อุปนิษัท · Maitrāyaṇī 6
हिन्दी · தமிழ் · తెలుగు · ಕನ್ನಡ · മലയാളം · বাংলা · मराठी · ગુજરાતી · ਪੰਜਾਬੀ · ଓଡ଼ିଆ · اردو · English · Español · Français · Deutsch · Português · Русский · 中文 · 日本語 · العربية · Bahasa Indonesia · ไทย
Maitrāyaṇī 6.1
द्विधा वा एष आत्मानं बिभर्त्ययं यः प्राणो यश्चासा आदित्योऽथ द्वौ वा एता अस्य पन्थाना अन्तर्बहिश्चाहोरात्रेणैतौ व्यावर्तेते असौ वा आदित्यो बहिरात्मान्तरात्मा प्राणोऽतो बहिरात्मक्या गत्यान्तरात्मनोऽनुमीयते गतिरित्येवं हि आहाथ यः कश्चिद्विद्वानपहतपाप्माऽक्षाध्यक्षोऽवदातमनास्तन्निष्ठ आवृत्तचक्षुः सो अन्तरात्मक्या गत्या बहिरात्मनोऽनुमीयते गतिरित्येवं ह आह अथ य एषोऽन्तरादित्ये हिरण्मयः पुरुषो यः पश्यतीमां हिरण्यवस्थात् स एषोऽन्तरे हृत्पुष्कर एवाश्रितोऽन्नमत्ति ॥ ६.१ ॥
สิ่งนี้ทรงรองรับพระองค์เองด้วยสองทาง ได้แก่ลมปราณนี้ และดวงอาทิตย์นั้น มีทางสองทาง คือภายในและภายนอก กลางวันและกลางคืนหมุนไปมาตามสองทางนี้ ดวงอาทิตย์นั้นคืออาตมันภายนอก ลมปราณคืออาตมันภายใน ดังนั้นอาตมันภายในจึงอนุมานได้จากการเคลื่อนไปของอาตมันภายนอก การเคลื่อนไปเป็นเช่นนี้ ดังที่กล่าวไว้ ผู้รู้ใดที่พ้นจากบาป เป็นนายเหนือประสาทสัมผัส มีใจบริสุทธิ์ ตั้งมั่นในพระองค์ มีดวงตาหันเข้าสู่ภายใน ย่อมอนุมานอาตมันภายนอกจากการเคลื่อนไปของอาตมันภายใน การเคลื่อนไปเป็นเช่นนี้ ดังที่กล่าวไว้ บัดนี้ บุรุษทองคำที่อยู่ภายในดวงอาทิตย์ ผู้เห็นที่อยู่ทองคำนี้ คือผู้ที่พำนักอยู่ภายในดอกบัวแห่งหัวใจ และกินอาหาร
Maitrāyaṇī 6.2
अथ य एषोऽन्तरे हृत्पुष्कर एवाश्रितोऽन्नमत्ति स एषोऽग्निर्दिवि श्रितः सौरः कालाख्योऽदृश्यः सर्वभूतान्यन्नमत्तीति। कः पुष्करः किंमयो वेति। इदं वाव तत्पुष्करं योऽयमाकाशोऽस्येमाः चतस्रो दिशश्चतस्र उपदिशो दलसंस्था आसम्। अर्वाग्विचरत एतौ प्राणादित्या एता उपासीतोमित्येतदक्षरेण व्याहृतिभिः सावित्र्या चेति ॥ ६.२ ॥
บัดนี้ ผู้ที่พำนักอยู่ภายในดอกบัวแห่งหัวใจและกินอาหาร คือไฟนี้ที่ตั้งอยู่บนสวรรค์ เป็นของพระอาทิตย์ มีนามว่ากาละ ไม่อาจมองเห็นได้ สรรพสัตว์กินอาหาร ดอกบัวนั้นคืออะไร และทำด้วยอะไร อากาศนี้แหละคือดอกบัวนั้น มีทิศทั้งสี่และอนุทิศทั้งสี่เป็นกลีบ ลมปราณและดวงอาทิตย์ทั้งสองซึ่งเคลื่อนลงต่ำ พึงทำสมาธิด้วยพยางค์โอม ด้วยวยาหฤติ และด้วยบทสาวิตรี ดังที่กล่าวไว้
Maitrāyaṇī 6.3
द्वे वाव ब्रह्मणो रूपे मूर्तं चामूर्तं च । अथ यन्मूर्तं तदसत्यम् यदमूर्तं तत्सत्यम् तद्ब्रह्म तज्ज्योतिः यज्ज्योतिः स आदित्यः स वा एष ओमित्येतदात्माभवत् स त्रेधात्मानं व्याकुरुत ओमिति तिस्रो मात्रा एताभिः सर्वमिदमोतं प्रोतं चैवास्मीति एवं ह्याहैतद्वा आदित्य ओमित्येवं ध्यायत आत्मानं युञ्जीतेति ॥ ६.३ ॥
พรหมมีสองรูปคือรูปที่มีตัวตนและรูปที่ไร้ตัวตน สิ่งที่มีตัวตนนั้นไม่จริง สิ่งที่ไร้ตัวตนนั้นจริง นั่นคือพรหม นั่นคือแสงสว่าง และสิ่งใดที่เป็นแสงสว่าง สิ่งนั้นคือพระอาทิตย์ พระอาทิตย์นี้เองได้กลายเป็นอาตมันในนามโอม พระองค์ทรงแสดงตนเป็นสามส่วน ในโอมมีสามมาตรา ด้วยมาตราเหล่านี้ สิ่งทั้งปวงนี้ถูกทอและถักอยู่ และพระองค์ตรัสว่า เราคือสิ่งนั้นแท้จริง ดังนี้ผู้ที่ทำสมาธิว่าพระอาทิตย์คือโอม พึงผูกใจตนเข้ากับอาตมัน ดังที่กล่าวไว้
Maitrāyaṇī 6.4
अथान्यत्रापि उक्तमथ खलु य उद्गीथः स प्रणवो यः प्रणवः स उद्गीथ इति असौ वा आदित्य उद्गीथ एष प्रणवा इति । एवं ह्याहोद्गीथं प्रणवाख्यं प्रणेतारं भारूपं विगतनिद्रं विजरं विमृत्युं त्रिपदं त्र्यक्षरं पुनः पञ्चधा ज्ञेयं निहितं गुहायामित्येवं ह्याहोर्ध्वमूलं त्रिपाद्ब्रह्म शाखा आकाश वाय्वग्न्युदकभूम्यादय एकोऽश्वत्थनामैतद्ब्रह्मैतस्यैतत्तेजो यदसा आदित्यः ओमित्येतदक्षरस्य चैतत्तस्मादोमित्यनेनैतदुपासीताजस्रमित्येकोऽस्य सम्बोधयितेत्येवं ह्याह ः एतदेवाक्षरं पुण्यमेतदेवाक्षरं परम् । एतदेवाक्षरं ज्ञात्वा यो यदिच्छति तस्य तत् ॥ ॥ ६.४ ॥
กล่าวไว้ในที่อื่นด้วยว่า สิ่งที่เป็นอุทคีถ นั้นคือประณพ และสิ่งที่เป็นประณพนั้นคืออุทคีถ พระอาทิตย์นี้คืออุทคีถ นี่คือประณพ ดังนี้พระองค์ตรัสถึงอุทคีถที่มีนามว่าประณพ ผู้นำ มีรูปแห่งแสงสว่าง ปราศจากการหลับ ปราศจากความเสื่อม ปราศจากความตาย มีสามบาท มีสามพยางค์ อีกทั้งพึงรู้ได้ในห้าส่วน และถูกซ่อนไว้ในถ้ำ ดังนี้พระองค์ตรัสว่า พรหมมีรากอยู่เบื้องบน มีสามบาท กิ่งก้านของพรหมคืออากาศ ลม ไฟ น้ำ ดิน และสิ่งอื่น ๆ ต้นนี้มีนามว่าต้นอัศวัตถะเพียงหนึ่งเดียว นี่คือพรหม และรัศมีของพรหมนั้นคือพระอาทิตย์นั้น โอมคือพยางค์นี้ และสิ่งนี้เป็นของพยางค์นั้น ดังนั้นพึงทำสมาธิด้วยพยางค์โอมนี้โดยไม่ขาดสาย พระองค์นี้เป็นผู้ปลุกให้ตื่น ดังนี้พระองค์ตรัสว่า พยางค์นี้เท่านั้นเป็นมงคล พยางค์นี้เท่านั้นเป็นสูงสุด ผู้ใดรู้พยางค์นี้แล้วปรารถนาสิ่งใด สิ่งนั้นย่อมมาถึงผู้นั้น
Maitrāyaṇī 6.5
अथान्यत्राप्युक्तं स्वनवत्येषास्यस्तनुर्या ओमिति स्त्रीपुंनपुंसकेति लिङ्गवती एषाऽथाग्निर्वायुरादित्य इति भास्वति एषा अथ ब्रह्म रुद्रो विष्णुरित्यधिपतिवती एषाऽथ गार्हपत्यो दक्षिणाग्निराहवनीया इति मुखवती एषाऽथ ऋग्यजुःसामेति विज्ञानवती एषा भूर्भुवःस्वरिति लोकवती एषाऽथ भूतं भव्यं भविष्यदिति कालवती एषाऽथ प्राणोऽग्निः सूर्य इति प्रतापवती एषाऽथान्नमापश्चन्द्रमा इत्याप्यायनवती एषाऽथ बुद्धिर्मनोऽहङ्कारा इति चेतनवती एषाऽथ प्राणोऽपानो व्यान इति प्राणवती एषेति अत ओमित्युक्तेनैताः प्रस्तुता अर्चिता अर्पिता भवन्तीति एवं ह्याहैतद्वै सत्यकाम परां चापरां च ब्रह्म यदोमित्येतदक्षरमिति ॥ ६.५ ॥
ยังมีคำกล่าวไว้ในที่อื่นด้วยว่า ร่างของพยางค์นี้ซึ่งประกอบด้วยเก้าเสียง คือ โอม มีลิงคะทั้งสามคือ หญิง ชาย และกลาง เปล่งแสงเป็นไฟ ลม และพระอาทิตย์ มีความเป็นใหญ่คือ พรหมา รุทระ และวิษณุ มีหน้าเป็นอัคนีของคฤหัสถ์ อัคนีทักษิณ และอาหวนียะ มีความรู้คือ ฤค ยชุส และสามะ มีโลกคือ ภูḥ ภุวḥ และสวḥ มีกาลคือ อดีต ปัจจุบัน และอนาคต มีความร้อนคือ ลมหายใจ ไฟ และพระอาทิตย์ มีอาหารคือ ข้าว น้ำ และพระจันทร์ มีจิตสำนึกคือ พุทธิ มนัส และอหังการ มีลมปราณคือ ปราณ อปานะ และวยานะ เพราะเหตุนั้น เมื่อกล่าวโอม สิ่งเหล่านี้จึงได้รับการสรรเสริญ บูชา และถวาย ท่านกล่าวดังนี้ว่า ดูก่อนสัตยกามะ นี่แลคือพรหมันทั้งสูงและต่ำ คือพยางค์เสียงโอมนี้
Maitrāyaṇī 6.6
अथाव्याहृतं वा इदमासीत् स सत्यं प्रजापतिस्तपस्तप्त्वाऽनुव्याहरद्भूर्भुवःस्वरिति । एषैवास्य प्रजापतेः स्थविष्ठा तनुर्या लोकवतीति स्वरित्यस्याः शिरो नाभिर्भुवो भूः पादा आदित्यश्चक्षुः चक्षुरायता हि पुरुषस्य महती मात्रा चक्षुषा ह्ययं मात्राश्चरति सत्यं वै चक्षुः अक्षिण्यवस्थितो हि पुरुषः सर्वार्थेषु चरति एतस्माद्भूर्भुवःस्वरित्युपासीतानेन हि प्रजापतिर्विश्वात्मा विश्वचक्षुरिवोपासितो भवतीति एवं ह्याहैषा वै प्रजापतेर्विश्वभृत्तनुरेतस्यामिदं सर्वमन्तर्हितमस्मिन् च सर्वस्मिन्नेषा अन्तर्हितेति तस्मादेषोपासीता ॥ ६.६ ॥
ในกาลเริ่มแรก สิ่งนี้ยังไม่เปล่งออกเป็นถ้อยคำ พระประชาบดีผู้เป็นความจริงนั้นได้บำเพ็ญตบะ และเมื่อบำเพ็ญตบะแล้วจึงเปล่งออกว่า ภูḥ ภุวḥ สวḥ นี่แลคือร่างที่กว้างใหญ่ที่สุดของพระประชาบดีนั้น ซึ่งประกอบด้วยโลกทั้งหลาย สวḥ เป็นศีรษะ ภุวḥ เป็นสะดือ ภูḥ เป็นเท้า และพระอาทิตย์เป็นดวงตา ดวงตาเรียกเช่นนั้นเพราะขนาดของบุรุษนั้นยืดยาว บุรุษย่อมเคลื่อนไปในขอบเขตต่าง ๆ ด้วยดวงตา ดวงตาคือความจริง เพราะบุรุษผู้ตั้งอยู่ในดวงตาย่อมเคลื่อนไปในทุกกิจ เพราะเหตุนี้ จึงควรภาวนาถึงภูḥ ภุวḥ สวḥ เพราะด้วยสิ่งนี้ พระประชาบดีผู้เป็นอาตมันของทุกสิ่งและเป็นดวงตาของทุกสิ่งย่อมได้รับการบูชา ท่านกล่าวดังนี้ว่า นี่คือร่างของพระประชาบดีผู้ค้ำจุนจักรวาล ในร่างนั้นทุกสิ่งนี้ถูกบรรจุอยู่ และร่างนั้นก็ถูกบรรจุอยู่ในทุกสิ่งนี้ เพราะเหตุนั้นควรภาวนาถึงสิ่งนี้
Maitrāyaṇī 6.7
तत्सवितुर्वरेण्यमित्यसौ वा आदित्यः सविता स वा एवं प्रवरणीय आत्मकामेनेत्याहुर्ब्रह्मवादिनोऽथ भर्गो देवस्य धीमहीति सविता वै देवस्ततो योऽस्य भर्गाख्यस्तं चिन्तयामीत्याहुर्ब्रह्मवादिनोऽथ धियो यो नः प्रचोदयादिति बुद्धयो वै धियस्तायोऽस्माकं प्रचोदयादित्याहुर्ब्रह्मवादिनः अथ भर्गा इति यो ह वा अमुष्मिन्नादित्ये निहितस्तारकोऽक्षिणि वैष भर्गाख्यः भाभिर्गतिरस्य हीति भर्गः भर्जयतीति वैष भर्ग इति रुद्रो ब्रह्मवादिनोऽथ भ इति भासयतीमान् लोकान् र इति रंजयतीमानि भूतानि ग इति गच्च्हन्त्यस्मिन्नागच्च्हन्त्यस्मादिमाः प्रजास्तस्माद्भरगत्वाद्भर्गः शाश्वत् सूयमानात् सूर्यः सवनात् सविताऽदानात् आदित्यः पवनात्पावनोऽथापोप्यायनादित्येवं ह्याह खल्वात्मनोऽत्मा नेतामृताख्यश्चेता मन्ता गन्तोत्सृष्टानन्दयिता कर्ता वक्ता रसयिता घ्राता द्रष्टा श्रोता स्पृशति च विभुर्विग्रहे सन्निविष्टा इत्येवं ह्याह अथ यत्र द्वैतीभूतं विज्ञानं तत्र हि शृणोति पश्यति जिघ्रति रसयति चैव स्पर्शयति सर्वमात्मा जानीतेति यत्राद्वैतीभूतं विज्ञानं कार्यकारणकर्मनिर्मुक्तं निर्वचनमनौपम्यं निरुपाख्यां किं तदवाच्यम् ॥ ६.७ ॥
วรเรณยะของสวิตฤ คือ พระอาทิตย์สวิตฤนั่นเอง ผู้ปรารถนาอาตมันพึงเลือกเช่นนี้ นักกล่าวพรหมวาทีกล่าวดังนี้ ต่อไป 'เราระลึกถึงแสงสว่างของเทพ' เทพคือสวิตฤ และเราพิจารณาสิ่งที่เรียกว่าแสงสว่าง นักกล่าวพรหมวาทีกล่าวดังนี้ ต่อไป 'ผู้ใดพึงกระตุ้นปัญญาของเรา' ธิยะคือความคิด และผู้ที่ขยายความคิดนั้นย่อมกระตุ้นของเรา นักกล่าวพรหมวาทีกล่าวดังนี้ ภรกะคือรัศมีที่ดาวดวงหนึ่งประดิษฐานอยู่ในพระอาทิตย์นั้น และอยู่ในดวงตาด้วย นี่คือสิ่งที่เรียกว่ารัศมี การเคลื่อนไปของรัศมีนั้นด้วยแสงทั้งหลาย จึงเรียกว่าภรกะ สิ่งที่เผาไหม้คือรัศมี นักกล่าวพรหมวาทีกล่าวถึงพระรุทระดังนี้ ด้วยเสียง 'ภ' พระองค์ให้โลกเหล่านี้สว่างไสว ด้วยเสียง 'ร' ให้สัตว์ทั้งหลายเบิกบาน ด้วยเสียง 'ค' สัตว์ทั้งหลายไปสู่พระองค์และประชาชนเหล่านี้มาจากพระองค์ ดังนั้นรัศมีจึงเป็นนิรันดร์ เพราะถูกขับเคลื่อนจึงเป็นพระอาทิตย์ เพราะกระตุ้นจึงเป็นสวิตฤ เพราะรับไว้จึงเป็นอาทิตยะ เพราะชำระจึงเป็นผู้ชำระ และเพราะหล่อเลี้ยงจึงเป็นผู้หล่อเลี้ยง พระองค์กล่าวไว้ดังนี้ว่า ผู้เป็นอาตมันแห่งอาตมัน ผู้นำ ผู้ชื่อว่าอมฤต ผู้รับรู้ ผู้คิด ผู้ไป ผู้ประทานความสุขที่หลุดพ้น ผู้กระทำ ผู้พูด ผู้ลิ้มรส ผู้ดม ผู้เห็น ผู้ได้ยิน ผู้สัมผัส ผู้แผ่ไปทั่ว ผู้ประทับอยู่ในกาย พระองค์กล่าวดังนี้ว่า เมื่อวิญญาณแยกเป็นสองส่วน ก็ได้ยิน เห็น ดม ลิ้มรส และสัมผัสได้ อาตมันย่อมรู้ทุกสิ่ง เมื่อวิญญาณเป็นอทวิภาพ พ้นจากผล เหตุ และการกระทำ ไม่อาจกล่าวได้ ไม่มีที่เปรียบ ไม่มีนามบัญญัติ นั่นคืออะไร นั่นคือสิ่งที่ไม่อาจพรรณนาได้
Maitrāyaṇī 6.8
एष हि खल्वात्मेशानः शम्भुर्भवो रुद्रः प्रजापतिर्विश्वसृक् हिरण्यगर्भः सत्यं प्राणो हंसः शास्ता विष्णुर्नारायणोऽर्कः सविता धाता विधाता सम्राडिन्द्र इन्दुरिति य एष तपत्यग्निरिवाग्निना पिहितः सहस्राक्षेण हिरण्मयेनाण्डेन एष वा जिज्ञासितव्योऽन्वेष्टव्यः सर्वभूतेभ्योऽभयं दत्वारण्यं गत्वाथ बहिःकृत्वीन्द्रियार्थान्स्वाच्च्हरीरादुपलभेत एनमिति । विश्वरूपं हरिणं जातवेदसं परायणं ज्योतिरेकं तपन्तम् । सहस्ररश्मिः शतधा वर्तमानः प्राणः प्रजानामुदयत्येष सूर्यः ॥ ॥ ६.८ ॥
แท้จริงอาตมันนี้เรียกว่า ผู้เป็นใหญ่ ศัมภุ ภวะ รุทระ ประชาบดี ผู้สร้างสรรพสิ่ง หิรัณยครรภ์ สัตย์ ปราณ หังสะ ผู้ปกครอง วิษณุ นารายณะ อรกะ สวิตฤ ธาตฤ วิธาตฤ จักรพรรดิ อินทร์ และอินทุ ผู้นี้ส่องแสงเหมือนไฟ ดุจถูกไฟปกคลุมอยู่ภายในไข่ทองที่มีพันตา นี่คือสิ่งที่ควรสืบค้นและแสวงหา เมื่อให้ความไม่หวาดกลัวแก่สัตว์ทั้งปวงแล้ว ไปสู่ป่าแล้วนำวัตถุแห่งอินทรีย์ออกไปภายนอก จึงพึงรับรู้พระองค์ในกายของตนเอง พระองค์ผู้มีรูปเป็นทุกสิ่ง มีสีทอง รู้ทุกสิ่ง เป็นที่หมายสูงสุด เป็นแสงเดียว ส่องแสงอยู่ พระอาทิตย์ผู้มีพันรัศมี ดำรงอยู่ได้หลายร้อยวิธี นี้คือปราณ ที่ขึ้นมาเพื่อประชาทั้งหลายในฐานะพระอาทิตย์นี้
Maitrāyaṇī 6.9
तस्माद्वा एष उभयात्मैवं विदात्मन्येवाभिध्यायत्यात्मन्येव यजतीति ध्यानं प्रयोगस्थं मनो विद्वद्भिष्टुतं मनःपूतिमुच्छिष्टोपहतमित्यनेन तत्पावयेत् मन्त्रं पठति उच्छिष्टोच्छिष्टोपहितं यच्च पापेन दत्तं मृतसूतकाद्वा वसोः पवित्रमग्निः सवितुश्च रश्मयः पुनन्त्वन्नं मम दुष्कृतं च यदन्यत् अद्भिः पुरस्तात्परिदधाति प्राणाय स्वाहापानाय स्वाहा व्यानाय स्वाहा समानाय स्वाहोदानाय स्वाहेति पञ्चभिरभिजुहोति अथावाशिष्टं यतवागश्नात्यतोऽद्भिर्भूय एवोपरिष्टात्परिदधात्याचान्तो भूत्वात्मेज्यानः प्राणोऽग्निर्विश्वोऽसीति च द्वाभ्यामात्मानमभिध्यायेत् प्राणोऽग्निः परमात्मा वै पञ्चवायुः समाश्रितः स प्रीतः प्रीणातु विश्वं विश्वभुक् विश्वोऽसि वैश्वानरोऽसि विश्वं त्वया धार्यते जायमानम् विशन् तु त्वामाहुतयश्च सर्वाः प्रजास्तत्र यत्र विश्वामृतोऽसीति एवं न विधिना खल्वनेनात्तानत्वं पुनरुपैति ॥ ६.९ ॥
เพราะเหตุนั้น ผู้เป็นทั้งสองอย่างนี้ เมื่อรู้อย่างนี้ ย่อมเพ่งภาวนาเฉพาะในอาตมันของตน และบูชายัญเฉพาะในอาตมันของตน ใจที่ตั้งมั่นในพิธีกรรม ซึ่งนักปราชญ์สรรเสริญ ย่อมบริสุทธิ์ด้วยใจ และมัวหมองด้วยเศษที่เหลือ เพราะฉะนั้นพึงชำระด้วยวิธีนี้ เขาสวดมนต์ว่า ขอให้ไฟแห่งวสุและรัศมีแห่งสวิตฤ ชำระสิ่งที่เหลือจากเศษเหลือ ที่ถวายด้วยบาป หรือที่เกิดจากมลทินแห่งความตาย ขอให้ชำระอาหารของข้าพเจ้าและบาปกรรมอื่นใด เขาล้อมรอบด้านหน้าด้วยน้ำ แล้วถวายห้าครั้งด้วยคำว่า สวาหา แด่ปราณ สวาหา แด่อปานะ สวาหา แด่วยานะ สวาหา แด่สมานะ สวาหา แด่อุทานะ จากนั้นกินส่วนที่เหลือโดยนิ่งเงียบ แล้วล้อมรอบด้านบนด้วยน้ำอีกครั้ง หลังจากจิบน้ำแล้ว บูชาอาตมัน และด้วยคำสองบทว่า 'พระองค์คือปราณ คือไฟ คือทุกสิ่ง' เขาพึงภาวนาถึงอาตมัน ปราณ ไฟ อาตมันสูงสุด ย่อมดำรงอยู่ในลมทั้งห้า ขอให้พระองค์ผู้ทรงพอพระทัย ทรงทำให้ทุกสิ่งพอใจ พระองค์ผู้เสวยทุกสิ่ง พระองค์คือทุกสิ่ง พระองค์คือไวศวานระ สิ่งที่เกิดมาทั้งหมดถูกพระองค์ค้ำจุน เมื่อเข้าสู่พระองค์แล้ว การถวายทั้งหมดและสัตว์ทั้งปวงก็อยู่ที่นั่น ณ ที่ซึ่งพระองค์เป็นอมฤตของทุกสิ่ง ดังนี้ ไม่ใช่ด้วยกฎเกณฑ์ แต่ด้วยการเป็นผู้ถูกกินเช่นนี้ เขาจึงกลับมาอีกครั้ง
Maitrāyaṇī 6.10
अथापरं वेदितव्यमुत्तरो विकारोऽस्यात्मयज्ञस्य यथान्नमन्नादश्चेति अस्योपव्याख्यानं पुरुषश्चेता प्रधानान्तःस्थः स एव भोक्ता प्राकृतमन्नं भुङ्क्त इति तस्यायं भूतात्मा ह्यन्नमस्यकर्ता प्रधानः तस्मात्त्रिगुणं भोज्यं भोक्ता पुरुषोऽन्तस्थः अत्र दृष्टं नाम प्रत्ययम् यस्माद्बीजसम्भवा हि पशवस्तस्माद्बीजं भोज्यमनेनैव प्रधानस्य भोज्यत्वं व्याख्यातं तस्माद्भोक्ता पुरुषो भोज्या प्रकृतिस्तत्स्थो भुङ्क्त इति प्राकृतमन्नं त्रिगुणभेदपरिणमत्वान्महदाद्यं विशेषान्तं लिङ्गमनेनैव चतुर्दशविधस्य मार्गस्य व्याख्या कृता भवति सुखदुःखमोहसंज्ञं ह्यन्नभूतमिदं जगत् न हि बीजस्य स्वादुपरिग्रहोऽस्तीति यावन्नप्रसूतिः तस्याप्येवं तिसृष्ववस्थास्वन्नत्वं भवति कौमारं यौवनं जरा परिणमत्वातत्दन्नत्वमेवं प्रधानस्य व्यक्ततां गतस्योपलब्धिर्भवति तत्र बुद्ध्यादीनि स्वादुनि भवन्त्यध्यवसायसङ्कल्पाभिमाना इति अथेन्द्रियार्थान् पञ्चस्वादुनि भवन्ति एवं सर्वाणीन्द्रियकर्माणि प्राणकर्माणि एवं व्यक्तमन्नमव्यक्तमन्नम् अस्य निर्गुणो भोक्ता भोक्तृत्वाच्चैतन्यं प्रसिद्धं तस्य यथाग्निर्वै देवानामन्नदः सोमोऽन्नमग्निनैवान्नमित्येवंवित् सोमसंज्ञोऽयंभूतत्माऽग्निसंज्ञोऽप्यव्यक्तमुखा इति वचनात्पुरुषो ह्यव्यक्तमुखेन त्रिगुणं भुङ्क्त इति यो हैवं वेद संन्यासी योगी चात्मयाजी चेति अथ यद्वन्न कश्चिच्च्हून्यागारे कामिन्यः प्रविष्टाः स्पृशतीन्द्रियार्थान् तद्वद् यो न स्पृशति प्रविष्टान् संन्यासी योगी चात्मयाजी चेति ॥ ६.१० ॥
ต่อไปพึงทราบสิ่งอื่นอีก นี่คือการแปรรูปขั้นสูงของการบูชายัญแห่งอาตมัน ดุจอาหารและผู้บริโภคอาหาร คำอธิบายเรื่องนี้มีว่า ปุรุษะผู้รู้สำนึกสถิตอยู่ภายในประธาน (ปรธาน) เขาเองคือผู้เสวย เสวยอาหารอันเป็นวัตถุ อาตมันแห่งสรรพสัตว์นี้เองคืออาหาร และประธานคือผู้ไม่กระทำของสิ่งนั้น เพราะเหตุนั้น สิ่งที่ประกอบด้วยคุณทั้งสาม (ตรีคุณ) คือสิ่งที่ถูกเสวย และปุรุษะผู้สถิตอยู่ภายในคือผู้เสวย ในที่นี้มีข้อสรุปที่เห็นได้ชัด คือสัตว์ทั้งหลายเกิดจากเมล็ดพันธุ์ เพราะฉะนั้นเมล็ดพันธุ์จึงเป็นสิ่งที่ถูกเสวย ด้วยเหตุนี้เองความเป็นสิ่งที่ควรเสวยของประธานจึงได้รับการอธิบาย เพราะฉะนั้นปุรุษะคือผู้เสวย ธรรมชาติ (ปรกฤติ) คือสิ่งที่ถูกเสวย และปุรุษะผู้สถิตอยู่ในนั้นย่อมเสวย อาหารอันเป็นวัตถุ ซึ่งแปรเปลี่ยนไปตามความแตกต่างของตรีคุณ คือกายละเอียด (ลิงคะ) ที่เริ่มด้วยมหัต (มหาตัตตวะ) และจบลงที่วิเศษ ด้วยเหตุนี้เองจึงได้อธิบายมรรคาสิบสี่ประการ โลกนี้ซึ่งเรียกว่าสุข ทุกข์ และโมหะ แท้จริงแล้วมีลักษณะเป็นอาหาร เมล็ดพันธุ์ยังไม่รับรสจนกว่าอาหารจะเกิดขึ้น ความเป็นอาหารนั้นมีในสามวัยเช่นกัน คือวัยเด็ก วัยหนุ่มสาว และวัยชรา เพราะการแปรเปลี่ยน ดังนั้นความเป็นอาหารของประธานเมื่อปรากฏเป็นรูปแล้วจึงถูกรับรู้ ณ ที่นั้น พุทธิและสิ่งอื่นนั้นเป็นที่น่ายินดี ได้แก่ การตัดสินใจ ความตั้งใจ และอหังการ จากนั้นวัตถุแห่งอินทรีย์ทั้งห้าก็น่ายินดี ทำนองเดียวกันการกระทำของอินทรีย์ทั้งปวงและการกระทำของปราณก็เช่นกัน ดังนี้มีอาหารที่ปรากฏและอาหารที่ไม่ปรากฏ ผู้เสวยของอาหารนั้นปราศจากคุณ และด้วยการเสวยของเขา จิตสำนึกจึงเป็นที่รู้ เหมือนอัคนีเป็นผู้กินอาหารของเหล่าเทพ และโสมคืออาหาร และอาหารเกิดด้วยอัคนี ผู้ที่รู้เช่นนี้ อาตมันที่มีชื่อว่าโสมนี้ก็มีชื่อว่าอัคนีด้วย และมีสิ่งที่ไม่ปรากฏเป็นปาก ดังที่กล่าวไว้ว่า บุรุษเสวยตรีคุณด้วยสิ่งที่ไม่ปรากฏเป็นปาก ผู้ใดรู้เช่นนี้ ผู้นั้นคือสันยาสี คือโยคี และคือผู้บูชายัญแห่งอาตมัน เปรียบเหมือนในเรือนว่าง เมื่อหญิงทั้งหลายเข้าไปแตะต้องวัตถุแห่งอินทรีย์ ผู้ที่ไม่แตะต้องผู้ที่เข้าไปนั้นคือสันยาสี คือโยคี และคือผู้บูชายัญแห่งอาตมัน
Maitrāyaṇī 6.11
परं वा एतदात्मनो रूपं यदन्नमन्नमयो ह्ययं प्राणोऽथ न यद्यश्नात्यमन्ताऽश्रोताऽस्प्रष्टाऽद्रष्टाऽवक्ताऽघ्रातारसयिता भवति प्राणांश्चोत्सृजतीति एवं ह्याहाथ यदि खल्वश्नाति प्राणसमृद्धो भूत्वा मन्ता भवति श्रोता भवति स्प्रष्टा भवति वक्ता भवति रसयिता भवति घ्राता भवति द्रष्टा भवतीति एवं ह्याह अन्नाद्वै प्रजाः प्रजायन्ते याः कश्चित्पृथिवीशृताः । अतोऽन्नेनैव जीवन्ति अथैतदपि यन्ति अन्ततः ॥ ६.११ ॥
นี่คือรูปที่สูงสุดของอาตมัน ซึ่งประกอบด้วยอาหาร เพราะปราณะนี้ก็ประกอบด้วยอาหารเช่นกัน หากเขาไม่กิน เขาก็กลายเป็นผู้ไม่คิด ไม่ได้ยิน ไม่สัมผัส ไม่เห็น ไม่พูด ไม่ได้กลิ่น และไม่ได้รับรส และเขาปล่อยลมปราณทั้งหลายออกไป ดังนี้เขาจึงกล่าวไว้ แต่หากเขากิน เขาก็เต็มด้วยปราณะ และกลายเป็นผู้คิด ได้ยิน สัมผัส พูด ได้รับรส ได้กลิ่น และเห็น ดังนี้เขาจึงกล่าวไว้ ประชาสัตว์ที่เกิดจากอาหาร ซึ่งอาศัยอยู่บนแผ่นดิน ย่อมเกิดขึ้น เพราะฉะนั้นพวกเขาจึงดำรงชีวิตด้วยอาหาร และในที่สุดก็กลับไปสู่อาหารนั้น
Maitrāyaṇī 6.12
अथान्यत्रापि उक्तम् सर्वाणि ह वा इमानि भूतान्यहरहः प्रपतन्त्यन्नमभिजिघृक्षमाणानि सूर्यो रश्मिभिराददात्यन्नं तेनासौ तपत्यन्नेनाभिषिक्ताः पचन्तीमे प्राणा अग्निर्वा अन्नेनोज्ज्वलत्यन्नकामेनेदं प्रकल्पितं ब्रह्मणा अतोऽन्नमात्मेत्युपासीतेत्वेयं ह्याह । अनाद्भूतानि जायन्ते जातान्यन्नेन वर्धन्ते अद्यतेऽत्ति च भूतानि तस्मादन्नं तदुच्यते ॥ ६.१२ ॥
ต่อไปมีกล่าวไว้ในที่อื่นอีกว่า ภูตทั้งหลายเหล่านี้ทั้งหมดย่อมมาเกิดทุกวัน ปรารถนาจะคว้าอาหาร พระอาทิตย์ดึงอาหารมาด้วยรัศมีของตน และด้วยสิ่งนั้นท่านจึงส่องแสง ปราณะทั้งหลายซึ่งได้รับการหลั่งรดด้วยอาหารย่อมหุงต้ม ไฟย่อมลุกโชนด้วยอาหาร สิ่งนี้พรหมันได้จัดสร้างขึ้นเพื่อผู้ปรารถนาอาหาร เพราะฉะนั้นพึงบูชาอาหารว่าเป็นอาตมัน ดังนี้เขาจึงกล่าวไว้ ภูตทั้งหลายเกิดจากอาหาร เมื่อเกิดแล้วย่อมเจริญเติบโตด้วยอาหาร ภูตทั้งหลายถูกกินและย่อมกินด้วย เพราะฉะนั้นสิ่งนั้นจึงถูกเรียกว่าอาหาร
Maitrāyaṇī 6.13
अथान्यत्रापि उक्तम् विश्वभृद्वै नामैषा तनुर्भगवतो विष्णोर्यदिदमन्नं प्राणो वा अन्नस्य रसो मनः प्राणस्य विज्ञानं मनस आनन्दं विज्ञानस्येति अन्नवान् प्राणवान् मनश्वान् विज्ञानवान् आनन्दवान् च भवति यो हैवं वेद यावान्तीह वै भूतान्यन्नमदन्ति तावत्स्वन्तस्थोऽन्नमत्ति यो हैवंवेद । अन्नमेव विजरन्नमन्नं संवननं स्मृतम् । अन्नं पशूनां प्राणोऽन्नं ज्येष्ठमन्नं भिषक् स्मृतम् ॥ ६.१३ ॥
ต่อไปมีกล่าวไว้ในที่อื่นอีกว่า พระกายนี้ของพระผู้เป็นเจ้าคือพระวิษณุมีชื่อว่าวิศวภฤต ผู้ค้ำจุนจักรวาล ซึ่งก็คือสิ่งที่เป็นอาหารนี้ ปราณะคือรสของอาหาร มนะคือวิชญานของปราณะ วิชญานคือความสุขของมนะ ผู้ที่รู้เช่นนี้ย่อมเป็นผู้มีอาหาร มีปราณะ มีมนะ มีวิชญาน และมีความสุข ผู้ที่รู้เช่นนี้ยังดำรงอยู่ภายในตน ย่อมกินเท่ากับที่ภูตทั้งหลายในโลกนี้กินอาหารทั้งหมด อาหารนั่นแหละที่ไม่เสื่อมสลาย อาหารนั่นแหละคือสิ่งที่ถูกระลึกว่าเป็นสิ่งหล่อเลี้ยง อาหารคือปราณะของสัตว์ทั้งหลาย อาหารคือสิ่งสูงสุด อาหารถูกระลึกว่าเป็นหมอ
Maitrāyaṇī 6.14
अथान्यात्रप्युक्तम् अन्नं वा अस्य सर्वस्य योनिः कालश्चान्नस्य सूर्यो योनिः कालस्य तस्यैतद्रूपं यन् निमेषादिकालात्सम्भृतं द्वादशात्मकं वत्सरमेतस्याग्नेयमर्धमर्धं वारुणं मघाद्यं श्रविष्ठार्धमाग्नेयं क्रमेणोत्क्रमेण सार्पाद्यं श्रविष्ठार्धान्तं सौम्यम् तत्रैकैकमात्मनो नवांशकं सचारकविधम् सौक्ष्म्यत्वादेतत्प्रमाणमनेनैव प्रमीयते हि कालः न विना प्रमाणेन प्रमेयस्योपलब्धिः प्रमेयोऽपि प्रमाणतां पृथक्त्वादुपैत्यात्मसम्बोधनार्थमित्येवं ह्याह । यावत्यो वै कालस्य कलास्तावतीषु चरत्यसौ यः कालं ब्रह्मेत्युपासीत कालस्तस्यातिदूरमपसरतीति एवं ह्याह कालात्स्रवन्ति भूतानि कालाद्वृद्धिं प्रयान्ति च । काले चास्तं नियच्च्हन्ति कालो मूर्तिरमूर्तिमान् ॥ ॥ ६.१४ ॥
ต่อไปมีกล่าวไว้ในที่อื่นอีกว่า อาหารเป็นครรภ์ของสิ่งทั้งปวงนี้ กาลเป็นครรภ์ของอาหาร พระอาทิตย์เป็นครรภ์ของกาล นี่คือรูปของท่าน คือปีที่มีสิบสองส่วน รวบรวมขึ้นจากกาลที่เริ่มตั้งแต่การกระพริบตา ครึ่งหนึ่งของปีเป็นฝ่ายไฟ และอีกครึ่งเป็นฝ่ายน้ำ ตั้งแต่มฆาจนถึงครึ่งหนึ่งของศรวิษฐาเป็นฝ่ายไฟ และตามลำดับและลำดับกลับ ตั้งแต่อาศเลษาจนถึงครึ่งหนึ่งของศรวิษฐาเป็นฝ่ายจันทร์ ที่นั่น แต่ละส่วนพร้อมด้วยเก้าส่วนย่อย พร้อมด้วยกฎแห่งการเคลื่อนที่ ย่อมมีอยู่ เพราะความละเอียดของมัน สิ่งนี้จึงเป็นเครื่องวัด และกาลย่อมถูกวัดด้วยสิ่งนี้เท่านั้น เพราะหากไม่มีเครื่องมือแห่งการรู้ ก็ไม่มีการรับรู้สิ่งที่ควรรู้ สิ่งที่ควรรู้ก็ได้ความเป็นเครื่องมือแห่งความรู้ด้วยความแยกจากกัน เพื่อการปลุกให้อาตมันตื่นรู้ ดังนี้เขาจึงกล่าวไว้ กาลมีส่วนเท่าใด ผู้นั้นก็เคลื่อนไปเท่านั้น ผู้ใดบูชากาลว่าเป็นพรหมัน กาลย่อมถอยห่างจากผู้นั้นไปไกลยิ่ง ดังนี้เขาจึงกล่าวไว้ จากกาลภูตทั้งหลายไหลออกมา ด้วยกาลย่อมเจริญขึ้น และในกาลย่อมไปสู่การดับ กาลมีรูปและไร้รูป
Maitrāyaṇī 6.15
द्वे वाव ब्रह्मणो रुपे कालश्चाकालश्चाथ यः प्रागादित्यात्सोऽकालोऽकालोऽथ य आदित्याद्यः स कालः सकलः सकलस्य वा एतद्रूपं यत्संवत्सरः संवत्सरात्खल्वेवेमाः प्रजाः प्रजायन्ते संवत्सरेणेह वै जाता विवर्धन्ते संवत्सरे प्रत्यस्तं यन्ति तस्मात्संवत्सरो वै प्रजापतिः कालोऽन्नं ब्रह्मनीडमात्मा चेत्येवं ह्याह कालः पचति भूतानि सर्वाण्येव महात्मनि । यस्मिन् तु पच्यते कालो यस्तं वेद स वेदवित् ॥ ॥ ६.१५ ॥
พรหมันมีสองรูป คือกาลและอกาล สิ่งที่อยู่ก่อนพระอาทิตย์คืออกาล อกาลนั่นเอง ส่วนสิ่งที่มาจากพระอาทิตย์คือกาล ซึ่งมีส่วนประกอบ นี่คือรูปของผู้มีส่วนประกอบ คือปีนั่นเอง จากปีสัตว์เหล่านี้จึงเกิดขึ้น ที่นี่ เกิดด้วยปีแล้วก็เจริญเติบโต ในปีก็ถึงการลับหาย เพราะฉะนั้นปีจึงเป็นพระประชาบดีแน่นอน กาล อาหาร รังของพรหมัน และอาตมัน ดังนี้กล่าวไว้ กาลย่อมหุงต้มสรรพภูตทั้งปวงภายในมหาอาตมัน ผู้ใดรู้กาลที่ถูกหุงต้มในอาตมันนั้น ผู้นั้นย่อมเป็นผู้รู้พระเวท
Maitrāyaṇī 6.16
विग्रहवानेष कालः सिन्धुराजः प्रजानाम् एष तत्स्थः सविताख्यो यस्मादेवेमे चन्द्रर्क्षग्रह संवत्सरादयः सूयन्ते अथैभ्यः सर्वमिदमत्र वा यत्किञ्चित्शुभाशुभं दृश्यन्तेह लोके तदेतेभ्यस्तस्मादादित्यात्मा ब्रह्माथ कालसंज्ञमादित्यमुपासीतादित्यो ब्रह्मेत्येकेऽथ एवं ह्याह । होता भोक्ता हविर्मन्त्रो यज्ञो विष्णुः प्रजापतिः । सर्वः कश्चित्प्रभुः साक्षी योऽमुष्मिन्भाति मण्डले ॥ ॥ ६.१६ ॥
กาลนี้มีรูปกาย เป็นเจ้าแห่งสมุทร เป็นพระราชาของประชาทั้งหลาย ผู้ที่ดำรงอยู่ในกาลนั้นมีนามว่าสวิตฤ จากพระองค์นี้เองดวงจันทร์ กลุ่มดาวนักษัตร ดาวเคราะห์ ปีและสิ่งอื่นๆ จึงบังเกิดขึ้น จากสิ่งเหล่านี้ทั้งหมดที่เป็นมงคลและอัปมงคลซึ่งปรากฏอยู่ในโลกนี้ก็เกิดขึ้น เพราะฉะนั้นผู้ที่มีพระอาทิตย์เป็นอาตมัน ผู้นั้นคือพรหมัน แล้วควรบูชาพระอาทิตย์ซึ่งมีนามว่ากาล บางท่านกล่าวว่าพระอาทิตย์คือพรหมัน ดังนี้กล่าวไว้ว่า ผู้ถวายเครื่องบูชา ผู้เสวย เครื่องบูชา มนตร์ การบูชายัญ พระวิษณุ พระประชาบดี ทั้งหมด พระผู้เป็นเจ้าองค์หนึ่ง พยาน ผู้ที่ส่องแสงอยู่ในดวงกลมนั้น
Maitrāyaṇī 6.17
ब्रह्म ह वा इदमग्र आसीत् एकोऽनन्तः प्रागनन्तो दक्षिणोऽनन्तः प्रतीच्यनन्त उदीच्यनन्त ऊर्ध्वान् चाऽवान् च सर्वतोऽनन्तः न ह्यास्य प्राच्यादि दिशः कल्पन्तेऽथ तिर्यग्वान् चोर्ध्वं वा अनूह्य एष परमात्माऽपरिमितोऽतर्क्योऽचिन्त्य एष आकाशात्मा एवैष कृत्स्नक्षय एको जागर्तीति एतस्मादाकाशादेष खल्विदं चेतामात्रं बोधयति अनेनैव चेदम् ध्यायते अस्मिन् च प्रत्यस्तं याति अस्यैतद्भास्वरं रूपं यदमुष्मिन्नादित्ये तपति अग्नौ चाधुमके यज्ज्योतिश्चित्रतरमुदरस्तोऽथ वा यः पचत्यन्नम् इत्येवं ह्याह यश्चैषोऽग्नौ यश्चायं हृदये यश्चासावादित्ये स एष एका इत्येकस्य हैकत्वमेति य एवं वेद ॥ ६.१७ ॥
ในเบื้องต้นสิ่งนี้เป็นพรหมันเพียงหนึ่งเดียวและไม่มีที่สิ้นสุด ไม่มีที่สิ้นสุดทางทิศตะวันออก ไม่มีที่สิ้นสุดทางทิศใต้ ไม่มีที่สิ้นสุดทางทิศตะวันตก ไม่มีที่สิ้นสุดทางทิศเหนือ ไม่มีที่สิ้นสุดเบื้องบนและเบื้องล่าง ไม่มีที่สิ้นสุดโดยรอบทุกด้าน เพราะสำหรับพรหมันนั้น ทิศตะวันออกและทิศอื่นๆ ไม่ใช้ได้ พึงอนุมานไปตามขวางและขึ้นสู่เบื้องบน ปรมาตมันนี้หาประมาณมิได้ เกินวิสัยของการตรึกตรอง และไม่อาจคิดได้ อาตมันที่มีอากาศเป็นสภาวะนี้เป็นผู้ทำลายทุกสิ่งโดยสิ้นเชิงเพียงองค์เดียว และตื่นอยู่แต่ผู้เดียว จากอากาศนี้ในฐานะสภาวะรู้แจ้งบริสุทธิ์ พระองค์ย่อมปลุกโลกนี้ให้ตื่น ด้วยพระองค์นี้เท่านั้นจึงควรภาวนา และในพระองค์นี้เองสิ่งทั้งปวงย่อมเข้าสู่การพักผ่อน รูปอันรุ่งเรืองของพระองค์คือรูปที่ส่องแสงอยู่ในพระอาทิตย์นั้น ในไฟ และในแสงไร้ควัน แสงอันอัศจรรย์ที่เป็นไฟย่อยอาหารในท้อง คือรูปเดียวกันนั้น ดังนี้กล่าวไว้ว่า ผู้ที่อยู่ในไฟ ผู้ที่อยู่ในหทัย และผู้ที่อยู่ในพระอาทิตย์นั้น ก็คือองค์เดียวนี้ ผู้ที่รู้ดังนี้ย่อมบรรลุความเป็นหนึ่งเดียวกับองค์หนึ่งนั้น
Maitrāyaṇī 6.18
तथा तत्प्रयोगकल्पः प्राणायामः प्रत्याहारो ध्यानं धारणा तर्कः समाधिः षडङ्गा इत्युच्यते योगः अनेन यदा पश्यन्पश्यति रुक्मवर्णं कर्तारमीशं पुरुषं ब्रह्मयोनिम् तदा विद्वान्पुण्यपापे विहाय परेऽव्यये सर्वमेकीकरोति एवं ह्याह यथा पर्वतमादीप्तं नाश्रयन्ति मृगद्विजाः । तद्वद्ब्रह्मविदो दोषा नाश्रयन्ति कदाचन ॥ ॥ ६.१८ ॥
ในทำนองเดียวกัน วิธีปฏิบัติโยคะนั้นเรียกว่าโยคะมีหกองค์ ได้แก่ การควบคุมลมหายใจ การถอนอินทรีย์จากอารมณ์ การภาวนา การตั้งมั่น การพิจารณาด้วยเหตุผล และสมาธิ เมื่อด้วยสิ่งนี้ผู้ใดเห็นผู้ที่มีสีทองนั้น ผู้เป็นผู้สร้าง ผู้เป็นเจ้า บุรุษ ผู้เป็นต้นกำเนิดของพรหมัน เมื่อนั้นผู้รู้ย่อมละบุญและบาป แล้วรวมทุกสิ่งให้เป็นหนึ่งเดียวในสิ่งสูงสุดที่ไม่เสื่อมสิ้น ดังนี้กล่าวไว้ว่า เหมือนดังสัตว์ป่าและนกไม่เข้าพึ่งภูเขาที่กำลังลุกไหม้ฉันใด โทษทั้งหลายก็ไม่เข้าพึ่งผู้รู้พรหมันเลยฉันนั้น
Maitrāyaṇī 6.19
अथान्यत्राप्युक्तम् यदा वै बहिर्विद्वान्मनो नियम्येन्द्रियार्थान् च प्राणो निवेशयित्वा निःसङ्कल्पस्ततस्तिष्ठेत् अप्राणादिह यस्मात्सम्भूतः प्राणसंज्ञको जीवस्तस्मात्प्राणो वै तुर्याख्ये धारयेत्प्राणम् इत्येवं ह्याह अचित्तं चित्तमध्यस्तमचिन्त्यं गुह्यमुत्तमम् । तत्र चित्तं निधायेत तच्च लिङ्गं निराश्रयम् ॥ ॥ ६.१९ ॥
ก็มีกล่าวไว้ในที่อื่นอีกว่า เมื่อผู้รู้ควบคุมใจที่ออกไปภายนอกและอารมณ์ของอินทรีย์แล้ว ตั้งลมหายใจให้มั่นคง และปราศจากความปรารถนา ก็พึงตั้งอยู่เช่นนั้น เพราะชีวิตที่เรียกว่าปราณเกิดจากสิ่งที่ไม่ใช่ปราณ เพราะฉะนั้นพึงดำรงปราณไว้ในภาวะที่เรียกว่าตุรยะ ดังนี้กล่าวไว้ว่า สิ่งที่ไม่ใช่จิตซึ่งซ้อนอยู่เหนือจิต ไม่อาจคิดได้ ลึกลับ และสูงสุด ที่นั่นพึงตั้งจิตไว้ และเครื่องหมายนั้นไม่มีที่พึ่ง
Maitrāyaṇī 6.20
अथान्यत्राप्युक्तम् अतः परास्य धारणा तालुरसनाग्रनिपीडना द्वाङ्मनःप्राणनिरोधनाद्ब्रह्म तर्केण पश्यति यदात्मनाऽऽत्मान मणोरणीयांसं द्योतमानं मनःक्षयात्पश्यति तदात्मनात्मानं दृष्ट्वा निरात्मा भवति निरात्मकत्वादसङ्ख्योऽयोनिश्चिन्त्यो मोक्षलक्षणमित्येतत्परं रहस्यम् इत्येवं ह्याह चित्तस्य हि प्रसादेन हन्ति कर्म शुभाशुभम् । प्रसन्नात्मात्मनि स्थित्वा सुखमव्ययमश्नुता इति ॥ ॥ ६.२० ॥
ก็มีกล่าวไว้ในที่อื่นอีกว่า การตั้งมั่นอย่างสูงสุดของโยคีคือการกดปลายลิ้นไว้ที่เพดานปาก ยับยั้งอินทรีย์ จิต และปราณ ด้วยการพิจารณาจึงเห็นพรหมัน เมื่อด้วยตนเองได้เห็นอาตมันที่เล็กกว่าอณูและส่องแสงอยู่ เพราะจิตดับไป เมื่อนั้นเมื่อได้เห็นอาตมันด้วยอาตมันแล้ว ผู้นั้นย่อมไม่มีอาตมันของตน เพราะไม่มีอาตมันของตน จึงไม่อาจนับได้ ไม่มีต้นกำเนิด ไม่อาจคิดได้ มีโมกษะเป็นลักษณะ นี่คือความลับอันสูงสุด ดังนี้กล่าวไว้จริงว่า ด้วยความผ่องใสของจิต ย่อมทำลายกรรมดีและกรรมชั่วได้ ผู้มีตนผ่องใสดำรงอยู่ในอาตมัน ย่อมได้รับความสุขที่ไม่เสื่อมสิ้น
Maitrāyaṇī 6.21
अथान्यत्राप्युक्तम् ऊर्ध्वगा नाडी सुषुम्नाख्या प्राणसञ्चारिणी ताल्वन्तर्विच्च्हिन्ना तया प्राणोङ्कारमनोयुक्तयोर्ध्वमुत्क्रमेत् ताल्वध्याग्रं परिवर्त्य इन्द्रियाण्यसंयोज्य महिमा महिमानं निरीक्षेता ततो निरात्वकमेति निरात्मकत्वान्न सुखदुःखभाग्भवति केवलत्वं लभता इत्येवं ह्याह परः पूर्वं प्रतिष्ठाप्य निगृहीतानिलं ततः । तीर्त्वा पारमपारेण पश्चाद्युञ्जीत मूर्ध्वनि ॥ ॥ ६.२१ ॥
ก็มีกล่าวไว้ในที่อื่นอีกว่า มีเส้นทางที่พุ่งขึ้นเบื้องบนเรียกว่าสุษุมนา ซึ่งนำพาปราณไป เส้นทางนี้ถูกตัดขาดอยู่ภายในเพดานปาก ผู้รวมปราณ โอม และจิตเข้าด้วยกันแล้ว พึงยกขึ้นเบื้องบน หมุนปลายด้านบนของเพดานปาก โดยไม่ประสานอินทรีย์ พึงเห็นความยิ่งใหญ่ จากนั้นเขาย่อมไปสู่ภาวะที่ไม่มีอาตมันของตน เพราะไม่มีอาตมันของตนจึงไม่ได้รับส่วนแห่งสุขและทุกข์ และได้บรรลุความเป็นหนึ่งเดียวโดดเดี่ยว ดังนี้กล่าวไว้จริงว่า เมื่อได้ตั้งสิ่งสูงสุดไว้ก่อน และกลั้นลมไว้แล้ว ต่อจากนั้นข้ามสิ่งสูงสุดด้วยสิ่งที่ไม่ใช่สิ่งสูงสุด ภายหลังพึงประสานใจที่กระหม่อม
Maitrāyaṇī 6.22
अथान्यत्राप्युक्तम् द्वे वा व ब्रह्मणी अभिध्येये शब्दश्चाशब्दश्च अथ शब्देनैवाशब्दमाविष्क्रियते अथ तत्र ओमिति शब्दोऽनेनोर्ध्वमुत्क्रान्तोऽशब्दे निधनमेति अथाहैषा गतिरेतदमृतम् अतत्सायुज्यत्वम् निर्वृतत्वम् तथा चेति अथ यथोर्णनाभिस्तन्तुनोर्ध्वमुत्क्रान्तोऽवकाशं लभतीत्येवं वा व खल्वासावभिध्याता ओमित्यनेनोर्ध्वमुत्क्रान्तः स्वातन्त्र्यं लभते अन्यथा परे शब्दवादिनः श्रवणाङ्गुष्ठयोगेनान्तर्हृदयाकाशशब्दमाकर्णयन्ति सप्तविधेयं तस्योपमा यथा नद्यः किङ्किणी कांस्यचक्रकभेक विःकृन्दिका वृष्टिर्निवाते वदतीति तं पृथग्लक्षणमतीत्य परेऽशब्देऽव्यक्ते ब्रह्मण्यस्तं गताः तत्र तेऽपृथग्धर्मिणोऽपृथग्विवेक्या यथा सम्पन्ना मधुत्वं नानारसा इत्येवं ह्याह द्वे ब्रह्मणि वेदितव्ये शब्दब्रह्म परां च यत् । शब्दब्रह्मणि निष्णातः परं ब्रह्माधिगच्छति ॥ ॥ ६.२२ ॥
ในที่อื่นก็กล่าวไว้ว่า พรหมันมีสองรูปที่ควรเพ่งพินิจ คือเสียงและอเสียง ผ่านเสียงอเสียงจึงปรากฏ ที่นั้นเสียง โอม เมื่อเคลื่อนขึ้นด้วยเสียงนี้ ย่อมดับลงในความไม่มีเสียง นี่คือหนทาง นี่คืออมตะ นี่คือการรวมเป็นหนึ่งกับสิ่งนั้น และภาวะแห่งความสุขอันสงบ เปรียบเหมือนแมงมุมที่เคลื่อนขึ้นตามเส้นใยของมันแล้วได้พื้นที่ว่าง ฉันใด ผู้ที่เพ่งพินิจก็เช่นนั้น เมื่อเคลื่อนขึ้นด้วยโอม ย่อมได้ความเป็นอิสระ ส่วนผู้อื่นที่กล่าวถึงเสียงนั้น ฟังเสียงภายในช่องว่างแห่งหทัยด้วยการประสานหูกับนิ้วหัวแม่มือ อุปมาของเสียงนั้นมีเจ็ดอย่าง คือเหมือนสายน้ำ เหมือนกระดิ่งเล็ก เหมือนฉาบทองสัมฤทธิ์ เหมือนกบ เหมือนเสียงฝนในที่ไร้ลม เมื่อก้าวพ้นลักษณะที่แยกจากกันเหล่านั้น พวกเขาย่อมเข้าสู่พรหมันสูงสุดที่ปราศจากเสียง ไม่ปรากฏ พวกเขาซึ่งมีธรรมชาติไม่แยกจากกันและไม่อาจแยกแยะได้ ย่อมเป็นดุจรสต่าง ๆ ที่กลมกลืนกลายเป็นความหวาน ดังนี้จึงกล่าวไว้ว่า พรหมันที่ควรรู้มีสองอย่าง คือพรหมันแห่งเสียงและพรหมันสูงสุด ผู้เชี่ยวชาญในพรหมันแห่งเสียงย่อมบรรลุพรหมันสูงสุด
Maitrāyaṇī 6.23
अथान्यत्राप्युक्तम् यः शब्दस्तदोमित्येतदक्षरम् यदस्याग्रं तच्च्हान्तमशब्दमभयमशोकमानन्दं तृप्तं स्थिरमचलममृतमच्युतं ध्रुवं विष्णुसंज्ञितं सर्वापरत्वाय तदेता उपसीतेत्येवं ह्याह योऽसौ परापरो देवा ॐकारो नाम नामतः । निःशब्दः शून्यभूतस्तु मूर्ध्नि स्थाने ततोऽभ्यसेत् ॥ ॥ ६.२३ ॥
ยังมีคำกล่าวไว้ในที่อื่นด้วยว่า เสียงที่เป็น ตัต โอม นั้นคือพยางค์นี้ ปลายของพยางค์นี้มีจุดสิ้นสุด ปราศจากเสียง ไม่มีภัย ไม่มีโศก เป็นความสุข พอใจ มั่นคง ไม่หวั่นไหว เป็นอมตะ ไม่เสื่อมสลาย มั่นคงแน่นอน มีชื่อเรียกว่าวิษณุ ควรภาวนาถึงสิ่งนี้เพื่อให้เป็นผู้สูงสุดกว่าสิ่งทั้งปวง ท่านกล่าวดังนี้ไว้จริง ๆ ว่า เทพองค์ที่ทั้งสูงและต่ำ มีนามว่าโอṃการ ปราศจากเสียงและกลายเป็นความว่างเปล่า ประทับอยู่ ณ ตำแหน่งยอดศีรษะ จากที่นั้นควรฝึกปฏิบัติ
Maitrāyaṇī 6.24
अथान्यत्राप्युक्तम् धनुः शरीरम् ओमित्येतच्छरः शिखास्य मनः तमोलक्षणं भित्वा तमोऽतमाविष्टमागच्छति अथाविष्टं भित्वाऽलातचक्रमिव स्फुरन्तमादित्यवर्णमूर्जस्वन्तं ब्रह्म तमसः पर्यमपश्यद्यदमुष्मिन्नादित्येऽथ सोमेऽग्नौ विद्युति विभाति अथ खल्वेनं दृष्ट्वाऽमृतत्वं गच्छतीत्येवं ह्याह ध्यानमन्तःपरे तत्त्वे लक्ष्येषु च निधीयते । अतोऽविशेषविज्ञानं विशेषमुपगच्छति ॥ मानसे च विलीने तु यत्सुखं चात्मसाक्षिकम् । तद्ब्रह्म चामृतं शुक्रं सा गतिर्लोक एव सः ॥ ॥ ६.२४ ॥
ในที่อื่นก็กล่าวไว้เช่นกันว่า ร่างกายเป็นดุจธนู โอมเป็นดุจลูกศร และใจเป็นดุจปลายของลูกศร เมื่อทะลุผ่านเครื่องหมายแห่งความมืด เขาก็เข้าสู่ความไม่มืด แล้วเมื่อเข้าไปแล้ว เขาก็เห็นพรหมันที่สว่างดุจคบไฟที่หมุนวน มีสีดุจดวงอาทิตย์ เปี่ยมด้วยพลัง เหนือความมืด ซึ่งส่องแสงอยู่ในดวงอาทิตย์นั้น แล้วในดวงจันทร์ ในไฟ และในสายฟ้า เมื่อได้เห็นแล้ว เขาย่อมบรรลุความเป็นอมตะ ดังนี้จึงกล่าวไว้ การเพ่งพินิจตั้งมั่นอยู่ในหลักการสูงสุดภายใน และในเป้าหมายทั้งหลาย ฉะนั้นความรู้ที่ไม่แยกแยะย่อมบรรลุความแตกต่าง เมื่อใจดับลงแล้ว ความสุขที่อาตมันเป็นพยาน นั่นคือพรหมัน นั่นคืออมตะและบริสุทธิ์ นั่นคือจุดหมายในโลกนี้
Maitrāyaṇī 6.25
अथान्यत्राप्युक्तम् निद्रेवान्तर्हितेन्द्रियः शुद्धितमया धिया स्वप्न इव यः पश्यतीन्द्रियबिलेऽविवशः प्रणवाख्यं प्रणेतारं भारूपं विगतनिद्रं विजरं विमृत्युं विशोकं च सोऽपि प्रणवाख्यः प्रणेता भारूपः विगत निद्रः विजरः विमृत्युर्विशोको भवतीत्येवं ह्याह एवं प्राणमथोङ्कारं यस्मात्सर्वमनेकधा । युनक्ति युञ्जते वापि यस्माद्योग इति स्मृतः ॥ एकत्वं प्राणमनसोरिन्द्रियाणां तथैव च । सर्वभावपरित्यागो योग इत्यभिधीयते ॥ ॥ ६.२५ ॥
ในที่อื่นก็กล่าวไว้เช่นกันว่า ผู้ที่มีอินทรีย์ถูกดึงเข้าไปภายใน ด้วยปัญญาอันบริสุทธิ์ยิ่ง เห็นเหมือนในการหลับ เหมือนในความฝัน โดยไม่ถูกบังคับ ภายในช่องของอินทรีย์ ซึ่งเป็นผู้ที่มีนามว่าประณวะ ผู้นำทาง มีรูปแห่งแสง ปราศจากการหลับ ปราศจากความเสื่อม ปราศจากความตาย ปราศจากความโศก เขาเองก็ย่อมกลายเป็นผู้ที่มีนามว่าประณวะ ผู้นำทาง มีรูปแห่งแสง ปราศจากการหลับ ปราศจากความเสื่อม ปราศจากความตาย ปราศจากความโศก ดังนี้จึงกล่าวไว้ ฉะนั้น เพราะพระองค์ประสานสรรพสิ่งด้วยหลายวิธี และเพราะโยคีทั้งหลายประสานเข้ากับพระองค์ จึงเรียกว่าโยคะ ลมปราณและพยางค์โอม เอกภาพของลมปราณและใจ และเช่นเดียวกันคือเอกภาพของอินทรีย์ทั้งหลาย รวมทั้งการละทิ้งภาวะทั้งปวง นี่เรียกว่าโยคะ
Maitrāyaṇī 6.26
अथान्यत्राप्युक्तम् यथा वाप्सु चारिणः शाकुनिकः सूत्रयन्त्रेणोद्धृत्योदरेऽग्नौ जुहोत्येवं वा व खल्विमान्प्राणानोमित्यनेनोद्धृत्यानामयेऽग्नौ जुहोति अतस्तप्तोर्विवसोऽथ यथा तप्तोर्वि सार्पिस्तृणकाष्ठसंस्पर्शे नोज्ज्वलतीत्येवं वा व खल्वसावप्राणाख्यः प्राणसंस्पर्शेनोज्ज्वलति अथ यदुज्ज्वलत्येतद्ब्रह्मणो रूपं चैतद्विष्णोः परमं पदम् चैतद्रुद्रस्य रुद्रत्वमेतत्तदपरिमितधा चात्मानं विभज्य पूरयतीमां लोकानित्येवं ह्याह वह्नेश्च यद्वत्खलु विस्फुलिङ्गाः सूर्यान्मयूखाश्च तथैव तस्य प्राणादयो वै पुनरेव तस्माद् अभ्युच्चरन्तीह यथाक्रमेण ॥ ॥ ६.२६ ॥
ในที่อื่นก็กล่าวไว้เช่นกันว่า เหมือนนายพรานที่เดินอยู่ในน้ำ ดึงนกขึ้นด้วยด้ายและเครื่องกล แล้วถวายลงในท้องและในไฟ ฉันใด ผู้นั้นก็ฉันนั้น ดึงลมปราณเหล่านี้ขึ้นด้วยโอม แล้วถวายลงในไฟที่บริสุทธิ์ ฉะนั้น เหมือนน้ำมันเนยที่ถูกเผาจนร้อนและเปลือยกาย เมื่อสัมผัสหญ้าและไม้แล้วไม่ลุกโพลง ฉันใด สิ่งที่ไม่มีลมปราณนั้นก็ฉันนั้น เมื่อสัมผัสลมปราณจึงลุกโพลง และสิ่งที่ลุกโพลงนั้นคือรูปของพรหมัน นี่คือภาวะสูงสุดของพระวิษณุ นี่คือความเป็นรุทรของพระรุทร สิ่งนี้ย่อมแบ่งตนออกเป็นสิ่งที่นับไม่ถ้วน และเติมเต็มโลกทั้งหลาย ดังนี้จึงกล่าวไว้ เหมือนประกายไฟจากกองไฟ และรัศมีจากดวงอาทิตย์ ฉันใด ลมปราณและสิ่งอื่น ๆ ของพระองค์ก็ฉันนั้น ย่อมผุดขึ้นจากพระองค์อีกครั้งตามลำดับในโลกนี้
Maitrāyaṇī 6.27
अथान्यत्राप्युक्तम् ब्रह्मणो वा वैतत्तेजः परस्यामृतस्याशरीरस्य यच्छरीरस्यौष्ण्यमस्यैतद् घृतमथाविः सन् नभसि निहितं वैतदेकाग्रेणैवमन्तर्हृदयाकाशं विनुदन्ति यत्तस्य ज्योतिरिव सम्पद्यतीति अतस्तद्भावम् अचिरेणैति भूमावयस्पिण्डं निहितं यथाऽचिरेणैति भूमित्वम् मृद्वत्संस्थमयस्पिण्डं यथाग्न्ययस्कारादयो नाभिभवन्ति प्रणश्यति चित्तं तथाश्रयेण सहैवमित्येवं ह्याह हृद्याकाशमयं कोशमानन्दं परमालयम् । स्वं योगश्च ततोऽस्माकं तेजश्चैवाग्निसूर्ययोः ॥ ॥ ६.२७ ॥
ในที่อื่นก็กล่าวไว้เช่นกันว่า นี่คือรัศมีของพรหมัน สูงสุด เป็นอมตะ ไร้กาย และความร้อนของกายก็คือรัศมีนี้ นี่คือเนยใส ซึ่งเมื่อปรากฏแล้วก็ถูกวางไว้ในอากาศ ผู้ที่กวนมันด้วยใจที่จดจ่อเพียงหนึ่ง ภายในช่องว่างแห่งหทัย ย่อมพบว่าแสงของมันกลายเป็นเหมือนเปลวไฟ ฉะนั้นผู้นั้นย่อมบรรลุภาวะนั้นอย่างรวดเร็ว เหมือนก้อนเหล็กที่วางบนพื้นดินย่อมรวดเร็วกลายเป็นดิน หรือเหมือนก้อนเหล็กที่วางในดินเหนียวอ่อน ซึ่งช่างเหล็กและผู้อื่นไม่อาจครอบงำ ย่อมถูกทำลาย จิตก็ดับไปพร้อมกับที่พึ่งของมันฉันนั้น ดังนี้จึงกล่าวไว้ว่า ฝักที่ทำจากช่องว่างแห่งหทัย เต็มด้วยความสุข เป็นที่พำนักสูงสุด การประสานตนเอง และจากสิ่งนั้นคือรัศมีของเรา และรัศมีของไฟและดวงอาทิตย์
Maitrāyaṇī 6.28
अथान्यत्राप्युक्तम् भूतेन्द्रियार्थानतिक्रम्य ततः प्रव्रज्याज्यं धृतिदण्डं धनुर्गृहीत्वाऽनभिमानमयेन चैवेषुणा तं ब्रह्म द्वारपारं निहत्याद्यं संमोहमौली तृष्णेर्ष्याकुण्डली तन्द्रीराघवेत्र्यभिमानाध्यक्षः क्रोधज्यं प्रलोभदण्डं धनुर्गृहीत्वेच्च्हामयेन चैवेषुणेमानि खलु भूतानि हन्ति तं हत्वोंकारप्लवेनान्तर्हृदयाकाशस्य पारं तीर्त्वाविर्भूते अन्तराकाशे शनकैरवटैवावटकृद्धातुकामः संविशत्येवं ब्रह्मशालां विशेत् ततश्चतुर्जालं ब्रह्मकोशं प्रणुदेत् गुर्वागमेनेति अतः शुद्धः पूतः शून्यः शान्तोऽप्राणो निरात्माऽनन्तोऽक्षय्यः स्थिरः शाश्वतोऽजः स्वतन्त्रः स्वे महिम्नि तिष्ठति अतः स्वे महिम्नि तिष्ठमानम् दृष्ट्वाऽवृत्तचक्रमिव सञ्चारचक्रमालोकयति इत्येवं ह्याह षड्भिर्मासैस्तु युक्तस्य नित्यमुक्तस्य देहिनः
अनन्तः परमो गुह्यः सम्यग्योगः प्रवर्तते ॥
रजस्तमोभ्यां विद्धस्य सुसमिद्धस्य देहिनः
पुत्रदारकुटुम्बेषु सक्तस्य न कदाचन ॥ ॥ ६.२८ ॥
ในที่อื่นกล่าวไว้ว่า เมื่อล่วงพ้นภูตธาตุ อินทรีย์ และวิสัยของอินทรีย์แล้ว จึงสละชีวิตเพื่อการบวชตามลำดับ โดยมีเนยใสเป็นเครื่องบูชา มีไม้เท้าคือความมั่นคงเป็นอาวุธ และมีคันธนูที่ลูกศรทำด้วยความปราศจากอัตตา เมื่อสังหารผู้รักษาประตูเบื้องแรกของพรหมัน ผู้สวมมงกุฎคือโมหะ สวมตุ้มหูคือตัณหาและอิจฉา ถือไม้เท้าคือความง่วงเหงาและความเฉื่อยชา เป็นเจ้าแห่งมานะ และเมื่อถือคันธนูที่มีสายคือโทสะ มีไม้เท้าคือโลภะ พร้อมลูกศรทำด้วยความปรารถนาและโรค ผู้นั้นย่อมสังหารภูตทั้งหลายเหล่านี้ได้จริง เมื่อสังหารผู้นั้นแล้ว ด้วยแพคือโอṃ ข้ามไปถึงฝั่งไกลแห่งอากาศภายในหทัย ผู้นั้นค่อย ๆ เข้าสู่อากาศภายในที่ปรากฏขึ้น ดุจผู้ขุดหลุมที่ปรารถนาธาตุ ดังนั้นควรเข้าสู่ท้องพระโรงของพรหมัน แล้วด้วยคำสอนของครู พึงขับไล่ตาข่ายสี่ชั้นและฝักของพรหมันออกไป เพราะเหตุนั้น อาตมันนั้นบริสุทธิ์ ชำระแล้ว ว่าง สงบ ไม่มีลมหายใจ ไม่มีตัวตน ไม่มีที่สุด ไม่เสื่อมสลาย มั่นคง เที่ยงแท้ ไม่เกิด เป็นอิสระ ดำรงอยู่ในความยิ่งใหญ่ของตน เพราะเหตุนั้น เมื่อเห็นอาตมันนั้นดำรงอยู่ในความยิ่งใหญ่ของตน ก็มองวงล้อแห่งสังสารวัฏเหมือนวงล้อที่ไม่หมุน ดังนี้มีกล่าวไว้ว่า สำหรับผู้มีร่างซึ่งประกอบอยู่ได้หกเดือน และเป็นผู้หลุดพ้นอยู่เป็นนิตย์ โยคะอันประเสริฐที่สุด ลึกลับที่สุด และไร้ที่สุด ย่อมบังเกิดขึ้นโดยชอบ ส่วนสำหรับผู้มีร่างที่ถูกทิ่มแทงด้วยราคะและตมะ ถูกจุดไฟไว้แรงกล้า และยึดติดอยู่กับบุตร ภรรยา และครอบครัว ย่อมไม่มีวันนั้นเลย
Maitrāyaṇī 6.29
एवमुक्त्वाऽन्तर्हृदयः शकायन्यस्तस्मै नमस्कृत्वाऽनया ब्रह्मविद्यया राजन् ब्रह्मणः पन्थानमारूढाः पुत्राः प्रजापतेरिति सन्तोषं द्वन्द्वतितिक्षां शान्तत्वं योगाभ्यासादवाप्नोतीति एतद्गुह्यतमं नापुत्राय नाशिष्याय नाशान्ताय कीर्तयेदिति अनन्यभक्ताय सर्वगुणसम्पन्नाय दद्यात् ॥ ॥ ६.२९ ॥
เมื่อกล่าวดังนี้แล้ว ศกายัณยะ มีหทัยหันเข้าภายใน ก็น้อมไหว้ท่าน ข้าแต่พระราชา ด้วยพรหมวิทยานี้ บุตรทั้งหลายของประชาบดีได้ขึ้นสู่ทางแห่งพรหมัน ความสันโดษ ความอดทนต่อคู่ตรงข้าม และความสงบ ย่อมได้มาด้วยการฝึกโยคะ ดังนี้ คำสอนนี้ลึกลับยิ่งนัก ไม่พึงแสดงแก่ผู้ไม่มีบุตร ผู้ไม่มีศิษย์ หรือผู้ไม่สงบ พึงมอบให้แก่ผู้มีภักดีไม่แบ่งแยก และประกอบด้วยคุณธรรมทั้งปวง
Maitrāyaṇī 6.30
ॐ शुचौ देशे शुचिः सत्त्वस्थः सदधीयानः सद्वादी सद्ध्यायी सद्याजी स्यादिति । अतः सद्ब्रह्मणि सत्यभिलाषिणि निर्वृत्त्योऽनस्तत्फलच्च्हिन्नपाशो निराशः परेष्वात्मवद्विगतभयो निष्कामोऽक्षय्यमपरिमितं सुखमाक्रम्य तिष्ठति । परमं वै शेवधेरिव परस्योद्धरणं यन्निष्कामत्वम् । स हि सर्वकाममयः पुरुषोऽध्यवसायसङ्कल्पाभिमानलिङ्गो बद्दः । अतस्तद्विपरीतो मुक्तः । अत्रैक आहुर्गुणः प्रकृतिभेदवशासध्यवसायात्मबन्धमुपागतो। अध्यवसायस्य दोषक्षयाद्धि मोक्षः मनसा ह्येव पश्यति मनसा शृणोति कामः सङ्कल्पो विचिकित्सा श्रद्धाऽश्रद्धा धृतिरधृतिर्ह्रीर्धीर्भीरित्येतत्सर्वं मन एव गुणौघैरुह्यमानः कलुषीकृतश्चास्थिरश्चलो लुप्यमानः सस्पृहो व्यग्रश्चाभिमानित्वं प्रयात इति अहं सो ममेदमित्येवं मन्यमानो निबध्नात्यात्मनात्मानं जालेनेव खेचरः । अतः पुरुषोऽध्यावसायसङ्कल्पाबिमानलिङ्गो बद्दः अतस्तद्विपरीतो मुक्तः तस्मान्निरध्यवसायो निःसङ्कल्पो निरभिमानस्तिष्ठेत् एतन्मोक्षलक्षणम् एषात्र ब्रह्मपदवी एषोऽत्र द्वारविवरोऽनेनास्य तमसः पारं गमिष्यति । अत्र हि सर्वे कामाः समाहिता इत्यत्रोदाहरन्ति यदा पञ्चावतिष्ठन्ते ज्ञानानि मनसा सह । बुद्धिश न विचेष्टते तामाहुः परमां गतिम् ॥ एतदुक्त्वान्तर्हृदयः शाकायन्यस्तस्मै नमस्कृत्वा यथावदुपचारी कृतकृत्यो मरुदुत्तरायणं गतो न ह्यत्रोद्वर्त्मना गतिः एषोऽत्र ब्रह्मपथः सौरं स्द्वारं भित्त्वोर्द्ध्वेन विनिर्गता इत्यत्रोदाहरन्ति अनन्ता रश्मयस्तस्य दीपवद्यः स्थितो हृदि । सितासिताः कद्रुनीलाः कपिला मृदुलोहिताः ॥ ऊर्ध्वमेकः स्थितस्तेषां यो भिभित्वा सूर्यमण्डलम् । ब्रह्मलोकमतिक्रम्य तेन यान्ति परां गतिम् ॥ यदस्यान्यद्रश्मिशतमूर्ध्वमेव व्यवस्थितम् । तेन देवनिकायानां स्वधामानि प्रपद्यते ॥ ये नैकरूपाश्चाधस्ताद्रश्मयोऽस्य मृदुप्रभाः । इह कर्मोपभोगाय तैः संसरति सोऽवषः । तस्मात्सर्गस्वर्गापवर्गहेतुर्भगवानसावादित्य इति ॥ ॥ ६.३० ॥
โอṃ ในสถานที่บริสุทธิ์ ผู้บริสุทธิ์และดำรงอยู่ในสัตตวะ พึงเป็นผู้ศึกษาสิ่งที่ดี กล่าวสิ่งที่ดี ใคร่ครวญสิ่งที่ดี และบูชาสิ่งที่ดี เพราะเหตุนั้น ผู้ปรารถนาพรหมันที่แท้จริง ผู้หลุดพ้นจากผลของกรรม มีบ่วงขาดแล้ว ไร้ความหวัง ปฏิบัติต่อผู้อื่นเหมือนต่อตน ปราศจากความกลัวและความปรารถนา ย่อมบรรลุความสุขที่ไม่เสื่อมสลายและหาที่สุดมิได้ แล้วดำรงอยู่ได้ การไม่มีความปรารถนาเป็นการกู้คืนอันสูงสุดของสมบัตินั้น เหมือนการขุดคืนสมบัติที่ซ่อนไว้ บุรุษนั้นประกอบด้วยความปรารถนาทั้งปวง มีลักษณะเป็นความตั้งใจ ความดำริ และมานะ เป็นผู้ถูกผูกมัด เพราะเหตุนั้น ผู้ที่ตรงข้ามกับเช่นนั้นย่อมเป็นผู้หลุดพ้น ที่นี้บางท่านกล่าวว่า คุณ โดยอำนาจการแยกของประกฤติ ย่อมถึงการผูกมัดตนด้วยความตั้งใจในรูปแห่งความดำริ การหลุดพ้นย่อมมาจากการทำลายโทษของความตั้งใจ เพราะผู้ใดย่อมเห็นด้วยใจเท่านั้น ย่อมฟังด้วยใจ ความปรารถนา ความดำริ ความลังเล ศรัทธา และความไม่ศรัทธา ความมั่นคงและความไม่มั่นคง ความละอาย ปัญญา และความกลัว ทั้งหมดนี้คือใจเท่านั้น ใจถูกกระแสคุณพัดพาไป ถูกทำให้มัวหมอง ไม่มั่นคง ไหวกระเพื่อม ถูกทำลาย เต็มไปด้วยความอยาก และกระวนกระวาย จึงถึงความถือตัว และคิดว่า 'ข้าเป็นสิ่งนั้น นี่เป็นของข้า' ผูกตนด้วยตนเอง ดุจนกที่ถูกผูกด้วยตาข่าย เพราะเหตุนั้น บุรุษที่มีลักษณะเป็นความตั้งใจ ความดำริ และมานะ ย่อมถูกผูกมัด ผู้ที่ตรงข้ามกับเช่นนั้นย่อมเป็นผู้หลุดพ้น ดังนั้น พึงดำรงอยู่โดยไม่ตั้งใจ ไม่ดำริ ไม่ถือตัว นี่คือลักษณะแห่งการหลุดพ้น นี่คือสถานะแห่งพรหมันในที่นี้ นี่คือช่องประตูในที่นี้ ด้วยสิ่งนี้เขาจะข้ามความมืดนี้ไป ในที่นี้ ความปรารถนาทั้งปวงรวมอยู่ ดังที่ท่านยกตัวอย่างในเรื่องนี้ว่า เมื่ออินทรีย์แห่งความรู้ทั้งห้าดำรงอยู่กับใจ และปัญญาไม่เคลื่อนไหว ท่านเรียกสิ่งนั้นว่าคติอันสูงสุด เมื่อกล่าวดังนี้แล้ว ศากายันยะ มีหทัยหันเข้าภายใน ก็น้อมไหว้ท่าน ทำพิธีบูชาตามควร สำเร็จกิจแล้ว ไปด้วยลมสู่วิถีอุตตรายณะของพระอาทิตย์ ในที่นี้ไม่มีการไปโดยทางอื่น นี่คือมรรคาพรหมันในที่นี้ ทะลุประตูแห่งพระอาทิตย์ แล้วออกไปเบื้องบน ดังที่ท่านยกตัวอย่างในเรื่องนี้ว่า รัศมีของพระองค์มีนับไม่ถ้วน ดำรงอยู่ในหทัยดุจประทีป มีสีขาวและดำ สีแดงเข้มและน้ำเงิน สีน้ำตาลแดงและแดงอ่อน รัศมีหนึ่งในนั้นตั้งอยู่เบื้องบน ซึ่งทะลุดวงอาทิตย์และผ่านพรหมโลกไป แล้วถึงคติอันสูงสุด รัศมีอีกร้อยหนึ่งของพระองค์ตั้งอยู่เบื้องบน ด้วยรัศมีนั้นย่อมถึงที่อยู่ของตนแห่งหมู่เทวดา ส่วนรัศมีหลายรูปแบบที่อยู่เบื้องล่าง มีแสงอ่อนนุ่ม ด้วยรัศมีเหล่านั้นเขาย่อมท่องเที่ยวไปในที่นี้อย่างไร้ที่พึ่ง เพื่อเสวยผลกรรม เพราะเหตุนั้น พระอาทิตย์อันเป็นสิริมงคลนี้จึงเป็นเหตุแห่งการสร้าง สวรรค์ และการหลุดพ้น
Maitrāyaṇī 6.31
किमात्मकानि वा एतानीन्द्रियाणि प्रचरन्त्युद्गन्ता चैतेषामिह को नियन्ता वेत्याह । प्रत्याहात्मात्मकानीत्यात्मा ह्येषामुद्गन्ता वाप्सरसो भानवीयाश्च मरीचयो नाम अथ पञ्चभिः रश्मिभिर्विषयानत्ति कतम आत्मेति योऽयं शुद्धः पूतः शून्यः शान्तादिलक्षणोक्तः स्वकैर्लिङ्गैरुपगृह्यः तस्यैतल्लिङ्गमलिङ्गस्याग्नेर्यदौष्ण्यमाविष्टं चापां यः शिवतमोरस इत्येके । अथ वाक्ष्रोत्रं चक्षुर्मनः प्राण इत्येके, अथ बुद्धिर्धृतिः स्मृतिः प्रज्ञा तदित्येके अथ ते एतस्यैवं यथैवेह बीजस्याङ्कुरावाथधूमार्चिर्विष्फुलिङ्गा इवाग्नेश्चेति अत्रोदाहरन्ति वह्नेश्च यद्वत्खलु विष्फुलिङ्गाः सूर्यान्मयूखाश्च तथैव तस्य । प्राणादयो वै पुनरेव तस्मादभ्युच्चरन्तीह यथाक्रमेण ॥ ॥ ६.३१ ॥
อินทรียเหล่านี้เคลื่อนไหวโดยมีอะไรเป็นธรรมชาติ และใครเล่าในที่นี้เป็นผู้ปลุกและผู้ควบคุมอินทรียเหล่านั้น คำตอบคือ อินทรียเคลื่อนไหวโดยมีอาตมันเป็นธรรมชาติ เพราะอาตมันคือผู้ปลุกอินทรียเหล่านั้น หรือรัศมีแห่งดวงอาทิตย์ที่เรียกว่าอัปสรปลุกอินทรียเหล่านั้น แล้วอาตมันก็เสวยอารมณ์ด้วยรัศมีทั้งห้า อาตมันไหนเล่า คืออาตมันที่ได้กล่าวไว้ว่าบริสุทธิ์ ชำระแล้ว ว่างเปล่า มีความสงบเป็นลักษณะเป็นต้น และต้องรู้จักด้วยเครื่องหมายของตนเอง เครื่องหมายของผู้ไร้เครื่องหมายนั้นคือความร้อนของไฟที่แทรกซึมอยู่ในน้ำ ซึ่งเป็นสารแห่งความเป็นมงคลสูงสุด บางพวกกล่าวไว้เช่นนั้น ต่อจากนั้น บางพวกว่าคือวาจา โสต จักษุ มน และปราณ บางพวกว่าคือพุทธิ ธฤติ สฤติ และปัญญา ดังที่เมล็ดพืชงอกออกเป็นต้นอ่อน และดังที่จากไฟมีควัน เปลวไฟ และประกายไฟ ปราณเป็นต้นก็เกิดขึ้นจากอาตมันนั้นตามลำดับเช่นกัน
Maitrāyaṇī 6.32
तस्माद्वा एतस्मादात्मनि सर्वे प्राणाः सर्वे लोकाः सर्वे वेदाः सर्वे देवाः सर्वाणि च भूतान्युच्चरन्ति तस्योपनिषत्सत्यस्य सत्यमिति अथ यथार्द्रैधाग्नेरभ्याहितस्य पृथग्धूमा निश्चरन्त्येवं वा एतस्य महतो भूतस्य निःश्वसितमेतद्यदृग्वेदो यजुर्वेदः सामवेदोऽथर्वाङ्गिरसा इतिहासः पुराणम् विद्या उपनिषदः श्लोकाः सूत्राण्यनुव्याख्यानानि व्याख्यानान्यस्यैवैतानि विश्वा भूतानि ॥ ६.३२ ॥
จากอาตมันนี้เองที่ปราณทั้งปวง โลกทั้งปวง เวทั้งปวง เทพทั้งปวง และภูตทั้งปวงเกิดขึ้น คำลับของอาตมันนั้นคือ สัตย์แห่งสัตย์ เหมือนไฟที่ก่อด้วยเชื้อชื้น ควันย่อมพวยพุ่งออกมาแยกกัน ฉันใด นี่คือลมหายใจของภูตอันยิ่งใหญ่นี้ฉันนั้น คือ ฤคเวท ยชุรเวท สามเวท อถรรพางคิรส อิติหาส ปุราณะ วิทยา อุปนิษัท โศลก สูตร อนุวยาขยานะ และวยาขยานะ ทั้งหมดนี้เป็นของพระองค์ และภูตทั้งปวงในจักรวาลก็เป็นของพระองค์เช่นกัน
Maitrāyaṇī 6.33
पञ्चेष्टको वा एषोऽग्निः संवत्सरः तस्येमा इष्टका यो वसन्तो ग्रीष्मो वर्षाः शरद्धेमन्तः स शिरःपक्षसीपृच्च्हपृष्टवान् एषोऽग्निः पुरुषविदः सेयं प्रजापतेः प्रथमा चितिः करैर्यजमानमन्तरिक्षमुत्क्षिओप्त्वा वायवे प्रायच्च्हत् प्राणो वै वायुः प्राणोऽग्निस्तस्येमा इष्टका यः प्राणो व्यानोऽपानः समान उदानः स शिरःपक्षसीपृष्ठपुच्च्हवानेषोऽग्निः पुरुषविदस्तदिदमन्तरिक्षं प्रजापतेर्द्वितीया चितिः करैर्यजमानं दिवमुत्क्षिप्तेन्द्राय प्रायच्च्हत् असौ वा आदित्य इन्द्रः सैषोऽग्निः तस्येमा इष्टका यदृग्यजुः सामाथर्वाङ्गिरसा इतिहासं पुराणं स शिरःपक्षसीपुच्च्हपृष्ठवानेषोऽग्निः पुरुषविदः सैषा द्यौः प्रजापतेस्तृतीया चितिः करैर्यजमानस्यात्मविदेऽवदानं करोति यथात्मविदुत्क्षिप्य ब्रह्मणे प्रायच्च्हत् तत्रानन्दी मोदी भवति ॥ ६.३३ ॥
ไฟนี้เป็นไฟห้าอิฐ หรือไม่ก็คือปีหนึ่ง อิฐของไฟนี้คือฤดูใบไม้ผลิ ฤดูร้อน ฤดูฝน ฤดูใบไม้ร่วง และฤดูหนาว ไฟนี้มีศีรษะ ปีกสองข้าง ด้านข้าง หาง และหลัง สำหรับผู้รู้จักบุรุษ ไฟนี้คือไฟ นี่คือชั้นที่หนึ่งของประชาบดี ประชาบดีใช้มือยกผู้บูชายัญขึ้นสู่อากาศแล้วมอบให้วายุ ลมหายใจคือลม และลมหายใจคือไฟ อิฐของไฟนี้คือปราณ วยาน อปาน สมาน และอุทาน ไฟนี้มีศีรษะ ปีก ด้านข้าง หลัง และหาง นี่คือไฟของผู้รู้จักบุรุษ อากาศนี้คือชั้นที่สองของประชาบดี ประชาบดีใช้มือยกผู้บูชายัญขึ้นสู่สวรรค์แล้วมอบให้อินทร์ ดวงอาทิตย์นั้นคืออินทร์ และพระองค์นี้คือไฟ อิฐของไฟนี้คือฤคเวท ยชุรเวท สามเวท อถรรพางคิรสเวท อิติหาส และปุราณะ ไฟนี้มีศีรษะ ปีก ด้านข้าง หาง และหลัง นี่คือไฟของผู้รู้จักบุรุษ ท้องฟ้านี้คือชั้นที่สามของประชาบดี ประชาบดีใช้มือถวายเครื่องบูชาแก่ผู้รู้จักอาตมัน ดังที่เมื่อยกผู้รู้อาตมันขึ้นแล้วมอบให้พรหมัน ที่นั้นเขาย่อมเป็นผู้ปีติและชื่นชม
Maitrāyaṇī 6.34
पृथिवीगार्हपत्योऽन्तरिक्षं दक्षिणाग्निर्द्यौराहवनीयः तत एव पवमानपावकशुचय आविष्कृतमेतेनास्य यज्ञम् यतः पवमानपावकशुचिसंघातो हि जाठरः तस्मादग्निर्यष्टव्यः चेतव्यः स्तोतव्योऽभिध्यातव्यः यजमानो हविर्गृहीत्वा देवताभिध्यानमिच्छति हिरण्यवर्णः शकुनो हृद्यादित्ये प्रतिष्ठितः मद्गुर्हंसस्तेजोवृषः सोऽस्मिन्नग्नौ यजामहे इति चापि मन्त्रार्थं विचिनोति । तत्सवितुर्वरेण्यं भर्गोऽस्याभिध्येयं यो बुद्ध्यन्तस्थो ध्यायीह मनःशान्तिपदमनुसरत्यात्मन्येव धत्तेऽत्रेमे श्लोका भवन्ति १ यथा निरिन्धनो वह्निः स्वयोनावुपशाम्यते तथा वृत्तिक्षयाच्चित्तं स्वयोनावुपशाम्यते । २ स्वयोनावुपशान्तस्य मनसः सत्यकामतः इन्द्रियार्थविमूढस्यानृताः कर्मवशानुगाः । ३ चित्तमेव हि संसारम् तत्प्रयत्नेन शोधयेत् यच्चित्तस्तन्मयो भवति गुह्यमेतत्सनातनम् । ४ चित्तस्य हि प्रसादेन हन्ति कर्म शुभाशुभम् प्रसन्नात्मात्मनि स्थित्वा सुखमव्ययमश्नुते । ५ समासक्तं यथा चित्तं जन्तोर्विषयगोचरे यद्येवं ब्रह्मणि स्यात्तत्को न मुच्येत बन्धनात् । ६ मनो हि द्विविधं प्रोक्तं शुद्धं चाशुद्धमेव च अशुद्धं कामसम्पर्कात् शुद्धं कामविवर्जितम् । ७ लय विक्षेपरहितं मनः कृत्वा सुनिश्चलम् यदा यात्यमनीभावं तदा तत्परमं पदम् । ८ तावन्मनो निरोद्धव्यं हृदि यावत्क्षयं गतम् एतज्ज्ञानं च मोक्षं च शेषान्ये ग्रन्थविस्तराः । ९ समाधिनिर्धौतमलस्य चेतसो निवेशितस्यात्मनि यत्सुखं भवेत् न शक्यते वर्णयितुं गिरा तदा स्वयं तदन्तःकरणेन गृह्यते । १० अपामापोऽग्निरग्नौ वा व्योम्नि व्योम न लक्षयेत् एवमन्तर्गतं यस्य मनः स परिमुच्यते । ११ मन एव मनुष्याणं कारणं बन्धमोक्षयोः बन्धाय विषयासंगिं मोक्षो निर्विषयं स्मृतम् । अतोऽनग्निहोत्र्यनग्निचिदज्ञानभिध्यायिनां ब्राह्मणः पदव्योमानुस्मरणं विरुद्धम् तस्मादग्निर्यष्टव्यः चेतव्यः स्तोतव्योऽभिध्यातव्यः ॥ ६.३४ ॥
แผ่นดินคือไฟคฤหปัตย์ อากาศคือไฟทักษิณ ท้องฟ้าคือไฟอาหวนีย์ จากสิ่งเหล่านี้เองไฟที่ชำระ ไฟที่ทำให้บริสุทธิ์ และไฟที่บริสุทธิ์ จึงได้เกิดขึ้น และด้วยไฟเหล่านี้ยัญพิธีนี้จึงปรากฏ เพราะกลุ่มของไฟที่ทำให้บริสุทธิ์ ไฟที่ชำระ และไฟที่บริสุทธิ์ คือไฟย่อยอาหารในท้อง เหตุฉะนั้น พึงบูชาไฟ พึงรู้จัก พึงสรรเสริญ และพึงภาวนาถึง ยชมานะถือเครื่องบูชาแล้วปรารถนาการภาวนาถึงเทวดา บทที่ว่า ‘นกสีทองผิวทอง ประดิษฐานอยู่ในหทัยและในดวงอาทิตย์ หงส์ ผู้เปี่ยมด้วยรัศมี พวกเราบูชาพระองค์ในไฟนี้’ เขาก็ใคร่ครวญความหมายของมนต์ด้วยประการฉะนี้ รัศมีอันพึงปรารถนาของพระสวิตฤนั้นเป็นสิ่งที่พึงภาวนา ผู้ที่ตั้งอยู่ในปัญญาและภาวนาอยู่ที่นี่ ย่อมดำเนินตามฐานแห่งความสงบใจ และตั้งมั่นไว้ในอาตมันเท่านั้น เกี่ยวกับเรื่องนี้มีโศลกดังนี้ ๑. ดุจไฟที่ปราศจากเชื้อเพลิงย่อมดับลงในต้นกำเนิดของตน ฉันใด จิตย่อมสงบลงในต้นกำเนิดของตน ด้วยการสิ้นไปแห่งการเคลื่อนไหวของจิต ฉันนั้น ๒. สำหรับผู้ที่จิตสงบลงในต้นกำเนิดของตน และปราศจากความปรารถนาที่แท้จริง แต่หลงใหลในอารมณ์แห่งอินทรีย์ กามารมณ์ก็เป็นเท็จ และตามไปใต้อำนาจของกรรม ๓. จิตนั่นแหละคือสังสารวัฏ พึงชำระจิตนั้นด้วยความเพียร ผู้ใดมีจิตเช่นใด ผู้นั้นก็เป็นเช่นนั้น นี่คือความลับนิรันดร์ ๔. ด้วยความผ่องใสของจิต กรรมดีและชั่วย่อมถูกทำลาย ผู้มีอาตมันผ่องใส ตั้งมั่นในอาตมัน ย่อมได้รับความสุขอันไม่เสื่อมสูญ ๕. ดังที่จิตของสัตว์ผูกพันอย่างแนบแน่นในขอบเขตแห่งอารมณ์ ถ้าจิตเป็นเช่นนี้ในพรหมัน ใครเล่าจะไม่หลุดพ้นจากการผูกมัด ๖. จิตกล่าวไว้ว่ามีสองอย่าง คือบริสุทธิ์และไม่บริสุทธิ์ ไม่บริสุทธิ์เพราะการสัมผัสกับกาม บริสุทธิ์เมื่อปราศจากกาม ๗. เมื่อจิตปราศจากความหดหู่และความฟุ้งซ่าน ทำให้มั่นคงยิ่งนัก และบรรลุภาวะที่ไม่มีจิต นั่นคือฐานอันสูงสุด ๘. พึงระงับจิตไว้ในหทัยจนกว่าจิตจะถึงความดับสิ้น นี่คือความรู้และโมกษะ ส่วนที่เหลือคือคัมภีร์อันยืดยาว ๙. ความสุขที่เกิดขึ้นเมื่อจิตซึ่งมลทินถูกชำระล้างด้วยสมาธิ ตั้งมั่นอยู่ในอาตมัน ไม่อาจพรรณนาด้วยถ้อยคำ มันถูกรับรู้ด้วยอันตะกรณะของตนเอง ๑๐. ดังที่น้ำไม่เห็นน้ำในน้ำ ไฟไม่เห็นไฟในไฟ อากาศไม่เห็นอากาศในอากาศ ฉันใด ผู้ที่จิตแอบแฝงอยู่ภายในย่อมหลุดพ้นโดยสิ้นเชิง ฉันนั้น ๑๑. จิตนั่นแหละคือเหตุแห่งการผูกพันและการหลุดพ้นของมนุษย์ การยึดติดในอารมณ์เป็นการผูกพัน การปราศจากอารมณ์ถูกจดจำว่าเป็นการหลุดพ้น เหตุฉะนั้น สำหรับผู้ไม่ประกอบอัคนิโหตร ไม่สร้างแท่นไฟ และผู้ที่ขาดความรู้ การระลึกถึงทางแห่งท้องฟ้าของพราหมณ์ย่อมขัดแย้ง เหตุฉะนั้น พึงบูชาไฟ พึงรู้จัก พึงสรรเสริญ และพึงภาวนาถึง
Maitrāyaṇī 6.35
नमोऽग्नये पृथिवी क्षिते लोकस्मृते लोकम्स्मै यजमानाय धेहि नमो वायवेऽन्तरिक्षक्षिते लोकस्मृते लकमस्मै यजमानाय धेहि नम आदित्याय दिविक्षिते लोकस्मृते लोकमस्मै यजमानाय धेहि नमो ब्रह्मणे सर्वक्षिते सर्वस्मृते सर्वमस्मै यजमानाय धेहि हिरण्मयेन पात्रेण सत्यस्यापिहितं मुखम् तत्त्वं पूषन्नपावृणु सत्यधर्माय विष्णवे योऽसा आदित्ये पुरुषः सोऽसा अहम् एष ह वै सत्यधर्मो यदादित्यस्य आदित्यत्वं तच्च्हुक्लम् पुरुषम् अलिङ्गम् नभसोऽन्तर्गतस्य तेजसोंऽशमात्रमेतद्यदादित्यस्य मध्य इवेत्य् अक्षिण्यग्नौ चैतद्ब्रह्मैतदमृतमेतद्भर्गः एतत्सत्यधर्मो नभसोऽन्तर्गतस्य तेजसोंऽशमात्रमेतद्यदादित्यस्य मध्ये अमृतं यस्य हि सोमः प्राणा वा अप्ययंकुरा एतक़्द्ब्रह्मैतदमृतमेतद्भर्गः एतत्सत्यधर्मो नभसोऽन्तर्गतस्य तेजसोऽंशमात्रम् एतद्यदादित्यस्य मध्ये यजुर्दीप्यत्यौमापोज्योतिरसोऽमृतंब्रह्म भूर्भुवः स्वरोम् । अष्टपादं शुचिं हंसं त्रिसूत्रमणुमव्ययम् द्विधर्मोऽन्धं तेजसेन्धं सर्वं पश्यन्पश्यति नभसोऽन्तर्गतस्य तेजसोऽन्शमात्रमेतद्यदादित्यस्य मध्ये उदित्वा मयूखे भवत एतत्सवित्सत्यधर्म एतद्यजुरेतत्तप एतदग्निरेतद्वायुरेतत्प्राण एतदाप एतच्चन्द्रमा एतच्च्हुक्रमेतदमृतमेतद्ब्रह्मविषयमेतद्भानुरर्णवस्तस्मिन्नेव यजमानः सैन्धव इव व्लीयन्त एषा वै ब्रह्मैकतात्र हि सर्वे कामाः समाहिता इत्यत्रोदाहरन्ति -- अंशुधारय इवाणुवातेरितः संस्फुरत्यसावन्तर्गः सुराणाम्। यो हैवंवित्स सवित् स द्वैतवित् सैकधामेतः स्यात्तदात्मकश्च । ये विन्दव इवाभ्युच्चरन्त्यजस्रम् विद्युदिवाभ्रार्चिषः परमे व्योमन् । तेऽर्चिषो वै यशस आश्रयवशाज्जटाभिरूपा इव कृष्णवर्त्मनः ॥ ६.३५ ॥
ขอนอบน้อมแด่พระอัคนี ผู้ประทับในแผ่นดิน และได้รับการระลึกถึงในฐานะโลก ขอประทานโลกแก่ผู้ประกอบยัญนี้ ขอนอบน้อมแด่พระวายุ ผู้ประทับในอากาศ และได้รับการระลึกถึงในฐานะโลก ขอประทานโลกแก่ผู้ประกอบยัญนี้ ขอนอบน้อมแด่พระอาทิตย์ ผู้ประทับในสวรรค์ และได้รับการระลึกถึงในฐานะโลก ขอประทานโลกแก่ผู้ประกอบยัญนี้ ขอนอบน้อมแด่พรหมัน ผู้ประทับในทุกสิ่ง และได้รับการระลึกถึงในฐานะทั้งหมด ขอประทานทุกสิ่งแก่ผู้ประกอบยัญนี้ หน้าของสัตย์ถูกปิดด้วยภาชนะทองคำ ข้าแต่พระปูษัน ขอทรงเปิดมันออกเถิด เพื่อพระวิษณุผู้มีธรรมคือสัตย์ บุรุษผู้อยู่ในพระอาทิตย์ นั่นคือข้า นี่แหละคือสัตยธรรม คือความเป็นพระอาทิตย์ของพระอาทิตย์ บุรุษผู้สว่างไสว ไร้เครื่องหมาย เป็นเพียงส่วนหนึ่งของแสงภายในท้องฟ้า ซึ่งอยู่กลางพระอาทิตย์ ในดวงตา และในไฟ นี่คือพรหมัน นี่คืออมฤต นี่คือรัศมี นี่คือสัตยธรรม เป็นเพียงส่วนหนึ่งของแสงภายในท้องฟ้า นี่คืออมฤตกลางพระอาทิตย์ ซึ่งพระโสมและปราณทั้งหลายมีที่พัก นี่คือพรหมัน นี่คืออมฤต นี่คือรัศมี นี่คือสัตยธรรม เป็นเพียงส่วนหนึ่งของแสงภายในท้องฟ้า มนตร์ยัชุรเรืองรองกลางพระอาทิตย์ ดังนี้ โอม อาปะ โชติ รส อมฤต พรหมัน ภูร์ ภุวะ สวะ โอม มีบุรุษหงส์บริสุทธิ์แปดเท้า สามเส้นด้าย ละเอียดและไม่เสื่อมสูญ มีสองธรรมชาติ ตาบอด ลุกโพลงด้วยแสง มองเห็นทุกสิ่ง ย่อมมองเห็น เป็นเพียงส่วนหนึ่งของแสงภายในท้องฟ้า ซึ่งขึ้นกลางพระอาทิตย์และกลายเป็นรังสี นี่คือพระสวิตฤ คือสัตยธรรม นี่คือยชุร นี่คือตบะ นี่คืออัคนี นี่คือวายุ นี่คือปราณ นี่คือน้ำ นี่คือพระจันทร์ นี่คือสิ่งสว่าง นี่คืออมฤต นี่คือวิสัยของพรหมัน นี่คือพระอาทิตย์ มหาสมุทร ในนั้นผู้ประกอบยัญย่อมละลายดุจเกลือทะเล นี่คือเอกภาพของพรหมัน ที่นี่กามทั้งปวงรวมอยู่ด้วยกัน ดังที่ยกตัวอย่างไว้ที่นี่ว่า ดุจสายรังสีที่ถูกลมละเอียดพัดให้วูบไหว พระองค์ก็วูบไหวอยู่ในเหล่าเทพ ผู้ใดรู้เช่นนี้ก็คือพระสวิตฤ เขาเป็นผู้รู้ทวิภาวะ และจากที่นี่เขาย่อมเป็นหนึ่งเดียวกับที่พำนักเดียว และมีลักษณะเช่นนั้น หยดน้ำที่พุ่งขึ้นอย่างต่อเนื่องดุจสายฟ้าจากเปลวเมฆในห้วงอากาศสูงสุด เปลวเหล่านั้นด้วยเหตุที่มีความรุ่งโรจน์เป็นที่พึ่ง ย่อมปรากฏในรูปดุจปมผม และเดินไปตามทางดำ
Maitrāyaṇī 6.36
द्वे वाव खल्वेते ब्रह्मज्योतिषो रूपके शान्तमेकं समृद्धं चैकम् । अथ यच्छान्तं तस्याऽऽधारं खम् अथ यत्समृद्धमिदं तस्यान्नम् तस्मान्मन्त्रौषधाज्यामिषपुरोडाशस्थालीपाकादिभिर्यष्टव्यमन्तर्वेद्याम्। आस्न्यवशिष्टैरन्नपानैश्चाऽऽस्यमाहवनीयमिति मत्वा तेजसः समृद्ध्यै पुण्यलोकविजित्यर्थायामृतत्वाय चात्रोदाहरन्ति - अग्निहोत्रं जुहुयात्स्वर्गकामो यमराज्यमग्निष्टोमेनाभियजति सोमराज्यमुक्थेन सूर्यराज्यं षोडशिना स्वाराज्यमतिरात्रेण प्राजापत्यमासहस्रसंवत्सरान्तक्रतुनेति । वर्त्याधारस्नेहयोगाद्यथा दीपस्य संस्थितिः । अन्तर्याण्डोपयोगादिमौ स्थितावात्मशुची तथा ॥ ॥ ६.३६ ॥
ที่จริงแล้ว รูปของพรหมชโยติสมีสองอย่างนี้ อย่างหนึ่งนิ่งสงบ อีกอย่างหนึ่งเจริญรุ่งเรือง ที่รองรับของสิ่งที่นิ่งสงบคือช่องว่าง ส่วนสิ่งที่เจริญรุ่งเรืองนั้นคืออาหารของมัน เพราะฉะนั้น ควรบูชายัญภายในลานบูชา ด้วยมนตร์ ยาสมุนไพร เนยใส เครื่องบูชา ขนมแป้ง และข้าวต้มในหม้อ เมื่อถือว่าปากพร้อมด้วยอาหารและเครื่องดื่มที่เหลืออยู่ในนั้นคือไฟอาหวนียะ ท่านทั้งหลายจึงยกตัวอย่างไว้เพื่อให้รัศมีเจริญขึ้น เพื่อพิชิตโลกแห่งบุญ และเพื่ออมตภาพ ว่า ผู้ปรารถนาสวรรค์พึงถวายอัคนิโหตร ผู้ได้โลกของยมะด้วยอัคนิษโฏม ได้โลกของโสมด้วยอุกถะ ได้โลกของสุริยะด้วยโษฑศิน ได้การปกครองตนเองด้วยอติราตร ได้โลกของประชาบดีด้วยพิธีที่กินเวลาพันปี ดุจประทีปตั้งมั่นได้เพราะการประสานของไส้ตะเกียง ที่ใส่ไส้ และน้ำมัน ฉันใด ด้วยการใช้ภาชนะภายใน สองสิ่งนี้คืออาตมันและความบริสุทธิ์ ก็ดำรงอยู่ฉันนั้น
Maitrāyaṇī 6.37
तस्मादोमित्यनेनैतदुपासीतापरिमितं तेजस्तत्त्रेधभिहितमग्नावादित्ये प्राणेऽथैषा नाड्यन्नबहुमित्येषाग्नौ हुतमादित्यं गमयति अतो यो रसोऽस्रवत् स उद्गीथं वर्षति तेनेमे प्राणाः प्राणेभ्यः प्रजा इत्यत्रोदाहरन्ति -- यद्धविरग्नौ हूयते तदादित्यं गमयति तत्सूर्यो रश्मिभिर्वर्षति तेनान्नं भवति अन्नाद्भूतानामुत्पत्तिरित्येवं ह्याह । अग्नौ प्रास्ताहुतिः सम्यगादित्यमुपतिष्ठते । आदित्याज्जायते वृष्टिर्वृष्टेरन्नं ततः प्रजाः ॥ ॥ ६.३७ ॥
เพราะฉะนั้น ควรทำสมาธิต่อรัศมีที่หาประมาณมิได้นี้ด้วยโอม ซึ่งกล่าวไว้ว่ามีสามส่วน คือในไฟ ในดวงอาทิตย์ และในลมปราณ ท่อนี้เต็มไปด้วยอาหาร สิ่งที่ถวายในไฟ ท่อนี้นำไปสู่ดวงอาทิตย์ ดังนั้น น้ำหวานที่ไหลออกมานั้นย่อมหลั่งอุทคีถลงมา และด้วยสิ่งนั้น ลมปราณเหล่านี้จึงเกิดขึ้น และจากลมปราณ สรรพสัตว์จึงเกิดขึ้น ในเรื่องนี้ท่านทั้งหลายยกตัวอย่างไว้ว่า เครื่องบูชาที่ถวายในไฟถูกนำไปสู่ดวงอาทิตย์ ดวงอาทิตย์หลั่งฝนด้วยรังสีของตน และด้วยฝนนั้นจึงมีอาหาร จากอาหารจึงเกิดสรรพสัตว์ ท่านกล่าวไว้เช่นนี้ การถวายเครื่องบูชาที่ทิ้งลงในไฟย่อมไปถึงดวงอาทิตย์โดยชอบ จากดวงอาทิตย์เกิดฝน จากฝนเกิดอาหาร และจากอาหารนั้นเกิดสรรพสัตว์
Maitrāyaṇī 6.38
अग्निहोत्रं जुह्वानो लोभजालं भिनत्ति अतः संमोहं छित्वा न क्रोधान्स्तुनष्वानः काममभिध्यायमानस्ततश्चतुर्जालं ब्रह्मकोशं भिन्ददतः परमाकाशमत्र हि सौर सौम्याग्नेयसात्विकानि मण्डलानि भित्त्वा ततः शुद्धः सत्त्वान्तरस्थमचलममृतमच्युतं ध्रुवं विष्णुसंज्ञितम् सर्वापरं धाम सत्यकामसर्वज्ञत्वसंयुक्तम् स्वतन्त्रम् चैतन्यम् स्वे महिम्नि तिष्ठमानं पश्यति अत्रोदाहरन्ति -- रविमध्ये स्थितः सोमः सोममध्ये हुताशनः । तेजोमध्ये स्थितं सत्त्वं सत्त्वमध्ये स्थितोऽच्युतः ॥ शरीरप्रादेशाङ्गुष्ठमात्रमणोरप्यणुं ध्यात्वाऽतः परमतां गच्छति अत्र हि सर्वे कामाः समाहिता इति अत्रोदाहरन्ति -- अङ्गुष्ठप्रादेशशरीरमात्रं प्रदीपप्रतापवद्द्विस्त्रिधा हि। तद्ब्रह्माभिष्टूयमानं महो देवो भुवनान्याविवेश । ॐ नमो ब्रह्मणे नमः ॥ ॥ ६.३८ ॥
ผู้ถวายเครื่องบูชาในอัคนิโหตรย่อมตัดข่ายแห่งความโลภ เพราะฉะนั้น เมื่อตัดความหลงได้แล้ว ไม่ใช่ด้วยความโกรธ แต่ด้วยการสรรเสริญและทำสมาธิต่อความปรารถนา แล้วจึงทะลุข่ายสี่ชั้นและฝักของพรหมัน ก็ถึงอากาศอันสูงสุด ที่นี่ เมื่อทะลุเขตของดวงอาทิตย์ ดวงจันทร์ ไฟ และสัตตวะแล้ว ผู้บริสุทธิ์ย่อมเห็นสิ่งที่ไม่เคลื่อนไหว เป็นอมตะ ไม่เสื่อมสลาย มั่นคง มีนามว่าวิษณุ เป็นที่อยู่สูงสุดของทุกสิ่ง ประกอบด้วยความปรารถนาอันเป็นจริงและความรู้ทั้งปวง เป็นอิสระ เป็นจิตสำนึก ดำรงอยู่ในความยิ่งใหญ่ของตนเอง และอยู่ภายในสัตตวะ ในเรื่องนี้ท่านทั้งหลายยกคาถาไว้ว่า พระจันทร์ดำรงอยู่กลางดวงอาทิตย์ ไฟดำรงอยู่กลางพระจันทร์ สัตตวะดำรงอยู่กลางแสงสว่าง และผู้ไม่เสื่อมสลายดำรงอยู่กลางสัตตวะ เมื่อได้ทำสมาธิต่ออาตมันที่มีขนาดเท่าปลายนิ้วโป้งในร่างกาย และต่อสิ่งที่เล็กกว่าอะตอม ก็ย่อมก้าวล่วงสิ่งนี้ไป ที่นี่ ความปรารถนาทั้งปวงรวมอยู่ด้วยกัน ที่นี่ท่านทั้งหลายยกคาถาไว้ด้วยว่า พรหมันที่มีขนาดเท่าปลายนิ้วโป้งในร่างกาย ดุจแสงของประทีป มีสองและสามส่วน เมื่อถูกสรรเสริญ องค์เทพผู้รุ่งโรจน์ก็เข้าไปในโลกทั้งหลาย โอม ขอนอบน้อมแด่พรหมัน ขอนอบน้อม