્ય છે. તે આકાશાત્મા છે; તે જ સર્વસંહારક છે, એકલો જાગતો રહે છે. આ આકાશથી તે ચેતનામાત્ર બનીને આ જગતને જાગૃત કરે છે; તેનાથી જ તેનું ધ્યાન થાય છે, તેમાં જ તે લય પામે છે. આદિત્યમાં ઝળહળતું તેનું તેજોરૂપ, અગ્નિમાં, ધૂમરહિત જ્યોતિમાં, પેટમાં અન્ન પચાવનાર અગ્નિમાં રહેલું અદ્ભુત તેજ તે જ છે. એમ કહેવાયું છે: જે આ અગ્નિમાં, જે હૃદયમાં, જે આદિત્યમાં, તે આ એક જ છે. જે આ રીતે જાણે છે તે એકત્વ પામે છે.
Maitrāyaṇī 6.18
तथा तत्प्रयोगकल्पः प्राणायामः प्रत्याहारो ध्यानं धारणा तर्कः समाधिः षडङ्गा इत्युच्यते योगः अनेन यदा पश्यन्पश्यति रुक्मवर्णं कर्तारमीशं पुरुषं ब्रह्मयोनिम् तदा विद्वान्पुण्यपापे विहाय परेऽव्यये सर्वमेकीकरोति एवं ह्याह यथा पर्वतमादीप्तं नाश्रयन्ति मृगद्विजाः । तद्वद्ब्रह्मविदो दोषा नाश्रयन्ति कदाचन ॥ ॥ ६.१८ ॥
એ જ રીતે, તેના અભ્યાસની વિધિ એટલે પ્રાણાયામ, પ્રત્યાહાર, ધ્યાન, ધારણા, તર્ક અને સમાધિ, એ છ અંગવાળો યોગ કહેવાય છે. આના દ્વારા જ્યારે તે સુવર્ણવર્ણ, કર્તા, ઈશ્વર, પુરુષ, બ્રહ્મના ઉદ્ભવસ્થાનને જુએ છે, ત્યારે વિદ્વાન પુણ્ય અને પાપ છોડીને પરમ અવ્યયમાં સર્વને એક કરે છે. એમ કહેવાયું છે: સળગતા પર્વતનો આશ્રય જેમ મૃગો અને પક્ષીઓ લેતાં નથી, તેમ બ્રહ્મજ્ઞાનીનો આશ્રય દોષો કદી લેતા નથી.
Maitrāyaṇī 6.19
अथान्यत्राप्युक्तम् यदा वै बहिर्विद्वान्मनो नियम्येन्द्रियार्थान् च प्राणो निवेशयित्वा निःसङ्कल्पस्ततस्तिष्ठेत् अप्राणादिह यस्मात्सम्भूतः प्राणसंज्ञको जीवस्तस्मात्प्राणो वै तुर्याख्ये धारयेत्प्राणम् इत्येवं ह्याह अचित्तं चित्तमध्यस्तमचिन्त्यं गुह्यमुत्तमम् । तत्र चित्तं निधायेत तच्च लिङ्गं निराश्रयम् ॥ ॥ ६.१९ ॥
હવે બીજે પણ કહેવાયું છે: જ્યારે વિદ્વાન બહારના મનને અને ઇન્દ્રિયવિષયોને નિયંત્રિત કરી, પ્રાણને સ્થિર કરી, સંકલ્પરહિત રહે, ત્યારે આ અપ્રાણમાંથી, જેમાંથી પ્રાણ નામનો જીવ ઉત્પન્ન થાય છે, તેથી તુરીય નામની અવસ્થામાં પ્રાણને ધારણ કરવો. એમ કહેવાયું છે: અચિત્ત, ચિત્ત પર આરોપિત, અચિંત્ય, ગુહ્ય, ઉત્તમ; ત્યાં ચિત્તને સ્થાપવું, અને તે લિંગ નિરાશ્રય છે.
Maitrāyaṇī 6.20
अथान्यत्राप्युक्तम् अतः परास्य धारणा तालुरसनाग्रनिपीडना द्वाङ्मनःप्राणनिरोधनाद्ब्रह्म तर्केण पश्यति यदात्मनाऽऽत्मान मणोरणीयांसं द्योतमानं मनःक्षयात्पश्यति तदात्मनात्मानं दृष्ट्वा निरात्मा भवति निरात्मकत्वादसङ्ख्योऽयोनिश्चिन्त्यो मोक्षलक्षणमित्येतत्परं रहस्यम् इत्येवं ह्याह चित्तस्य हि प्रसादेन हन्ति कर्म शुभाशुभम् । प्रसन्नात्मात्मनि स्थित्वा सुखमव्ययमश्नुता इति ॥ ॥ ६.२० ॥
બીજે ઠેકાણે પણ એમ કહેવામાં આવ્યું છે: એની પરમ ધારણા એટલે જીભના અગ્રભાગથી તાળવાને દબાવવું. ઇન્દ્રિયો, મન અને પ્રાણના નિરોધથી તર્કથી બ્રહ્મને જુએ છે. મન ક્ષીણ થતાં અણુ કરતાં પણ સૂક્ષ્મ, પ્રકાશમાન આત્માને આત્માથી જ જુએ છે; આત્માને જોઈને તે નિરાત્મા થાય છે. નિરાત્મકતાને કારણે તે અસંખ્ય, અયોનિ, અચિંત્ય અને મોક્ષલક્ષણવાળો થાય છે; આ પરમ રહસ્ય છે. એમ જ કહ્યું છે: ચિત્તની પ્રસન્નતાથી શુભાશુભ કર્મોનો નાશ થાય છે. પ્રસન્નાત્મા આત્મામાં સ્થિત થઈને અવ્યય સુખ પામે છે.
Maitrāyaṇī 6.21
अथान्यत्राप्युक्तम् ऊर्ध्वगा नाडी सुषुम्नाख्या प्राणसञ्चारिणी ताल्वन्तर्विच्च्हिन्ना तया प्राणोङ्कारमनोयुक्तयोर्ध्वमुत्क्रमेत् ताल्वध्याग्रं परिवर्त्य इन्द्रियाण्यसंयोज्य महिमा महिमानं निरीक्षेता ततो निरात्वकमेति निरात्मकत्वान्न सुखदुःखभाग्भवति केवलत्वं लभता इत्येवं ह्याह परः पूर्वं प्रतिष्ठाप्य निगृहीतानिलं ततः । तीर्त्वा पारमपारेण पश्चाद्युञ्जीत मूर्ध्वनि ॥ ॥ ६.२१ ॥
બીજે ઠેકાણે પણ કહેવામાં આવ્યું છે: ઊર્ધ્વગામી સુષુમ્ના નામની નાડી, જે પ્રાણનો સંચાર કરે છે, તે તાળવાની અંદર વિચ્છિન્ન છે; તેની સાથે પ્રાણ, ઓંકાર અને મનને યોજીને ઊંચે ચઢવું જોઈએ. તાળવાના ઉપરના અગ્રભાગને ફેરવીને, ઇન્દ્રિયોને ન જોડતાં, મહિમાને જોવો જોઈએ. પછી તે નિરાત્મકતા પામે છે; નિરાત્મકતાને કારણે તે સુખ-દુઃખનો ભાગી થતો નથી, કેવલત્વ પામે છે. એમ જ કહ્યું છે: પહેલાં પરને સ્થાપીને, વાયુનો નિગ્રહ કરીને, પછી અપરથી પાર થઈને, પછી મસ્તકમાં યોગ કરવો.
Maitrāyaṇī 6.22
अथान्यत्राप्युक्तम् द्वे वा व ब्रह्मणी अभिध्येये शब्दश्चाशब्दश्च अथ शब्देनैवाशब्दमाविष्क्रियते अथ तत्र ओमिति शब्दोऽनेनोर्ध्वमुत्क्रान्तोऽशब्दे निधनमेति अथाहैषा गतिरेतदमृतम् अतत्सायुज्यत्वम् निर्वृतत्वम् तथा चेति अथ यथोर्णनाभिस्तन्तुनोर्ध्वमुत्क्रान्तोऽवकाशं लभतीत्येवं वा व खल्वासावभिध्याता ओमित्यनेनोर्ध्वमुत्क्रान्तः स्वातन्त्र्यं लभते अन्यथा परे शब्दवादिनः श्रवणाङ्गुष्ठयोगेनान्तर्हृदयाकाशशब्दमाकर्णयन्ति सप्तविधेयं तस्योपमा यथा नद्यः किङ्किणी कांस्यचक्रकभेक विःकृन्दिका वृष्टिर्निवाते वदतीति तं पृथग्लक्षणमतीत्य परेऽशब्देऽव्यक्ते ब्रह्मण्यस्तं गताः तत्र तेऽपृथग्धर्मिणोऽपृथग्विवेक्या यथा सम्पन्ना मधुत्वं नानारसा इत्येवं ह्याह द्वे ब्रह्मणि वेदितव्ये शब्दब्रह्म परां च यत् । शब्दब्रह्मणि निष्णातः परं ब्रह्माधिगच्छति ॥ ॥ ६.२२ ॥
બીજે પણ કહેવાયું છે: બ્રહ્મના બે રૂપ ધ્યાન યોગ્ય છે — શબ્દ અને અશબ્દ. શબ્દ દ્વારા જ અશબ્દ પ્રગટ થાય છે. ત્યાં 'ઓમ' એ શબ્દ તેના દ્વારા ઊંચે ચઢીને અશબ્દમાં લય પામે છે. એ જ ગતિ છે, એ જ અમૃત છે, એની સાથે એકતા અને પરમ શાંતિ. મકડી જેમ પોતાના તાંતણાથી ઊંચે ચઢી સ્થાન મેળવે છે, તેમ ધ્યાત એ ઓમ દ્વારા ઊંચે ચઢી સ્વાતંત્ર્ય મેળવે છે. અન્ય શબ્દવાદીઓ કાન અને અંગૂઠો જોડીને હૃદયાકાશમાં શબ્દ સાંભળે છે. તેની સાત પ્રકારની ઉપમા છે — નદીઓ, ઘૂઘરીઓ, કાંસાની થાળીઓ, દેડકો, પવન વિના વરસાદનો અવાજ. એ ભિન્ન લક્ષણોને પાર કરીને તેઓ પરમ અશબ્દ, અવ્યક્ત બ્રહ્મમાં લીન થાય છે. તેઓ અભિન્ન સ્વભાવના છે, જેમ મધમાં ભળેલા વિવિધ રસ એક થાય છે. આ રીતે કહેવાયું છે: જાણવા યોગ્ય બે બ્રહ્મ — શબ્દબ્રહ્મ અને પરબ્રહ્મ. શબ્દબ્રહ્મમાં નિપુણ થઈને મનુષ્ય પરબ્રહ્મ પામે છે.
Maitrāyaṇī 6.23
अथान्यत्राप्युक्तम् यः शब्दस्तदोमित्येतदक्षरम् यदस्याग्रं तच्च्हान्तमशब्दमभयमशोकमानन्दं तृप्तं स्थिरमचलममृतमच्युतं ध्रुवं विष्णुसंज्ञितं सर्वापरत्वाय तदेता उपसीतेत्येवं ह्याह योऽसौ परापरो देवा ॐकारो नाम नामतः । निःशब्दः शून्यभूतस्तु मूर्ध्नि स्थाने ततोऽभ्यसेत् ॥ ॥ ६.२३ ॥
બીજે પણ કહેવાયું છે: જે શબ્દ છે તે 'તત્ ઓમ્' એ અક્ષર; તેનો અગ્ર અંતવાળો છે — અશબ્દ, અભય, અશોક, આનંદ, તૃપ્ત, સ્થિર, અચલ, અમૃત, અચ્યુત, ધ્રુવ, જેને વિષ્ણુ કહેવાય છે. સૌથી પર થવા માટે તેની ઉપાસના કરવી. આ રીતે કહેવાયું છે: પર-અપર દેવ, ઓંકાર નામે, શબ્દરહિત અને શૂન્યરૂપ થઈને મસ્તકના સ્થાને છે; ત્યાંથી જ અભ્યાસ કરવો.
Maitrāyaṇī 6.24
अथान्यत्राप्युक्तम् धनुः शरीरम् ओमित्येतच्छरः शिखास्य मनः तमोलक्षणं भित्वा तमोऽतमाविष्टमागच्छति अथाविष्टं भित्वाऽलातचक्रमिव स्फुरन्तमादित्यवर्णमूर्जस्वन्तं ब्रह्म तमसः पर्यमपश्यद्यदमुष्मिन्नादित्येऽथ सोमेऽग्नौ विद्युति विभाति अथ खल्वेनं दृष्ट्वाऽमृतत्वं गच्छतीत्येवं ह्याह ध्यानमन्तःपरे तत्त्वे लक्ष्येषु च निधीयते । अतोऽविशेषविज्ञानं विशेषमुपगच्छति ॥ मानसे च विलीने तु यत्सुखं चात्मसाक्षिकम् । तद्ब्रह्म चामृतं शुक्रं सा गतिर्लोक एव सः ॥ ॥ ६.२४ ॥
બીજે ઠેકાણે પણ કહેવાયું છે: શરીર ધનુષ્ય છે, ઓમ બાણ છે, મન તેનો અગ્રભાગ છે. અંધકારનાં લક્ષણોને ભેદીને તે અ-તમસમાં પ્રવેશે છે. પછી પ્રવેશીને, સળગતા અલાતચક્ર જેવા ચમકતા, સૂર્યવર્ણા, ઓજસ્વી બ્રહ્મને, જે તમસથી પર છે, તે જુએ છે; તે આદિત્યમાં, પછી સોમમાં, અગ્નિમાં, વીજળીમાં પ્રકાશે છે. તેને જોઈને તે અમરત્વ પામે છે, એમ કહેવાયું છે. ધ્યાન અંદરના પરતત્ત્વ અને લક્ષ્યોમાં સ્થિર થાય છે. તેથી અવિશેષ જ્ઞાન વિશેષને પામે છે. મન વિલીન થતાં જે આત્મસાક્ષી સુખ છે, તે જ બ્રહ્મ, તે જ અમૃત, શુદ્ધ; તે જ લોકમાં ગતિ.
Maitrāyaṇī 6.25
अथान्यत्राप्युक्तम् निद्रेवान्तर्हितेन्द्रियः शुद्धितमया धिया स्वप्न इव यः पश्यतीन्द्रियबिलेऽविवशः प्रणवाख्यं प्रणेतारं भारूपं विगतनिद्रं विजरं विमृत्युं विशोकं च सोऽपि प्रणवाख्यः प्रणेता भारूपः विगत निद्रः विजरः विमृत्युर्विशोको भवतीत्येवं ह्याह एवं प्राणमथोङ्कारं यस्मात्सर्वमनेकधा । युनक्ति युञ्जते वापि यस्माद्योग इति स्मृतः ॥ एकत्वं प्राणमनसोरिन्द्रियाणां तथैव च । सर्वभावपरित्यागो योग इत्यभिधीयते ॥ ॥ ६.२५ ॥
બીજે ઠેકાણે પણ કહેવાયું છે: ઇન્દ્રિયોને અંદર સમેટીને, અતિશુદ્ધ બુદ્ધિથી, નિદ્રામાં હોય તેમ, સ્વપ્નની જેમ, ઇન્દ્રિય-છિદ્રમાં અવશ થયા વિના જે પ્રણવ નામના પ્રણેતાને, પ્રકાશરૂપને, નિદ્રારહિત, જરારહિત, મૃત્યુરહિત, શોકરહિતને જુએ છે; તે પણ પ્રણવ નામનો પ્રણેતા, પ્રકાશરૂપ, નિદ્રારહિત, જરારહિત, મૃત્યુરહિત, શોકરહિત થાય છે, એમ કહેવાયું છે. આ રીતે પ્રાણ અને ૐકારને, કારણ કે તે બધું અનેક પ્રકારે જોડે છે અને યોગીઓ તેમાં જોડાય છે, એથી તેને યોગ કહ્યો છે. પ્રાણ-મનની એકતા, તેમ જ ઇન્દ્રિયોની એકતા, સર્વ ભાવોનો ત્યાગ, તેને યોગ કહેવાય છે.
Maitrāyaṇī 6.26
अथान्यत्राप्युक्तम् यथा वाप्सु चारिणः शाकुनिकः सूत्रयन्त्रेणोद्धृत्योदरेऽग्नौ जुहोत्येवं वा व खल्विमान्प्राणानोमित्यनेनोद्धृत्यानामयेऽग्नौ जुहोति अतस्तप्तोर्विवसोऽथ यथा तप्तोर्वि सार्पिस्तृणकाष्ठसंस्पर्शे नोज्ज्वलतीत्येवं वा व खल्वसावप्राणाख्यः प्राणसंस्पर्शेनोज्ज्वलति अथ यदुज्ज्वलत्येतद्ब्रह्मणो रूपं चैतद्विष्णोः परमं पदम् चैतद्रुद्रस्य रुद्रत्वमेतत्तदपरिमितधा चात्मानं विभज्य पूरयतीमां लोकानित्येवं ह्याह वह्नेश्च यद्वत्खलु विस्फुलिङ्गाः सूर्यान्मयूखाश्च तथैव तस्य प्राणादयो वै पुनरेव तस्माद् अभ्युच्चरन्तीह यथाक्रमेण ॥ ॥ ६.२६ ॥
બીજે ઠેકાણે પણ કહેવાયું છે: પાણીમાં વિચરતા પક્ષીને શિકારી સૂત્ર-યંત્રથી ખેંચીને પેટમાં ધરીને અગ્નિમાં હોમે છે, તેમ તે આ પ્રાણોને ઓમ્ થી ખેંચીને અનામય અગ્નિમાં હોમે છે. તેથી તપેલું વસ્ત્રરહિત ઘી જેમ ઘાસ અને લાકડાના સ્પર્શે સળગતું નથી, તેમ તે અપ્રાણ નામનું તત્ત્વ પ્રાણના સ્પર્શે સળગી ઊઠે છે. જે સળગે છે તે જ બ્રહ્મનું રૂપ છે, આ જ વિષ્ણુનું પરમ પદ છે, આ જ રુદ્રનું રુદ્રત્વ છે; આ જ અપરિમિત રીતે પોતાને વિભાજિત કરીને આ લોકોને ભરે છે, એમ કહેવાયું છે. અગ્નિના તણખા અને સૂર્યનાં કિરણો જેમ, તેમ તેના પ્રાણ આદિ ફરી તેમાંથી જ ક્રમશઃ ઉપર ઊઠે છે.
Maitrāyaṇī 6.27
अथान्यत्राप्युक्तम् ब्रह्मणो वा वैतत्तेजः परस्यामृतस्याशरीरस्य यच्छरीरस्यौष्ण्यमस्यैतद् घृतमथाविः सन् नभसि निहितं वैतदेकाग्रेणैवमन्तर्हृदयाकाशं विनुदन्ति यत्तस्य ज्योतिरिव सम्पद्यतीति अतस्तद्भावम् अचिरेणैति भूमावयस्पिण्डं निहितं यथाऽचिरेणैति भूमित्वम् मृद्वत्संस्थमयस्पिण्डं यथाग्न्ययस्कारादयो नाभिभवन्ति प्रणश्यति चित्तं तथाश्रयेण सहैवमित्येवं ह्याह हृद्याकाशमयं कोशमानन्दं परमालयम् । स्वं योगश्च ततोऽस्माकं तेजश्चैवाग्निसूर्ययोः ॥ ॥ ६.२७ ॥
બીજે પણ એમ કહેવાયું છે: આ બ્રહ્મનું તેજ છે, જે પરમ, અમૃત, દેહરહિત છે; અને શરીરની જે ઉષ્ણતા છે તે પણ આ જ. આ ઘી છે, જે પ્રગટ થઈને આકાશમાં સ્થિત છે. એકાગ્ર ચિત્તથી હૃદયાકાશમાં આ રીતે મંથન કરનારને તેનો પ્રકાશ જ્યોતિ જેવો બને છે. તેથી તે ઝડપથી તે ભાવને પામે છે, જેમ ભૂમિ પર મૂકેલો લોખંડનો ગોળો ઝડપથી માટીસ્વભાવ પામે છે. કોમળ માટીમાં મૂકેલા લોખંડના ગોળાને લુહાર વગેરે જીતી શકતા નથી, તેમ મન પોતાના આધાર સાથે નાશ પામે છે. આ રીતે કહેવાયું છે: હૃદયાકાશમય, આનંદમય, પરમ આલય કોશ. પોતાનો યોગ, તેમાંથી આપણું તેજ, અગ્નિ અને સૂર્યનું તેજ.
Maitrāyaṇī 6.28
अथान्यत्राप्युक्तम् भूतेन्द्रियार्थानतिक्रम्य ततः प्रव्रज्याज्यं धृतिदण्डं धनुर्गृहीत्वाऽनभिमानमयेन चैवेषुणा तं ब्रह्म द्वारपारं निहत्याद्यं संमोहमौली तृष्णेर्ष्याकुण्डली तन्द्रीराघवेत्र्यभिमानाध्यक्षः क्रोधज्यं प्रलोभदण्डं धनुर्गृहीत्वेच्च्हामयेन चैवेषुणेमानि खलु भूतानि हन्ति तं हत्वोंकारप्लवेनान्तर्हृदयाकाशस्य पारं तीर्त्वाविर्भूते अन्तराकाशे शनकैरवटैवावटकृद्धातुकामः संविशत्येवं ब्रह्मशालां विशेत् ततश्चतुर्जालं ब्रह्मकोशं प्रणुदेत् गुर्वागमेनेति अतः शुद्धः पूतः शून्यः शान्तोऽप्राणो निरात्माऽनन्तोऽक्षय्यः स्थिरः शाश्वतोऽजः स्वतन्त्रः स्वे महिम्नि तिष्ठति अतः स्वे महिम्नि तिष्ठमानम् दृष्ट्वाऽवृत्तचक्रमिव सञ्चारचक्रमालोकयति इत्येवं ह्याह षड्भिर्मासैस्तु युक्तस्य नित्यमुक्तस्य देहिनः
अनन्तः परमो गुह्यः सम्यग्योगः प्रवर्तते ॥
रजस्तमोभ्यां विद्धस्य सुसमिद्धस्य देहिनः
पुत्रदारकुटुम्बेषु सक्तस्य न कदाचन ॥ ॥ ६.२८ ॥
બીજે પણ એમ કહેવાયું છે: ભૂતો, ઇન્દ્રિયો અને તેમના વિષયોને ઓળંગીને, પછી સંન્યાસ લઈને, ઘી રૂપી આહુતિ, ધૃતિનો દંડ, અનભિમાનથી બનેલા બાણવાળું ધનુષ લઈને, બ્રહ્મના દ્વારપાલને, પહેલાને, મોહનો મુકુટ ધારણ કરનારને, તૃષ્ણા-ઈર્ષ્યાના કુંડળ પહેરનારને, તંદ્રા-આળસની લાકડી ધરનારને, અભિમાનના અધ્યક્ષને મારીને, ક્રોધ જેની પણછ અને લોભ જેનો દંડ છે તેવું ધનુષ લઈને, ઇચ્છા-રોગથી બનેલા બાણથી આ ભૂતોને ખરેખર મારે છે. તેને મારીને, ઓંકારની નાવથી હૃદયાકાશના સામા કાંઠે જઈને, પ્રગટ થયેલા અંતરાકાશમાં ધીરે ધીરે, ખાડો ખોદનારની જેમ, તત્ત્વની ઇચ્છાથી પ્રવેશે છે. આ રીતે બ્રહ્મશાળામાં પ્રવેશવું. પછી ગુરુના ઉપદેશથી ચતુર્જાલ અને બ્રહ્મકોશને દૂર કરવો. તેથી તે શુદ્ધ, પવિત્ર, શૂન્ય, શાંત, પ્રાણરહિત, આત્મરહિત, અનંત, અક્ષય, સ્થિર, શાશ્વત, અજ, સ્વતંત્ર, પોતાની મહિમામાં સ્થિત રહે છે. તેથી પોતાની મહિમામાં સ્થિત તેને જોઈને, ન ફરતા ચક્રની જેમ સંચારચક્રને જુએ છે. આ રીતે કહેવાયું છે: છ માસ યોગમાં રહેલા, નિત્યમુક્ત દેહધારીને અનંત, પરમ, ગુહ્ય એવો સમ્યક યોગ પ્રવર્તે છે. રજસ અને તમસથી વિંધાયેલા, સારી રીતે પ્રજ્વલિત દેહધારીને, જે પુત્ર, પત્ની, કુટુંબમાં આસક્ત છે, તેને ક્યારેય નહીં.
Maitrāyaṇī 6.29
एवमुक्त्वाऽन्तर्हृदयः शकायन्यस्तस्मै नमस्कृत्वाऽनया ब्रह्मविद्यया राजन् ब्रह्मणः पन्थानमारूढाः पुत्राः प्रजापतेरिति सन्तोषं द्वन्द्वतितिक्षां शान्तत्वं योगाभ्यासादवाप्नोतीति एतद्गुह्यतमं नापुत्राय नाशिष्याय नाशान्ताय कीर्तयेदिति अनन्यभक्ताय सर्वगुणसम्पन्नाय दद्यात् ॥ ॥ ६.२९ ॥
આમ કહીને, અંતર્મુખ હૃદયવાળા શકાયન્યે તેમને નમસ્કાર કર્યા. હે રાજન્, આ બ્રહ્મવિદ્યા દ્વારા પ્રજાપતિના પુત્રો બ્રહ્મના માર્ગે આરૂઢ થયા — સંતોષ, દ્વંદ્વોને સહન કરવાની ક્ષમતા અને શાંતિ યોગાભ્યાસથી પ્રાપ્ત થાય છે, એમ કહેવાયું છે. આ અત્યંત ગુહ્ય છે; પુત્ર વિનાના, શિષ્ય વિનાના કે અશાંત માણસને આ કહેવું નહીં. જેની ભક્તિ અનન્ય છે અને જે સર્વ સદ્ગુણોથી સંપન્ન છે, તેને જ આ આપવું.
Maitrāyaṇī 6.30
ॐ शुचौ देशे शुचिः सत्त्वस्थः सदधीयानः सद्वादी सद्ध्यायी सद्याजी स्यादिति । अतः सद्ब्रह्मणि सत्यभिलाषिणि निर्वृत्त्योऽनस्तत्फलच्च्हिन्नपाशो निराशः परेष्वात्मवद्विगतभयो निष्कामोऽक्षय्यमपरिमितं सुखमाक्रम्य तिष्ठति । परमं वै शेवधेरिव परस्योद्धरणं यन्निष्कामत्वम् । स हि सर्वकाममयः पुरुषोऽध्यवसायसङ्कल्पाभिमानलिङ्गो बद्दः । अतस्तद्विपरीतो मुक्तः । अत्रैक आहुर्गुणः प्रकृतिभेदवशासध्यवसायात्मबन्धमुपागतो। अध्यवसायस्य दोषक्षयाद्धि मोक्षः मनसा ह्येव पश्यति मनसा शृणोति कामः सङ्कल्पो विचिकित्सा श्रद्धाऽश्रद्धा धृतिरधृतिर्ह्रीर्धीर्भीरित्येतत्सर्वं मन एव गुणौघैरुह्यमानः कलुषीकृतश्चास्थिरश्चलो लुप्यमानः सस्पृहो व्यग्रश्चाभिमानित्वं प्रयात इति अहं सो ममेदमित्येवं मन्यमानो निबध्नात्यात्मनात्मानं जालेनेव खेचरः । अतः पुरुषोऽध्यावसायसङ्कल्पाबिमानलिङ्गो बद्दः अतस्तद्विपरीतो मुक्तः तस्मान्निरध्यवसायो निःसङ्कल्पो निरभिमानस्तिष्ठेत् एतन्मोक्षलक्षणम् एषात्र ब्रह्मपदवी एषोऽत्र द्वारविवरोऽनेनास्य तमसः पारं गमिष्यति । अत्र हि सर्वे कामाः समाहिता इत्यत्रोदाहरन्ति यदा पञ्चावतिष्ठन्ते ज्ञानानि मनसा सह । बुद्धिश न विचेष्टते तामाहुः परमां गतिम् ॥ एतदुक्त्वान्तर्हृदयः शाकायन्यस्तस्मै नमस्कृत्वा यथावदुपचारी कृतकृत्यो मरुदुत्तरायणं गतो न ह्यत्रोद्वर्त्मना गतिः एषोऽत्र ब्रह्मपथः सौरं स्द्वारं भित्त्वोर्द्ध्वेन विनिर्गता इत्यत्रोदाहरन्ति अनन्ता रश्मयस्तस्य दीपवद्यः स्थितो हृदि । सितासिताः कद्रुनीलाः कपिला मृदुलोहिताः ॥ ऊर्ध्वमेकः स्थितस्तेषां यो भिभित्वा सूर्यमण्डलम् । ब्रह्मलोकमतिक्रम्य तेन यान्ति परां गतिम् ॥ यदस्यान्यद्रश्मिशतमूर्ध्वमेव व्यवस्थितम् । तेन देवनिकायानां स्वधामानि प्रपद्यते ॥ ये नैकरूपाश्चाधस्ताद्रश्मयोऽस्य मृदुप्रभाः । इह कर्मोपभोगाय तैः संसरति सोऽवषः । तस्मात्सर्गस्वर्गापवर्गहेतुर्भगवानसावादित्य इति ॥ ॥ ६.३० ॥
ઓમ. શુચિ સ્થાનમાં, શુદ્ધ અને સત્ત્વગુણમાં સ્થિત થઈને, સત્તનો અભ્યાસ કરનાર, સત્ બોલનાર, સત્નું ધ્યાન કરનાર, સત્ માટે યજ્ઞ કરનાર થવું જોઈએ. તેથી સત્ય બ્રહ્મની અભિલાષા રાખનાર, કર્મફળથી મુક્ત, જેના પાશ છેદાયા છે, આશારહિત, બીજાઓ પ્રત્યે પોતાના જેવો વ્યવહાર કરનાર, ભયરહિત અને નિષ્કામ, તે અક્ષય, અપરિમિત સુખ પામીને સ્થિર રહે છે. નિષ્કામતા જ તે પરમ નિધિનો ઉદ્ધાર છે, જેમ ગુપ્ત ધનનો ઉદ્ધાર. તે પુરુષ સર્વકામમય છે; નિશ્ચય, સંકલ્પ અને અભિમાનના લક્ષણવાળો, તે બદ્ધ છે. તેથી તેનાથી વિપરીત મુક્ત છે. અહીં કેટલાક કહે છે: ગુણ પ્રકૃતિના ભેદને વશ થઈને નિશ્ચયરૂપ આત્મબંધન પામે છે. નિશ્ચયના દોષના ક્ષયથી જ મોક્ષ છે. મનથી જ જુએ છે, મનથી જ સાંભળે છે; કામ, સંકલ્પ, સંશય, શ્રદ્ધા, અશ્રદ્ધા, ધૃતિ, અધૃતિ, લજ્જા, બુદ્ધિ, ભય - આ બધું મન જ છે. ગુણોના પ્રવાહથી તણાયેલું, કલુષિત, અસ્થિર, ચંચળ, વ્યાકુળ, લાલસાયુક્ત અને વ્યગ્ર મન અભિમાનને પામે છે; 'હું તે છું, આ મારું છે' એમ માનીને, પક્ષી જાળમાં બંધાય તેમ પોતાને જ પોતાથી બાંધે છે. તેથી પુરુષ નિશ્ચય, સંકલ્પ અને અભિમાનના લક્ષણથી બદ્ધ છે; તેનાથી વિપરીત મુક્ત છે. તેથી નિશ્ચયરહિત, સંકલ્પરહિત, અભિમાનરહિત થઈને રહેવું; આ જ મોક્ષનું લક્ષણ છે. આ જ અહીં બ્રહ્મપદવી છે; આ જ આ દ્વારનું છિદ્ર છે; આના દ્વારા તે આ અંધકારના પાર જશે. અહીં બધી કામનાઓ સમાહિત છે, એમ આ વિષયમાં ઉદાહરણ આપે છે: જ્યારે પાંચ જ્ઞાનેન્દ્રિયો મન સાથે સ્થિર રહે છે અને બુદ્ધિ પણ ચેષ્ટા કરતી નથી, તેને પરમ ગતિ કહે છે. આ કહીને અંતર્હૃદય શાકાયન્યે તેમને નમસ્કાર કરીને યથાવિધિ ઉપચાર કરીને કૃતકૃત્ય થઈને વાયુમાર્ગે ઉત્તરાયણમાં ગયો. અહીં ઊર્ધ્વમાર્ગથી ગતિ નથી. આ જ અહીં બ્રહ્મપથ છે; સૌર દ્વારને ભેદીને ઊર્ધ્વ દિશામાં નીકળે છે, એમ આ વિષયમાં ઉદાહરણ આપે છે: હૃદયમાં દીપની જેમ સ્થિત તેના અનંત રશ્મિઓ - સફેદ, કાળા, કદ્રુ-નીલ, પીંગળા, મૃદુ લાલ. તેમાંથી એક ઉપર સ્થિત છે, જે સૂર્યમંડળને ભેદીને, બ્રહ્મલોકને વટાવીને પરમ ગતિ પામે છે. તેના બીજા સો રશ્મિઓ ઉપર જ વ્યવસ્થિત છે; તેમના દ્વારા તે દેવગણોના પોતાના ધામોને પામે છે. જે અનેક રૂપવાળા નીચેના મૃદુ પ્રભાવાળા રશ્મિઓ છે, તેમના દ્વારા અહીં કર્મભોગ માટે તે અવશ થઈને સંસારમાં ભટકે છે. તેથી આ ભગવાન આદિત્ય જ સૃષ્ટિ, સ્વર્ગ અને મોક્ષનો હેતુ છે.
Maitrāyaṇī 6.31
किमात्मकानि वा एतानीन्द्रियाणि प्रचरन्त्युद्गन्ता चैतेषामिह को नियन्ता वेत्याह । प्रत्याहात्मात्मकानीत्यात्मा ह्येषामुद्गन्ता वाप्सरसो भानवीयाश्च मरीचयो नाम अथ पञ्चभिः रश्मिभिर्विषयानत्ति कतम आत्मेति योऽयं शुद्धः पूतः शून्यः शान्तादिलक्षणोक्तः स्वकैर्लिङ्गैरुपगृह्यः तस्यैतल्लिङ्गमलिङ्गस्याग्नेर्यदौष्ण्यमाविष्टं चापां यः शिवतमोरस इत्येके । अथ वाक्ष्रोत्रं चक्षुर्मनः प्राण इत्येके, अथ बुद्धिर्धृतिः स्मृतिः प्रज्ञा तदित्येके अथ ते एतस्यैवं यथैवेह बीजस्याङ्कुरावाथधूमार्चिर्विष्फुलिङ्गा इवाग्नेश्चेति अत्रोदाहरन्ति वह्नेश्च यद्वत्खलु विष्फुलिङ्गाः सूर्यान्मयूखाश्च तथैव तस्य । प्राणादयो वै पुनरेव तस्मादभ्युच्चरन्तीह यथाक्रमेण ॥ ॥ ६.३१ ॥
ઇન્દ્રિયો કયા સ્વરૂપે વિચરે છે, અને તેમને ઉદિત કરનાર તથા અહીં તેમનો નિયંતા કોણ છે? આ પ્રશ્નનો ઉત્તર: તેઓ આત્મસ્વરૂપ થઈને વિચરે છે; તેમને ઉદિત કરનાર આત્મા જ છે. અથવા અપ્સરસ નામની ભાનવીય કિરણો તેમને ઉદિત કરે છે. પછી તે પાંચ કિરણો વડે વિષયોનો ઉપભોગ કરે છે. 'કયો આત્મા?' — જે શુદ્ધ, પવિત્ર, શૂન્ય, શાંત આદિ લક્ષણોથી કહેવાયેલો છે, તે પોતાના ચિહ્નોથી ગ્રહણ કરવા યોગ્ય છે. અલિંગ અગ્નિનું ચિહ્ન તેની ઉષ્ણતા છે, અને પાણીમાં રહેલો શિવતમ રસ પણ તે જ છે, એમ કેટલાક કહે છે. પછી વાક્, શ્રોત્ર, ચક્ષુ, મન, પ્રાણ એમ કેટલાક કહે છે; બુદ્ધિ, ધૃતિ, સ્મૃતિ, પ્રજ્ઞા એમ કેટલાક કહે છે. જેમ બીજમાંથી અંકુર, અગ્નિમાંથી ધૂમ, જ્વાળા અને તણખા નીકળે છે, તેમ તેમાંથી પ્રાણાદિ ક્રમપૂર્વક ઉદિત થાય છે.
Maitrāyaṇī 6.32
तस्माद्वा एतस्मादात्मनि सर्वे प्राणाः सर्वे लोकाः सर्वे वेदाः सर्वे देवाः सर्वाणि च भूतान्युच्चरन्ति तस्योपनिषत्सत्यस्य सत्यमिति अथ यथार्द्रैधाग्नेरभ्याहितस्य पृथग्धूमा निश्चरन्त्येवं वा एतस्य महतो भूतस्य निःश्वसितमेतद्यदृग्वेदो यजुर्वेदः सामवेदोऽथर्वाङ्गिरसा इतिहासः पुराणम् विद्या उपनिषदः श्लोकाः सूत्राण्यनुव्याख्यानानि व्याख्यानान्यस्यैवैतानि विश्वा भूतानि ॥ ६.३२ ॥
તે આત્મામાંથી જ સર્વ પ્રાણો, સર્વ લોકો, સર્વ વેદો, સર્વ દેવો અને સર્વ ભૂતો ઉદિત થાય છે. તેનું રહસ્ય 'સત્યનું સત્ય' છે. ભીના બળતણથી સળગતા અગ્નિમાંથી જેમ જુદા જુદા ધુમાડા નીકળે છે, તેમ આ મહાભૂતનો નિઃશ્વાસ આ છે: ઋગ્વેદ, યજુર્વેદ, સામવેદ, અથર્વાંગિરસ, ઇતિહાસ, પુરાણ, વિદ્યાઓ, ઉપનિષદો, શ્લોકો, સૂત્રો, અનુવ્યાખ્યાનો, વ્યાખ્યાનો — આ બધું તેનું જ છે, અને વિશ્વનાં સર્વ ભૂતો પણ તેનાં જ છે.
Maitrāyaṇī 6.33
पञ्चेष्टको वा एषोऽग्निः संवत्सरः तस्येमा इष्टका यो वसन्तो ग्रीष्मो वर्षाः शरद्धेमन्तः स शिरःपक्षसीपृच्च्हपृष्टवान् एषोऽग्निः पुरुषविदः सेयं प्रजापतेः प्रथमा चितिः करैर्यजमानमन्तरिक्षमुत्क्षिओप्त्वा वायवे प्रायच्च्हत् प्राणो वै वायुः प्राणोऽग्निस्तस्येमा इष्टका यः प्राणो व्यानोऽपानः समान उदानः स शिरःपक्षसीपृष्ठपुच्च्हवानेषोऽग्निः पुरुषविदस्तदिदमन्तरिक्षं प्रजापतेर्द्वितीया चितिः करैर्यजमानं दिवमुत्क्षिप्तेन्द्राय प्रायच्च्हत् असौ वा आदित्य इन्द्रः सैषोऽग्निः तस्येमा इष्टका यदृग्यजुः सामाथर्वाङ्गिरसा इतिहासं पुराणं स शिरःपक्षसीपुच्च्हपृष्ठवानेषोऽग्निः पुरुषविदः सैषा द्यौः प्रजापतेस्तृतीया चितिः करैर्यजमानस्यात्मविदेऽवदानं करोति यथात्मविदुत्क्षिप्य ब्रह्मणे प्रायच्च्हत् तत्रानन्दी मोदी भवति ॥ ६.३३ ॥
આ અગ્નિ પાંચ ઈંટોનો અગ્નિ છે, અથવા આ સંવત્સર છે. તેની ઈંટો વસંત, ગ્રીષ્મ, વર્ષા, શરદ અને હેમંત છે. તે માથું, બે પાંખો, બાજુઓ, પૂંછડી અને પીઠવાળો છે; પુરુષને જાણનાર માટે આ અગ્નિ છે. આ પ્રજાપતિનો પ્રથમ સ્તર છે. હાથો વડે યજમાનને અંતરિક્ષમાં ઊંચકીને વાયુને આપ્યો. પ્રાણ જ વાયુ છે, પ્રાણ જ અગ્નિ છે. તેની ઈંટો પ્રાણ, વ્યાન, અપાન, સમાન, ઉદાન છે; તે માથું, પાંખો, બાજુઓ, પીઠ, પૂંછડીવાળો છે; આ પુરુષવિદનો અગ્નિ છે. આ અંતરિક્ષ પ્રજાપતિનો બીજો સ્તર છે. હાથો વડે યજમાનને સ્વર્ગમાં ઊંચકીને ઇન્દ્રને આપ્યો. તે આદિત્ય જ ઇન્દ્ર છે, તે જ આ અગ્નિ છે. તેની ઈંટો ઋક્, યજુસ્, સામ, અથર્વાંગિરસ, ઇતિહાસ, પુરાણ છે; તે માથું, પાંખો, બાજુઓ, પૂંછડી, પીઠવાળો છે; આ પુરુષવિદનો અગ્નિ છે. આ દ્યૌ પ્રજાપતિનો ત્રીજો સ્તર છે. હાથો વડે યજમાન માટે આત્મવિદને અવદાન કરે છે; આત્મવિદને ઊંચકીને બ્રહ્મને આપ્યા જેવું, ત્યાં તે આનંદિત અને પ્રસન્ન થાય છે.
Maitrāyaṇī 6.34
पृथिवीगार्हपत्योऽन्तरिक्षं दक्षिणाग्निर्द्यौराहवनीयः तत एव पवमानपावकशुचय आविष्कृतमेतेनास्य यज्ञम् यतः पवमानपावकशुचिसंघातो हि जाठरः तस्मादग्निर्यष्टव्यः चेतव्यः स्तोतव्योऽभिध्यातव्यः यजमानो हविर्गृहीत्वा देवताभिध्यानमिच्छति हिरण्यवर्णः शकुनो हृद्यादित्ये प्रतिष्ठितः मद्गुर्हंसस्तेजोवृषः सोऽस्मिन्नग्नौ यजामहे इति चापि मन्त्रार्थं विचिनोति । तत्सवितुर्वरेण्यं भर्गोऽस्याभिध्येयं यो बुद्ध्यन्तस्थो ध्यायीह मनःशान्तिपदमनुसरत्यात्मन्येव धत्तेऽत्रेमे श्लोका भवन्ति १ यथा निरिन्धनो वह्निः स्वयोनावुपशाम्यते तथा वृत्तिक्षयाच्चित्तं स्वयोनावुपशाम्यते । २ स्वयोनावुपशान्तस्य मनसः सत्यकामतः इन्द्रियार्थविमूढस्यानृताः कर्मवशानुगाः । ३ चित्तमेव हि संसारम् तत्प्रयत्नेन शोधयेत् यच्चित्तस्तन्मयो भवति गुह्यमेतत्सनातनम् । ४ चित्तस्य हि प्रसादेन हन्ति कर्म शुभाशुभम् प्रसन्नात्मात्मनि स्थित्वा सुखमव्ययमश्नुते । ५ समासक्तं यथा चित्तं जन्तोर्विषयगोचरे यद्येवं ब्रह्मणि स्यात्तत्को न मुच्येत बन्धनात् । ६ मनो हि द्विविधं प्रोक्तं शुद्धं चाशुद्धमेव च अशुद्धं कामसम्पर्कात् शुद्धं कामविवर्जितम् । ७ लय विक्षेपरहितं मनः कृत्वा सुनिश्चलम् यदा यात्यमनीभावं तदा तत्परमं पदम् । ८ तावन्मनो निरोद्धव्यं हृदि यावत्क्षयं गतम् एतज्ज्ञानं च मोक्षं च शेषान्ये ग्रन्थविस्तराः । ९ समाधिनिर्धौतमलस्य चेतसो निवेशितस्यात्मनि यत्सुखं भवेत् न शक्यते वर्णयितुं गिरा तदा स्वयं तदन्तःकरणेन गृह्यते । १० अपामापोऽग्निरग्नौ वा व्योम्नि व्योम न लक्षयेत् एवमन्तर्गतं यस्य मनः स परिमुच्यते । ११ मन एव मनुष्याणं कारणं बन्धमोक्षयोः बन्धाय विषयासंगिं मोक्षो निर्विषयं स्मृतम् । अतोऽनग्निहोत्र्यनग्निचिदज्ञानभिध्यायिनां ब्राह्मणः पदव्योमानुस्मरणं विरुद्धम् तस्मादग्निर्यष्टव्यः चेतव्यः स्तोतव्योऽभिध्यातव्यः ॥ ६.३४ ॥
પૃથિવી ગાર્હપત્ય, અંતરિક્ષ દક્ષિણાગ્નિ, દ્યૌ આહવનીય. તેમાંથી જ પવમાન, પાવક અને શુચિ અગ્નિઓ પ્રગટ્યા; તેનાથી આ યજ્ઞ પ્રગટ થયો. પવમાન-પાવક-શુચિનો સમૂહ એ જ જઠરાગ્નિ છે. તેથી અગ્નિનું યજન કરવું, જાણવું, સ્તુતિ કરવી અને ધ્યાન કરવું. યજમાન હવિ લઈને દેવતાના ધ્યાનની ઇચ્છા કરે છે. 'સુવર્ણવર્ણ પક્ષી હૃદયમાં અને સૂર્યમાં પ્રતિષ્ઠિત છે; મદ્ગુ, હંસ, તેજનો વૃષભ; તે અગ્નિમાં અમે યજન કરીએ છીએ' એ રીતે મંત્રાર્થનો વિચાર કરે છે. સવિતાના તે વરેણ્ય તેજનું, જે બુદ્ધિની અંદર સ્થિત છે, ધ્યાન કરવું. અહીં મનઃશાંતિના પદને અનુસરતો ધ્યાની તેને આત્મામાં જ ધારણ કરે છે. આ વિષયે આ શ્લોકો છે: ૧. ઇંધન વિનાનો અગ્નિ જેમ પોતાના મૂળમાં શાંત થાય છે, તેમ વૃત્તિઓના ક્ષયથી ચિત્ત પોતાના મૂળમાં શાંત થાય છે. ૨. પોતાના મૂળમાં શાંત મનવાળા, સત્યકામ વિનાના, ઇન્દ્રિયવિષયોથી મોહિત જનની કામનાઓ મિથ્યા છે; તે કર્મવશને અનુસરે છે. ૩. ચિત્ત જ સંસાર છે; તેને પ્રયત્નથી શુદ્ધ કરવું. જેનું ચિત્ત જેવું હોય તે તેવો થાય છે — આ ગુહ્ય સનાતન સત્ય છે. ૪. ચિત્તની પ્રસન્નતાથી શુભાશુભ કર્મો નાશ પામે છે; પ્રસન્નાત્મા આત્મામાં સ્થિત થઈ અવ્યય સુખ પામે છે. ૫. જીવનું ચિત્ત વિષયોમાં આસક્ત રહે છે તેમ બ્રહ્મમાં આસક્ત હોત તો બંધનથી કોણ મુક્ત ન થાત? ૬. મન બે પ્રકારનું કહેવાયું છે — શુદ્ધ અને અશુદ્ધ; કામના સંપર્કથી અશુદ્ધ, કામરહિત થતાં શુદ્ધ. ૭. લય-વિક્ષેપરહિત, અત્યંત નિશ્ચલ મનને અમનીભાવ પ્રાપ્ત થાય ત્યારે તે જ પરમ પદ. ૮. મન ક્ષય પામે ત્યાં સુધી હૃદયમાં નિરોધ કરવો; આ જ્ઞાન અને મોક્ષ છે, બાકી ગ્રંથવિસ્તાર. ૯. સમાધિથી મળ ધોવાયેલા ચિત્તને આત્મામાં સ્થિર થતાં જે સુખ થાય તે વાણીથી વર્ણવી શકાય નહિ; તે અંતઃકરણથી સ્વયં ગ્રહણ થાય છે. ૧૦. પાણીમાં પાણી, અગ્નિમાં અગ્નિ, આકાશમાં આકાશ જેમ ઓળખાતું નથી, તેમ જેનું મન અંતર્ગત થાય તે મુક્ત થાય છે. ૧૧. મન જ મનુષ્યોના બંધન અને મોક્ષનું કારણ છે; વિષયાસક્તિ બંધન માટે, વિષયરહિતતા મોક્ષ માટે સ્મરાય છે. તેથી જે અગ્નિહોત્ર કરતા નથી, અગ્નિચયન કરતા નથી, અજ્ઞાની છે તેમને માટે બ્રાહ્મણમાર્ગના આકાશનું સ્મરણ વિરુદ્ધ છે. તેથી અગ્નિનું યજન કરવું, જાણવું, સ્તુતિ કરવી, ધ્યાન કરવું.
Maitrāyaṇī 6.35
नमोऽग्नये पृथिवी क्षिते लोकस्मृते लोकम्स्मै यजमानाय धेहि नमो वायवेऽन्तरिक्षक्षिते लोकस्मृते लकमस्मै यजमानाय धेहि नम आदित्याय दिविक्षिते लोकस्मृते लोकमस्मै यजमानाय धेहि नमो ब्रह्मणे सर्वक्षिते सर्वस्मृते सर्वमस्मै यजमानाय धेहि हिरण्मयेन पात्रेण सत्यस्यापिहितं मुखम् तत्त्वं पूषन्नपावृणु सत्यधर्माय विष्णवे योऽसा आदित्ये पुरुषः सोऽसा अहम् एष ह वै सत्यधर्मो यदादित्यस्य आदित्यत्वं तच्च्हुक्लम् पुरुषम् अलिङ्गम् नभसोऽन्तर्गतस्य तेजसोंऽशमात्रमेतद्यदादित्यस्य मध्य इवेत्य् अक्षिण्यग्नौ चैतद्ब्रह्मैतदमृतमेतद्भर्गः एतत्सत्यधर्मो नभसोऽन्तर्गतस्य तेजसोंऽशमात्रमेतद्यदादित्यस्य मध्ये अमृतं यस्य हि सोमः प्राणा वा अप्ययंकुरा एतक़्द्ब्रह्मैतदमृतमेतद्भर्गः एतत्सत्यधर्मो नभसोऽन्तर्गतस्य तेजसोऽंशमात्रम् एतद्यदादित्यस्य मध्ये यजुर्दीप्यत्यौमापोज्योतिरसोऽमृतंब्रह्म भूर्भुवः स्वरोम् । अष्टपादं शुचिं हंसं त्रिसूत्रमणुमव्ययम् द्विधर्मोऽन्धं तेजसेन्धं सर्वं पश्यन्पश्यति नभसोऽन्तर्गतस्य तेजसोऽन्शमात्रमेतद्यदादित्यस्य मध्ये उदित्वा मयूखे भवत एतत्सवित्सत्यधर्म एतद्यजुरेतत्तप एतदग्निरेतद्वायुरेतत्प्राण एतदाप एतच्चन्द्रमा एतच्च्हुक्रमेतदमृतमेतद्ब्रह्मविषयमेतद्भानुरर्णवस्तस्मिन्नेव यजमानः सैन्धव इव व्लीयन्त एषा वै ब्रह्मैकतात्र हि सर्वे कामाः समाहिता इत्यत्रोदाहरन्ति -- अंशुधारय इवाणुवातेरितः संस्फुरत्यसावन्तर्गः सुराणाम्। यो हैवंवित्स सवित् स द्वैतवित् सैकधामेतः स्यात्तदात्मकश्च । ये विन्दव इवाभ्युच्चरन्त्यजस्रम् विद्युदिवाभ्रार्चिषः परमे व्योमन् । तेऽर्चिषो वै यशस आश्रयवशाज्जटाभिरूपा इव कृष्णवर्त्मनः ॥ ६.३५ ॥
અગ્નિને નમસ્કાર, જે પૃથ્વીમાં વસે છે અને લોક તરીકે સ્મરાય છે; આ યજમાનને લોક પ્રદાન કરો. વાયુને નમસ્કાર, જે અંતરિક્ષમાં વસે છે અને લોક તરીકે સ્મરાય છે; આ યજમાનને લોક પ્રદાન કરો. આદિત્યને નમસ્કાર, જે દ્યુલોકમાં વસે છે અને લોક તરીકે સ્મરાય છે; આ યજમાનને લોક પ્રદાન કરો. બ્રહ્મને નમસ્કાર, જે સર્વમાં વસે છે અને સર્વ તરીકે સ્મરાય છે; આ યજમાનને સર્વ પ્રદાન કરો. સુવર્ણ પાત્રથી સત્યનું મુખ ઢંકાયેલું છે; હે પૂષન્, તેને ખોલો, સત્યધર્મા વિષ્ણુ માટે. આદિત્યમાં જે પુરુષ છે તે જ હું છું. આ ખરેખર સત્યધર્મ છે; આદિત્યનું જે આદિત્યત્વ છે તે શુક્લ પુરુષ છે, અલિંગ છે, આકાશમાં રહેલા તેજનો માત્ર એક અંશ છે; આદિત્યના મધ્યમાં, આંખમાં અને અગ્નિમાં જે છે. આ જ બ્રહ્મ છે, આ જ અમૃત છે, આ જ ભર્ગ છે, આ જ સત્યધર્મ છે. આકાશમાં રહેલા તેજનો માત્ર એક અંશ આ છે; આદિત્યના મધ્યમાં અમૃત છે; જેમાં સોમ અને પ્રાણો લય પામે છે તે. આ જ બ્રહ્મ છે, આ જ અમૃત છે, આ જ ભર્ગ છે, આ જ સત્યધર્મ છે. આકાશમાં રહેલા તેજનો માત્ર એક અંશ આ છે; આદિત્યના મધ્યમાં યજુસ પ્રકાશે છે; ઓમા, જળ, જ્યોતિ, રસ, અમૃત બ્રહ્મ; ભૂઃ ભુવઃ સ્વઃ ઓમ્. આઠ પગવાળો, શુચિ, હંસ, ત્રણ તંતુવાળો, સૂક્ષ્મ, અવ્યય, દ્વિધર્મી, અંધ, તેજથી પ્રજ્વલિત, સર્વને જોતાં જુએ છે. આકાશમાં રહેલા તેજનો માત્ર એક અંશ આ છે; આદિત્યના મધ્યમાં ઉદય પામીને કિરણોમાં થાય છે. આ જ સવિતા, સત્યધર્મ; આ જ યજુસ, આ જ તપ, આ જ અગ્નિ, આ જ વાયુ, આ જ પ્રાણ, આ જ જળ, આ જ ચંદ્ર, આ જ શુક્ર, આ જ અમૃત, આ જ બ્રહ્મવિષય; આ જ ભાનુ, અર્ણવ. તેમાં જ યજમાન સૈંધવ મીઠાની જેમ વિલીન થાય છે. આ જ બ્રહ્મની એકતા છે; એમાં બધી કામનાઓ એકત્ર છે એમ અહીં ઉદાહરણ અપાય છે: કિરણધારાઓ સૂક્ષ્મ વાયુથી પ્રેરિત થઈને જેમ સ્ફુરે છે, તેમ તે દેવોની અંદર સ્ફુરે છે. આ રીતે જાણનાર સવિતા થાય છે; તે દ્વૈતને જાણનાર છે; અહીંથી તે એક ધામવાળો અને તે સ્વરૂપવાળો થાય છે. પરમ વ્યોમમાં વીજળી જેમ મેઘજ્વાળાઓમાંથી ઊઠે છે, તેમ બિંદુઓ નિરંતર ઉપર ઊઠે છે; તે જ્વાળાઓ યશના આશ્રયને કારણે જટાના રૂપવાળી થઈને કૃષ્ણમાર્ગે જાય છે.
Maitrāyaṇī 6.36
द्वे वाव खल्वेते ब्रह्मज्योतिषो रूपके शान्तमेकं समृद्धं चैकम् । अथ यच्छान्तं तस्याऽऽधारं खम् अथ यत्समृद्धमिदं तस्यान्नम् तस्मान्मन्त्रौषधाज्यामिषपुरोडाशस्थालीपाकादिभिर्यष्टव्यमन्तर्वेद्याम्। आस्न्यवशिष्टैरन्नपानैश्चाऽऽस्यमाहवनीयमिति मत्वा तेजसः समृद्ध्यै पुण्यलोकविजित्यर्थायामृतत्वाय चात्रोदाहरन्ति - अग्निहोत्रं जुहुयात्स्वर्गकामो यमराज्यमग्निष्टोमेनाभियजति सोमराज्यमुक्थेन सूर्यराज्यं षोडशिना स्वाराज्यमतिरात्रेण प्राजापत्यमासहस्रसंवत्सरान्तक्रतुनेति । वर्त्याधारस्नेहयोगाद्यथा दीपस्य संस्थितिः । अन्तर्याण्डोपयोगादिमौ स्थितावात्मशुची तथा ॥ ॥ ६.३६ ॥
બ્રહ્મજ્યોતિનાં આ બે જ રૂપ છે: એક શાંત અને બીજું સમૃદ્ધ. શાંતનો આધાર આકાશ છે; જે સમૃદ્ધ છે તે તેનું અન્ન છે. તેથી મંત્ર, ઔષધિ, ઘી, હવિ, પુરોડાશ, સ્થાલીપાક વગેરેથી અંતર્વેદીમાં યજન કરવું. મુખમાં બાકી રહેલા અન્નપાનથી મુખને આહવનીય માનીને, તેજની સમૃદ્ધિ, પુણ્યલોકજય અને અમૃતત્વ માટે અહીં ઉદાહરણો અપાય છે: સ્વર્ગકામીએ અગ્નિહોત્ર હોમવું; યમરાજ્ય અગ્નિષ્ટોમથી, સોમરાજ્ય ઉક્થથી, સૂર્યરાજ્ય ષોડશીથી, સ્વારાજ્ય અતિરાત્રથી, પ્રાજાપત્ય હજાર વર્ષના ક્રતુથી પ્રાપ્ત થાય છે. વાટ, આધાર અને તેલના યોગથી જેમ દીવો સ્થિર રહે છે, તેમ અંતર્-અંડના ઉપયોગથી આ બે, આત્મા અને શુચિ, સ્થિત રહે છે.
Maitrāyaṇī 6.37
तस्मादोमित्यनेनैतदुपासीतापरिमितं तेजस्तत्त्रेधभिहितमग्नावादित्ये प्राणेऽथैषा नाड्यन्नबहुमित्येषाग्नौ हुतमादित्यं गमयति अतो यो रसोऽस्रवत् स उद्गीथं वर्षति तेनेमे प्राणाः प्राणेभ्यः प्रजा इत्यत्रोदाहरन्ति -- यद्धविरग्नौ हूयते तदादित्यं गमयति तत्सूर्यो रश्मिभिर्वर्षति तेनान्नं भवति अन्नाद्भूतानामुत्पत्तिरित्येवं ह्याह । अग्नौ प्रास्ताहुतिः सम्यगादित्यमुपतिष्ठते । आदित्याज्जायते वृष्टिर्वृष्टेरन्नं ततः प्रजाः ॥ ॥ ६.३७ ॥
તેથી "ઓમ્" સાથે આ અપરિમિત તેજની ઉપાસના કરવી; તે ત્રણ પ્રકારે કહેવાયું છે: અગ્નિમાં, આદિત્યમાં, પ્રાણમાં. આ નાડી અન્નથી ભરપૂર છે; અગ્નિમાં હોમાયેલું તે આદિત્ય સુધી પહોંચાડે છે. તેથી વહેતો રસ ઉદ્ગીથનો વરસાદ કરે છે; તેનાથી આ પ્રાણો, પ્રાણોથી પ્રજા. અહીં તેઓ ઉદાહરણ આપે છે: અગ્નિમાં હોમાતું હવિ આદિત્ય સુધી જાય છે; તે સૂર્ય કિરણોથી વરસાદ કરે છે, તેથી અન્ન થાય છે; અન્નથી પ્રાણીઓની ઉત્પત્તિ એમ તે કહે છે. અગ્નિમાં નાખેલી આહુતિ બરાબર આદિત્ય સુધી પહોંચે છે. આદિત્યથી વૃષ્ટિ, વૃષ્ટિથી અન્ન, અને તેનાથી પ્રજા.
Maitrāyaṇī 6.38
अग्निहोत्रं जुह्वानो लोभजालं भिनत्ति अतः संमोहं छित्वा न क्रोधान्स्तुनष्वानः काममभिध्यायमानस्ततश्चतुर्जालं ब्रह्मकोशं भिन्ददतः परमाकाशमत्र हि सौर सौम्याग्नेयसात्विकानि मण्डलानि भित्त्वा ततः शुद्धः सत्त्वान्तरस्थमचलममृतमच्युतं ध्रुवं विष्णुसंज्ञितम् सर्वापरं धाम सत्यकामसर्वज्ञत्वसंयुक्तम् स्वतन्त्रम् चैतन्यम् स्वे महिम्नि तिष्ठमानं पश्यति अत्रोदाहरन्ति -- रविमध्ये स्थितः सोमः सोममध्ये हुताशनः । तेजोमध्ये स्थितं सत्त्वं सत्त्वमध्ये स्थितोऽच्युतः ॥ शरीरप्रादेशाङ्गुष्ठमात्रमणोरप्यणुं ध्यात्वाऽतः परमतां गच्छति अत्र हि सर्वे कामाः समाहिता इति अत्रोदाहरन्ति -- अङ्गुष्ठप्रादेशशरीरमात्रं प्रदीपप्रतापवद्द्विस्त्रिधा हि। तद्ब्रह्माभिष्टूयमानं महो देवो भुवनान्याविवेश । ॐ नमो ब्रह्मणे नमः ॥ ॥ ६.३८ ॥
જે અગ્નિહોત્રમાં આહુતિ આપે છે, તે લોભની જાળ ભેદે છે. આ રીતે મોહને છેદીને, ક્રોધથી નહીં પણ સ્તુતિ કરતાં અને કામનું ધ્યાન ધરતાં, પછી ચાર ગણી જાળ અને બ્રહ્મકોશને ભેદીને તે પરમ આકાશ સુધી પહોંચે છે. અહીં સૌર, સૌમ્ય, આગ્નેય અને સાત્ત્વિક મંડળોને ભેદીને, શુદ્ધ થઈને, સત્ત્વની અંદર સ્થિત, અચળ, અમૃત, અચ્યુત, ધ્રુવ, વિષ્ણુ નામે ઓળખાતા, સર્વથી પરના ધામ, સત્યકામ અને સર્વજ્ઞતાથી યુક્ત, સ્વતંત્ર, ચૈતન્યને તે પોતાની મહિમામાં સ્થિત જુએ છે. અહીં એક શ્લોક ઉદ્ધૃત છે: સૂર્યના મધ્યમાં સોમ સ્થિત છે, સોમના મધ્યમાં હુતાશન; તેજના મધ્યમાં સત્ત્વ સ્થિત છે, સત્ત્વના મધ્યમાં અચ્યુત સ્થિત છે. શરીરમાં અંગૂઠા જેટલા પ્રદેશનું ધ્યાન ધરીને, અણુથી પણ નાનાનું ધ્યાન ધરીને, તે આનાથી પર જાય છે. અહીં બધી કામનાઓ એકત્ર છે. વળી અહીં ઉદ્ધૃત: અંગૂઠા જેટલા શરીરવાળા, દીવાના પ્રતાપ જેવા, બે અને ત્રણ પ્રકારના તે બ્રહ્મ, જેની સ્તુતિ થાય છે, તે મહાન દેવ લોકોમાં પ્રવેશ્યા. ૐ બ્રહ્મને નમસ્કાર. નમઃ.