ਉਪਨਿਸ਼ਦ · Maitrāyaṇī 6
हिन्दी · தமிழ் · తెలుగు · ಕನ್ನಡ · മലയാളം · বাংলা · मराठी · ગુજરાતી · ਪੰਜਾਬੀ · ଓଡ଼ିଆ · اردو · English · Español · Français · Deutsch · Português · Русский · 中文 · 日本語 · العربية · Bahasa Indonesia · ไทย
Maitrāyaṇī 6.1
द्विधा वा एष आत्मानं बिभर्त्ययं यः प्राणो यश्चासा आदित्योऽथ द्वौ वा एता अस्य पन्थाना अन्तर्बहिश्चाहोरात्रेणैतौ व्यावर्तेते असौ वा आदित्यो बहिरात्मान्तरात्मा प्राणोऽतो बहिरात्मक्या गत्यान्तरात्मनोऽनुमीयते गतिरित्येवं हि आहाथ यः कश्चिद्विद्वानपहतपाप्माऽक्षाध्यक्षोऽवदातमनास्तन्निष्ठ आवृत्तचक्षुः सो अन्तरात्मक्या गत्या बहिरात्मनोऽनुमीयते गतिरित्येवं ह आह अथ य एषोऽन्तरादित्ये हिरण्मयः पुरुषो यः पश्यतीमां हिरण्यवस्थात् स एषोऽन्तरे हृत्पुष्कर एवाश्रितोऽन्नमत्ति ॥ ६.१ ॥
ਇਹ ਆਤਮਾ ਆਪਣੇ-ਆਪ ਨੂੰ ਦੋ ਤਰ੍ਹਾਂ ਧਾਰਦਾ ਹੈ: ਇਹ ਪ੍ਰਾਣ ਅਤੇ ਉਹ ਆਦਿਤਯ। ਇਸਦੇ ਅੰਦਰਲੇ ਅਤੇ ਬਾਹਰਲੇ ਦੋ ਮਾਰਗ ਹਨ; ਦਿਨ ਅਤੇ ਰਾਤ ਇਹਨਾਂ ਦੋਹਾਂ ਰਾਹੀਂ ਮੁੜਦੇ ਹਨ। ਉਹ ਆਦਿਤਯ ਬਾਹਰਲਾ ਆਤਮਾ ਹੈ ਅਤੇ ਪ੍ਰਾਣ ਅੰਦਰਲਾ ਆਤਮਾ। ਇਸ ਲਈ ਬਾਹਰਲੇ ਆਤਮਾ ਦੀ ਗਤੀ ਤੋਂ ਅੰਦਰਲੇ ਆਤਮਾ ਦੀ ਗਤੀ ਦਾ ਅਨੁਮਾਨ ਹੁੰਦਾ ਹੈ; ਗਤੀ ਇਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਹੈ, ਇਹ ਆਖਿਆ ਗਿਆ ਹੈ। ਜੋ ਕੋਈ ਗਿਆਨੀ, ਪਾਪ-ਰਹਿਤ, ਇੰਦਰੀਆਂ ਦਾ ਅਧਿਅਕਸ਼, ਸ਼ੁੱਧ ਮਨ ਵਾਲਾ, ਉਸੇ ਵਿੱਚ ਟਿਕਿਆ, ਅੱਖਾਂ ਅੰਦਰ ਵੱਲ ਮੋੜੀਆਂ ਹੋਈਆਂ ਰੱਖਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਅੰਦਰਲੇ ਆਤਮਾ ਦੀ ਗਤੀ ਨਾਲ ਬਾਹਰਲੇ ਆਤਮਾ ਦਾ ਅਨੁਮਾਨ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਫਿਰ ਆਦਿਤਯ ਦੇ ਅੰਦਰ ਜੋ ਸੁਨਹਿਰੀ ਪੁਰਸ਼ ਹੈ, ਜੋ ਇਸ ਸੁਨਹਿਰੀ ਨਿਵਾਸ ਨੂੰ ਵੇਖਦਾ ਹੈ, ਉਹੀ ਹਿਰਦੇ-ਕਮਲ ਵਿੱਚ ਆਸਰਾ ਲੈ ਕੇ ਅੰਨ ਖਾਂਦਾ ਹੈ।
Maitrāyaṇī 6.2
अथ य एषोऽन्तरे हृत्पुष्कर एवाश्रितोऽन्नमत्ति स एषोऽग्निर्दिवि श्रितः सौरः कालाख्योऽदृश्यः सर्वभूतान्यन्नमत्तीति। कः पुष्करः किंमयो वेति। इदं वाव तत्पुष्करं योऽयमाकाशोऽस्येमाः चतस्रो दिशश्चतस्र उपदिशो दलसंस्था आसम्। अर्वाग्विचरत एतौ प्राणादित्या एता उपासीतोमित्येतदक्षरेण व्याहृतिभिः सावित्र्या चेति ॥ ६.२ ॥
ਫਿਰ ਹਿਰਦੇ-ਕਮਲ ਦੇ ਅੰਦਰ ਆਸਰਾ ਲੈ ਕੇ ਅੰਨ ਖਾਣ ਵਾਲਾ ਜੋ ਹੈ, ਉਹੀ ਇਹ ਅਗਨੀ ਹੈ; ਇਹ ਦਿਵ ਵਿੱਚ ਸਥਿਤ, ਸੌਰ, ਕਾਲ ਨਾਮ ਵਾਲਾ, ਅਦ੍ਰਿਸ਼ਟ ਹੈ; ਸਾਰੇ ਜੀਵ ਅੰਨ ਖਾਂਦੇ ਹਨ। ਉਹ ਪੁਸ਼ਕਰ ਕਿਹੜਾ ਹੈ, ਅਤੇ ਉਹ ਕਿਸ ਚੀਜ਼ ਦਾ ਬਣਿਆ ਹੈ? ਇਹ ਆਕਾਸ਼ ਹੀ ਉਹ ਪੁਸ਼ਕਰ ਹੈ, ਜਿਸ ਦੀਆਂ ਇਹ ਚਾਰ ਦਿਸ਼ਾਵਾਂ ਅਤੇ ਚਾਰ ਉਪ-ਦਿਸ਼ਾਵਾਂ ਪੱਤਿਆਂ ਵਾਂਗ ਸਥਿਤ ਹਨ। ਹੇਠਾਂ ਵੱਲ ਵਿਚਰਦੇ ਇਹ ਦੋਵੇਂ, ਪ੍ਰਾਣ ਅਤੇ ਆਦਿਤਯ; ਇਹਨਾਂ ਦੀ ਉਪਾਸਨਾ ਓਮ੍ ਅੱਖਰ ਨਾਲ, ਵਿਆਹ੍ਰਿਤੀਆਂ ਨਾਲ ਅਤੇ ਸਾਵਿਤਰੀ ਮੰਤਰ ਨਾਲ ਕਰਨੀ ਚਾਹੀਦੀ ਹੈ, ਇਹ ਆਖਿਆ ਗਿਆ ਹੈ।
Maitrāyaṇī 6.3
द्वे वाव ब्रह्मणो रूपे मूर्तं चामूर्तं च । अथ यन्मूर्तं तदसत्यम् यदमूर्तं तत्सत्यम् तद्ब्रह्म तज्ज्योतिः यज्ज्योतिः स आदित्यः स वा एष ओमित्येतदात्माभवत् स त्रेधात्मानं व्याकुरुत ओमिति तिस्रो मात्रा एताभिः सर्वमिदमोतं प्रोतं चैवास्मीति एवं ह्याहैतद्वा आदित्य ओमित्येवं ध्यायत आत्मानं युञ्जीतेति ॥ ६.३ ॥
ਬ੍ਰਹਮ ਦੇ ਦੋ ਰੂਪ ਹਨ: ਮੂਰਤ ਅਤੇ ਅਮੂਰਤ। ਜੋ ਮੂਰਤ ਹੈ ਉਹ ਅਸਤ ਹੈ; ਜੋ ਅਮੂਰਤ ਹੈ ਉਹ ਸਤ ਹੈ। ਉਹੀ ਬ੍ਰਹਮ ਹੈ, ਉਹੀ ਜੋਤਿ; ਜੋ ਜੋਤਿ ਹੈ ਉਹੀ ਆਦਿਤਯ। ਉਹੀ ਇਹ 'ਓਮ' ਨਾਮ ਨਾਲ ਆਤਮਾ ਬਣਿਆ। ਉਸਨੇ ਆਪਣੇ-ਆਪ ਨੂੰ ਤਿੰਨ ਤਰ੍ਹਾਂ ਪ੍ਰਗਟ ਕੀਤਾ। 'ਓਮ' ਵਿੱਚ ਤਿੰਨ ਮਾਤ੍ਰਾਵਾਂ ਹਨ; ਇਹਨਾਂ ਨਾਲ ਇਹ ਸਭ ਬੁਣਿਆ ਤੇ ਪਰੋਇਆ ਹੋਇਆ ਹੈ, ਮੈਂ ਹੀ ਉਹ ਹਾਂ, ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਉਸਨੇ ਆਖਿਆ। ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਆਦਿਤਯ ਹੀ ਓਮ ਹੈ ਐਸਾ ਧਿਆਨ ਕਰਨ ਵਾਲੇ ਨੂੰ ਆਤਮਾ ਨਾਲ ਜੁੜਨਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ, ਇਹ ਆਖਿਆ ਗਿਆ ਹੈ।
Maitrāyaṇī 6.4
अथान्यत्रापि उक्तमथ खलु य उद्गीथः स प्रणवो यः प्रणवः स उद्गीथ इति असौ वा आदित्य उद्गीथ एष प्रणवा इति । एवं ह्याहोद्गीथं प्रणवाख्यं प्रणेतारं भारूपं विगतनिद्रं विजरं विमृत्युं त्रिपदं त्र्यक्षरं पुनः पञ्चधा ज्ञेयं निहितं गुहायामित्येवं ह्याहोर्ध्वमूलं त्रिपाद्ब्रह्म शाखा आकाश वाय्वग्न्युदकभूम्यादय एकोऽश्वत्थनामैतद्ब्रह्मैतस्यैतत्तेजो यदसा आदित्यः ओमित्येतदक्षरस्य चैतत्तस्मादोमित्यनेनैतदुपासीताजस्रमित्येकोऽस्य सम्बोधयितेत्येवं ह्याह ः एतदेवाक्षरं पुण्यमेतदेवाक्षरं परम् । एतदेवाक्षरं ज्ञात्वा यो यदिच्छति तस्य तत् ॥ ॥ ६.४ ॥
ਹੋਰ ਥਾਂ ਵੀ ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਕਿਹਾ ਗਿਆ ਹੈ: ਜੋ ਉਦਗੀਥ ਹੈ ਉਹੀ ਪ੍ਰਣਵ ਹੈ, ਅਤੇ ਜੋ ਪ੍ਰਣਵ ਹੈ ਉਹੀ ਉਦਗੀਥ ਹੈ। ਇਹ ਆਦਿਤਯ ਹੀ ਉਦਗੀਥ ਹੈ; ਇਹੀ ਪ੍ਰਣਵ ਹੈ। ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਉਹ ਉਦਗੀਥ ਨੂੰ, ਜਿਸਦਾ ਨਾਮ ਪ੍ਰਣਵ ਹੈ, ਅਗਵਾਈ ਕਰਨ ਵਾਲਾ, ਪ੍ਰਕਾਸ਼ਰੂਪ, ਨੀਂਦ-ਰਹਿਤ, ਬੁਢਾਪੇ-ਰਹਿਤ, ਮੌਤ-ਰਹਿਤ, ਤਿੰਨ ਪੈਰਾਂ ਵਾਲਾ, ਤਿੰਨ ਅੱਖਰਾਂ ਵਾਲਾ, ਫਿਰ ਪੰਜ ਤਰ੍ਹਾਂ ਨਾਲ ਜਾਣਨ ਯੋਗ ਅਤੇ ਗੁਫ਼ਾ ਵਿੱਚ ਸਥਿਤ ਕਹਿੰਦਾ ਹੈ। ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਉਹ ਕਹਿੰਦਾ ਹੈ: ਉੱਪਰ ਜੜ੍ਹ ਵਾਲਾ, ਤਿੰਨ ਪੈਰਾਂ ਵਾਲਾ ਬ੍ਰਹਮ ਹੈ; ਉਸ ਦੀਆਂ ਸ਼ਾਖਾਵਾਂ ਆਕਾਸ਼, ਵਾਯੂ, ਅੱਗ, ਜਲ, ਧਰਤੀ ਆਦਿ ਹਨ। ਇਹ ਇਕੋ ਅਸ਼ਵੱਥ ਨਾਮ ਵਾਲਾ ਹੈ; ਇਹੀ ਬ੍ਰਹਮ ਹੈ, ਇਸ ਦਾ ਤੇਜ ਉਹ ਆਦਿਤਯ ਹੈ। 'ਓਮ' ਇਹ ਅੱਖਰ ਹੈ, ਅਤੇ ਇਹ ਵੀ ਉਸੇ ਦਾ ਹੈ। ਇਸ ਲਈ ਇਸ 'ਓਮ' ਅੱਖਰ ਨਾਲ ਇਸ ਦੀ ਲਗਾਤਾਰ ਉਪਾਸਨਾ ਕਰਨੀ ਚਾਹੀਦੀ ਹੈ। ਇਹੀ ਇਸ ਨੂੰ ਜਗਾਉਣ ਵਾਲਾ ਹੈ। ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਉਹ ਕਹਿੰਦਾ ਹੈ: ਇਹੀ ਅੱਖਰ ਪੁੰਨਯ ਹੈ, ਇਹੀ ਅੱਖਰ ਪਰਮ ਹੈ। ਇਸ ਅੱਖਰ ਨੂੰ ਜਾਣ ਕੇ ਜੋ ਜੋ ਚਾਹੁੰਦਾ ਹੈ, ਉਸ ਨੂੰ ਉਹੀ ਮਿਲਦਾ ਹੈ।
Maitrāyaṇī 6.5
अथान्यत्राप्युक्तं स्वनवत्येषास्यस्तनुर्या ओमिति स्त्रीपुंनपुंसकेति लिङ्गवती एषाऽथाग्निर्वायुरादित्य इति भास्वति एषा अथ ब्रह्म रुद्रो विष्णुरित्यधिपतिवती एषाऽथ गार्हपत्यो दक्षिणाग्निराहवनीया इति मुखवती एषाऽथ ऋग्यजुःसामेति विज्ञानवती एषा भूर्भुवःस्वरिति लोकवती एषाऽथ भूतं भव्यं भविष्यदिति कालवती एषाऽथ प्राणोऽग्निः सूर्य इति प्रतापवती एषाऽथान्नमापश्चन्द्रमा इत्याप्यायनवती एषाऽथ बुद्धिर्मनोऽहङ्कारा इति चेतनवती एषाऽथ प्राणोऽपानो व्यान इति प्राणवती एषेति अत ओमित्युक्तेनैताः प्रस्तुता अर्चिता अर्पिता भवन्तीति एवं ह्याहैतद्वै सत्यकाम परां चापरां च ब्रह्म यदोमित्येतदक्षरमिति ॥ ६.५ ॥
ਹੋਰ ਥਾਂ ਵੀ ਕਿਹਾ ਗਿਆ ਹੈ: ਨੌਂ ਧੁਨੀਆਂ ਵਾਲਾ ਇਸ ਦਾ ਸਰੀਰ ਹੈ, ਜੋ 'ਓਮ' ਹੈ। ਇਹ ਇਸਤਰੀ, ਪੁਰਖ, ਨਪੁੰਸਕ ਲਿੰਗਾਂ ਵਾਲਾ ਹੈ। ਇਹ ਅੱਗ, ਹਵਾ, ਆਦਿਤਯ ਵਜੋਂ ਚਮਕਦਾ ਹੈ। ਇਹ ਬ੍ਰਹਮ, ਰੁਦਰ, ਵਿਸ਼ਨੂੰ ਅਧਿਪਤੀਆਂ ਵਾਲਾ ਹੈ। ਇਹ ਗਾਰਹਪਤਯ, ਦਕਸ਼ਿਣਾਗਨੀ, ਆਹਵਨੀਯ ਮੁੱਖਾਂ ਵਾਲਾ ਹੈ। ਇਹ ਰਿਕ, ਯਜੁਸ, ਸਾਮ ਗਿਆਨ ਵਾਲਾ ਹੈ। ਇਹ ਭੂਃ, ਭੁਵਃ, ਸਵਃ ਲੋਕਾਂ ਵਾਲਾ ਹੈ। ਇਹ ਭੂਤ, ਭਵਿੱਖ, ਭਵਿਸ਼ਯਤ ਕਾਲ ਵਾਲਾ ਹੈ। ਇਹ ਪ੍ਰਾਣ, ਅੱਗ, ਸੂਰਜ ਪ੍ਰਤਾਪ ਵਾਲਾ ਹੈ। ਇਹ ਅੰਨ, ਜਲ, ਚੰਦ ਪੋਸ਼ਣ ਵਾਲਾ ਹੈ। ਇਹ ਬੁੱਧੀ, ਮਨ, ਅਹੰਕਾਰ ਚੇਤਨਾ ਵਾਲਾ ਹੈ। ਇਹ ਪ੍ਰਾਣ, ਅਪਾਨ, ਵਿਆਨ ਪ੍ਰਾਣ ਵਾਲਾ ਹੈ। ਇਸ ਲਈ 'ਓਮ' ਕਹਿਣ ਨਾਲ ਇਹ ਸਭ ਉਸਤਤ, ਪੂਜਿਤ ਤੇ ਅਰਪਿਤ ਹੁੰਦੇ ਹਨ। ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਉਹ ਕਹਿੰਦਾ ਹੈ: ਹੇ ਸਤਿਆਕਾਮ, ਇਹੀ ਪਰ ਅਤੇ ਅਪਰ ਬ੍ਰਹਮ ਹੈ; ਜੋ 'ਓਮ' ਇਹ ਅੱਖਰ ਹੈ।
Maitrāyaṇī 6.6
अथाव्याहृतं वा इदमासीत् स सत्यं प्रजापतिस्तपस्तप्त्वाऽनुव्याहरद्भूर्भुवःस्वरिति । एषैवास्य प्रजापतेः स्थविष्ठा तनुर्या लोकवतीति स्वरित्यस्याः शिरो नाभिर्भुवो भूः पादा आदित्यश्चक्षुः चक्षुरायता हि पुरुषस्य महती मात्रा चक्षुषा ह्ययं मात्राश्चरति सत्यं वै चक्षुः अक्षिण्यवस्थितो हि पुरुषः सर्वार्थेषु चरति एतस्माद्भूर्भुवःस्वरित्युपासीतानेन हि प्रजापतिर्विश्वात्मा विश्वचक्षुरिवोपासितो भवतीति एवं ह्याहैषा वै प्रजापतेर्विश्वभृत्तनुरेतस्यामिदं सर्वमन्तर्हितमस्मिन् च सर्वस्मिन्नेषा अन्तर्हितेति तस्मादेषोपासीता ॥ ६.६ ॥
ਸ਼ੁਰੂ ਵਿੱਚ ਇਹ ਅਵਿਆਹ੍ਰਿਤ ਸੀ। ਉਸ ਸੱਤ ਪ੍ਰਜਾਪਤੀ ਨੇ ਤਪ ਕੀਤਾ ਅਤੇ ਤਪ ਕਰਨ ਮਗਰੋਂ 'ਭੂਃ ਭੁਵਃ ਸ੍ਵਃ' ਉਚਾਰਿਆ। ਇਹੀ ਪ੍ਰਜਾਪਤੀ ਦਾ ਸਭ ਤੋਂ ਵਿਸ਼ਾਲ ਸਰੀਰ ਹੈ, ਜੋ ਲੋਕਾਂ ਨਾਲ ਭਰਿਆ ਹੈ। 'ਸ੍ਵਃ' ਉਸਦਾ ਸਿਰ ਹੈ, 'ਭੁਵਃ' ਨਾਭੀ ਹੈ, 'ਭੂਃ' ਪੈਰ ਹਨ, ਆਦਿਤ੍ਯ ਉਸਦੀ ਅੱਖ ਹੈ। ਅੱਖ ਇਸ ਲਈ ਕਿਉਂਕਿ ਪੁਰਸ਼ ਦਾ ਮਾਪ ਵਿਸ਼ਾਲ ਹੈ; ਅੱਖ ਰਾਹੀਂ ਹੀ ਇਹ ਪੁਰਸ਼ ਮਾਪਾਂ ਵਿੱਚ ਵਿਚਰਦਾ ਹੈ। ਅੱਖ ਸੱਚ ਹੈ, ਕਿਉਂਕਿ ਪੁਰਸ਼ ਅੱਖ ਵਿੱਚ ਸਥਿਤ ਹੋ ਕੇ ਸਭ ਕਾਰਜਾਂ ਵਿੱਚ ਵਿਚਰਦਾ ਹੈ। ਇਸ ਲਈ 'ਭੂਃ ਭੁਵਃ ਸ੍ਵਃ' ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਉਪਾਸਨਾ ਕਰਨੀ ਚਾਹੀਦੀ ਹੈ; ਇਸ ਨਾਲ ਵਿਸ਼ਵਾਤਮਾ ਅਤੇ ਵਿਸ਼ਵਚਕਸ਼ੂ ਪ੍ਰਜਾਪਤੀ ਉਪਾਸਿਤ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਕਿਹਾ ਗਿਆ ਹੈ: ਇਹ ਪ੍ਰਜਾਪਤੀ ਦਾ ਵਿਸ਼ਵ ਨੂੰ ਧਾਰਨ ਕਰਨ ਵਾਲਾ ਸਰੀਰ ਹੈ; ਇਸ ਵਿੱਚ ਇਹ ਸਭ ਅੰਤਰਹਿਤ ਹੈ ਅਤੇ ਇਹ ਸਭ ਵਿੱਚ ਅੰਤਰਹਿਤ ਹੈ। ਇਸ ਲਈ ਇਸੇ ਦੀ ਉਪਾਸਨਾ ਕਰਨੀ ਚਾਹੀਦੀ ਹੈ।
Maitrāyaṇī 6.7
तत्सवितुर्वरेण्यमित्यसौ वा आदित्यः सविता स वा एवं प्रवरणीय आत्मकामेनेत्याहुर्ब्रह्मवादिनोऽथ भर्गो देवस्य धीमहीति सविता वै देवस्ततो योऽस्य भर्गाख्यस्तं चिन्तयामीत्याहुर्ब्रह्मवादिनोऽथ धियो यो नः प्रचोदयादिति बुद्धयो वै धियस्तायोऽस्माकं प्रचोदयादित्याहुर्ब्रह्मवादिनः अथ भर्गा इति यो ह वा अमुष्मिन्नादित्ये निहितस्तारकोऽक्षिणि वैष भर्गाख्यः भाभिर्गतिरस्य हीति भर्गः भर्जयतीति वैष भर्ग इति रुद्रो ब्रह्मवादिनोऽथ भ इति भासयतीमान् लोकान् र इति रंजयतीमानि भूतानि ग इति गच्च्हन्त्यस्मिन्नागच्च्हन्त्यस्मादिमाः प्रजास्तस्माद्भरगत्वाद्भर्गः शाश्वत् सूयमानात् सूर्यः सवनात् सविताऽदानात् आदित्यः पवनात्पावनोऽथापोप्यायनादित्येवं ह्याह खल्वात्मनोऽत्मा नेतामृताख्यश्चेता मन्ता गन्तोत्सृष्टानन्दयिता कर्ता वक्ता रसयिता घ्राता द्रष्टा श्रोता स्पृशति च विभुर्विग्रहे सन्निविष्टा इत्येवं ह्याह अथ यत्र द्वैतीभूतं विज्ञानं तत्र हि शृणोति पश्यति जिघ्रति रसयति चैव स्पर्शयति सर्वमात्मा जानीतेति यत्राद्वैतीभूतं विज्ञानं कार्यकारणकर्मनिर्मुक्तं निर्वचनमनौपम्यं निरुपाख्यां किं तदवाच्यम् ॥ ६.७ ॥
ਸਵਿਤ੍ਰੁ ਦਾ ਵਰੇਣਯ ਅਰਥਾਤ ਆਦਿਤਯ ਸਵਿਤਾ ਹੀ ਹੈ; ਆਤਮਕਾਮੀ ਦੁਆਰਾ ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਵਰਣੀਯ — ਇਹ ਬ੍ਰਹਮਵਾਦੀ ਆਖਦੇ ਹਨ। 'ਦੇਵਸ੍ਯ ਭਰ੍ਗਃ' — ਸਵਿਤਾ ਦੇਵ ਦੇ ਭਰ੍ਗ ਦਾ ਅਸੀਂ ਧਿਆਨ ਕਰਦੇ ਹਾਂ, ਬ੍ਰਹਮਵਾਦੀ ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਆਖਦੇ ਹਨ। 'ਧਿਯੋ ਯੋ ਨਃ ਪ੍ਰਚੋਦਯਾਤ' — ਬੁੱਧੀ ਹੀ ਧੀ ਹੈ; ਜੋ ਸਾਡੀਆਂ ਬੁੱਧੀਆਂ ਨੂੰ ਪ੍ਰੇਰਦਾ ਹੈ, ਬ੍ਰਹਮਵਾਦੀ ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਆਖਦੇ ਹਨ। ਭਰ੍ਗ ਇਸ ਆਦਿਤਯ ਵਿੱਚ ਸਥਿਤ ਤਾਰਕ ਹੈ; ਅੱਖ ਵਿੱਚ ਵੀ ਉਹੀ ਹੈ; ਉਹੀ ਭਰ੍ਗ ਹੈ। ਉਸਦੀ ਗਤੀ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ਾਂ ਨਾਲ ਹੈ, ਇਸ ਲਈ ਭਰ੍ਗ। ਸਾੜਨ ਵਾਲਾ ਹੀ ਭਰ੍ਗ ਹੈ — ਰੁਦ੍ਰ ਬਾਰੇ ਬ੍ਰਹਮਵਾਦੀ ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਆਖਦੇ ਹਨ। 'ਭ' ਨਾਲ ਲੋਕਾਂ ਨੂੰ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ਿਤ ਕਰਦਾ ਹੈ, 'ਰ' ਨਾਲ ਭੂਤਾਂ ਨੂੰ ਪ੍ਰਸੰਨ ਕਰਦਾ ਹੈ, 'ਗ' ਨਾਲ ਇਸ ਵਿੱਚ ਜਾਂਦੇ ਹਨ, ਇਸ ਤੋਂ ਇਹ ਪ੍ਰਜਾਵਾਂ ਆਉਂਦੀਆਂ ਹਨ। ਇਸ ਲਈ ਭਰ੍ਗ ਸਨਾਤਨ ਹੈ; ਪ੍ਰੇਰਿਆ ਜਾਣ ਕਰਕੇ ਸੂਰਜ, ਪ੍ਰੇਰਨਾ ਦੇਣ ਕਰਕੇ ਸਵਿਤਾ, ਗ੍ਰਹਿਣ ਕਰਨ ਕਰਕੇ ਆਦਿਤਯ, ਪਵਿੱਤਰ ਕਰਨ ਕਰਕੇ ਪਾਵਨ, ਪੋਸ਼ਣ ਕਰਕੇ ਅਪੋਪਯਾਯਨ। ਆਤਮਾ ਦਾ ਆਤਮਾ, ਨੇਤਾ, ਅਮ੍ਰਿਤ ਨਾਮ ਵਾਲਾ, ਚੇਤਾ, ਮੰਤਾ, ਗੰਤਾ, ਆਨੰਦ ਦੇਣ ਵਾਲਾ, ਕਰਤਾ, ਵਕਤਾ, ਰਸਯਿਤਾ, ਘ੍ਰਾਤਾ, ਦ੍ਰਸ਼ਟਾ, ਸ੍ਰੋਤਾ, ਛੂਹਣ ਵਾਲਾ, ਵਿਭੂ; ਸਰੀਰ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਵੇਸ਼ ਕੀਤਾ ਹੋਇਆ — ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਆਖਿਆ ਗਿਆ ਹੈ। ਜਦੋਂ ਵਿਗਿਆਨ ਦਵੈਤਭੂਤ ਹੁੰਦਾ ਹੈ, ਤਦ ਸੁਣਦਾ ਹੈ, ਵੇਖਦਾ ਹੈ, ਸੁੰਘਦਾ ਹੈ, ਚੱਖਦਾ ਹੈ, ਛੂਹਦਾ ਹੈ; ਆਤਮਾ ਸਭ ਕੁਝ ਜਾਣਦਾ ਹੈ। ਜਦੋਂ ਵਿਗਿਆਨ ਅਦਵੈਤਭੂਤ ਹੋ ਕੇ ਕਾਰਜ-ਕਾਰਣ-ਕਰਮ ਤੋਂ ਮੁਕਤ, ਅਨਿਰਵਚਨੀਯ, ਅਨੁਪਮ, ਨਿਰੁਪਾਖ੍ਯ ਹੁੰਦਾ ਹੈ — ਉਹ ਕੀ ਹੈ? ਉਹ ਅਵਾਚ੍ਯ ਹੈ।
Maitrāyaṇī 6.8
एष हि खल्वात्मेशानः शम्भुर्भवो रुद्रः प्रजापतिर्विश्वसृक् हिरण्यगर्भः सत्यं प्राणो हंसः शास्ता विष्णुर्नारायणोऽर्कः सविता धाता विधाता सम्राडिन्द्र इन्दुरिति य एष तपत्यग्निरिवाग्निना पिहितः सहस्राक्षेण हिरण्मयेनाण्डेन एष वा जिज्ञासितव्योऽन्वेष्टव्यः सर्वभूतेभ्योऽभयं दत्वारण्यं गत्वाथ बहिःकृत्वीन्द्रियार्थान्स्वाच्च्हरीरादुपलभेत एनमिति । विश्वरूपं हरिणं जातवेदसं परायणं ज्योतिरेकं तपन्तम् । सहस्ररश्मिः शतधा वर्तमानः प्राणः प्रजानामुदयत्येष सूर्यः ॥ ॥ ६.८ ॥
ਅਸਲ ਵਿੱਚ ਇਹ ਆਤਮਾ ਹੀ ਈਸ਼ਾਨ, ਸ਼ੰਭੂ, ਭਵ, ਰੁਦਰ, ਪ੍ਰਜਾਪਤੀ, ਵਿਸ਼ਵਸ੍ਰਿਕ, ਹਿਰਣਯਗਰਭ, ਸਤਿ, ਪ੍ਰਾਣ, ਹੰਸ, ਸ਼ਾਸਤਾ, ਵਿਸ਼ਨੂ, ਨਾਰਾਇਣ, ਅਰਕ, ਸਵਿਤਾ, ਧਾਤਾ, ਵਿਧਾਤਾ, ਸਮਰਾਟ, ਇੰਦਰ ਅਤੇ ਇੰਦੂ ਆਖਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਹਜ਼ਾਰ ਅੱਖਾਂ ਵਾਲੇ ਸੁਨਹਿਰੀ ਅੰਡੇ ਵਿੱਚ ਅੱਗ ਨਾਲ ਢਕੇ ਹੋਏ ਵਾਂਗ ਇਹ ਅੱਗ ਵਾਂਗ ਤਪਦਾ ਹੈ। ਇਹੀ ਜਾਣਨ ਅਤੇ ਖੋਜਣ ਯੋਗ ਹੈ। ਸਭ ਜੀਵਾਂ ਨੂੰ ਅਭੈ ਦੇ ਕੇ, ਬਨ ਵਿੱਚ ਜਾ ਕੇ, ਇੰਦਰੀਆਂ ਦੇ ਵਿਸ਼ਿਆਂ ਨੂੰ ਬਾਹਰ ਰੱਖ ਕੇ, ਆਪਣੇ ਸਰੀਰ ਵਿੱਚੋਂ ਹੀ ਇਹਨੂੰ ਪਾਇਆ ਜਾ ਸਕਦਾ ਹੈ। ਵਿਸ਼ਵਰੂਪ, ਹਰਿਣ, ਜਾਤਵੇਦ, ਪਰਮ ਆਸਰਾ, ਇੱਕ ਜੋਤਿ, ਤਪਣ ਵਾਲਾ। ਹਜ਼ਾਰ ਕਿਰਨਾਂ ਵਾਲਾ, ਸੌ ਪ੍ਰਕਾਰ ਨਾਲ ਵਰਤਮਾਨ ਇਹ ਪ੍ਰਾਣ ਹੀ ਪ੍ਰਜਾਵਾਂ ਲਈ ਸੂਰਜ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਉਦੈ ਹੁੰਦਾ ਹੈ।
Maitrāyaṇī 6.9
तस्माद्वा एष उभयात्मैवं विदात्मन्येवाभिध्यायत्यात्मन्येव यजतीति ध्यानं प्रयोगस्थं मनो विद्वद्भिष्टुतं मनःपूतिमुच्छिष्टोपहतमित्यनेन तत्पावयेत् मन्त्रं पठति उच्छिष्टोच्छिष्टोपहितं यच्च पापेन दत्तं मृतसूतकाद्वा वसोः पवित्रमग्निः सवितुश्च रश्मयः पुनन्त्वन्नं मम दुष्कृतं च यदन्यत् अद्भिः पुरस्तात्परिदधाति प्राणाय स्वाहापानाय स्वाहा व्यानाय स्वाहा समानाय स्वाहोदानाय स्वाहेति पञ्चभिरभिजुहोति अथावाशिष्टं यतवागश्नात्यतोऽद्भिर्भूय एवोपरिष्टात्परिदधात्याचान्तो भूत्वात्मेज्यानः प्राणोऽग्निर्विश्वोऽसीति च द्वाभ्यामात्मानमभिध्यायेत् प्राणोऽग्निः परमात्मा वै पञ्चवायुः समाश्रितः स प्रीतः प्रीणातु विश्वं विश्वभुक् विश्वोऽसि वैश्वानरोऽसि विश्वं त्वया धार्यते जायमानम् विशन् तु त्वामाहुतयश्च सर्वाः प्रजास्तत्र यत्र विश्वामृतोऽसीति एवं न विधिना खल्वनेनात्तानत्वं पुनरुपैति ॥ ६.९ ॥
ਇਸ ਲਈ ਇਹ ਉਭਯਾਤਮਾ, ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਜਾਣਨ ਵਾਲਾ, ਆਪਣੇ ਆਤਮੇ ਵਿੱਚ ਹੀ ਧਿਆਨ ਕਰਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਆਪਣੇ ਆਤਮੇ ਵਿੱਚ ਹੀ ਯਜਨ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਵਿਦਵਾਨਾਂ ਵੱਲੋਂ ਸਲਾਹਿਆ ਗਿਆ, ਕਰਮ ਵਿੱਚ ਟਿਕਿਆ ਹੋਇਆ ਮਨ ਦਾ ਧਿਆਨ ਮਨ ਨਾਲ ਸ਼ੁੱਧ ਹੈ, ਜੂਠ ਨਾਲ ਦੂਸ਼ਿਤ ਹੈ; ਇਸ ਲਈ ਇਸ ਨਾਲ ਉਸ ਨੂੰ ਸ਼ੁੱਧ ਕਰਨਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ। ਉਹ ਮੰਤਰ ਪੜ੍ਹਦਾ ਹੈ: ਜੂਠ ਉੱਤੇ ਜੂਠ ਲੱਗੀ, ਪਾਪ ਨਾਲ ਦਿੱਤੀ ਗਈ, ਮ੍ਰਿਤਕ ਸੂਤਕ ਤੋਂ ਜੋ ਕੁਝ ਹੈ, ਵਸੂ ਦੀ ਪਵਿੱਤਰ ਕਰਨ ਵਾਲੀ ਅੱਗ ਅਤੇ ਸਵਿਤਾ ਦੀਆਂ ਕਿਰਨਾਂ ਉਸਨੂੰ ਸ਼ੁੱਧ ਕਰਨ, ਮੇਰਾ ਅੰਨ ਅਤੇ ਹੋਰ ਬੁਰਾ ਕਰਮ। ਪਾਣੀ ਨਾਲ ਪਹਿਲਾਂ ਘੇਰਾ ਪਾ ਕੇ, ਪ੍ਰਾਣ ਨੂੰ ਸਵਾਹਾ, ਅਪਾਨ ਨੂੰ ਸਵਾਹਾ, ਵਿਆਨ ਨੂੰ ਸਵਾਹਾ, ਸਮਾਨ ਨੂੰ ਸਵਾਹਾ, ਉਦਾਨ ਨੂੰ ਸਵਾਹਾ ਕਹਿ ਕੇ ਪੰਜ ਆਹੂਤੀਆਂ ਦਿੰਦਾ ਹੈ। ਫਿਰ ਬਚਿਆ ਹੋਇਆ ਚੁੱਪ-ਚਾਪ ਖਾਂਦਾ ਹੈ। ਫਿਰ ਫਿਰ ਪਾਣੀ ਨਾਲ ਉੱਪਰ ਘੇਰਾ ਪਾ ਕੇ, ਆਚਮਨ ਕਰਕੇ, ਆਤਮਯਜ਼ ਕਰਦਿਆਂ, 'ਤੂੰ ਪ੍ਰਾਣ ਹੈਂ, ਅੱਗ ਹੈਂ, ਸਭ ਕੁਝ ਹੈਂ' ਇਨ੍ਹਾਂ ਦੋ ਮੰਤਰਾਂ ਨਾਲ ਆਤਮੇ ਦਾ ਧਿਆਨ ਕਰੇ। ਪ੍ਰਾਣ, ਅੱਗ, ਪਰਮਾਤਮਾ ਅਸਲ ਵਿੱਚ ਪੰਜ ਵਾਯੂਆਂ ਉੱਤੇ ਆਸ਼ਰਿਤ ਹਨ। ਉਹ ਪ੍ਰਸੰਨ ਹੋ ਕੇ ਸਭ ਨੂੰ ਪ੍ਰਸੰਨ ਕਰੇ, ਸਰਬ-ਭੋਗੀ। ਤੂੰ ਸਭ ਹੈਂ, ਵੈਸ਼ਵਾਨਰ ਹੈਂ, ਜੋ ਜੰਮਦਾ ਹੈ ਸਭ ਤੇਰੇ ਦੁਆਰਾ ਧਾਰਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਆਹੂਤੀਆਂ ਅਤੇ ਸਾਰੀਆਂ ਪ੍ਰਜਾਵਾਂ ਤੇਰੇ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਵੇਸ਼ ਕਰਦੀਆਂ ਹੋਈਆਂ ਉੱਥੇ ਹਨ ਜਿੱਥੇ ਤੂੰ ਵਿਸ਼ਵਾਮ੍ਰਿਤ ਹੈਂ। ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਵਿਧੀ ਨਾਲ ਨਹੀਂ, ਇਸ ਭੋਜਨ-ਭਾਵ ਨਾਲ ਉਹ ਫਿਰ ਵਾਪਸ ਆਉਂਦਾ ਹੈ।
Maitrāyaṇī 6.10
अथापरं वेदितव्यमुत्तरो विकारोऽस्यात्मयज्ञस्य यथान्नमन्नादश्चेति अस्योपव्याख्यानं पुरुषश्चेता प्रधानान्तःस्थः स एव भोक्ता प्राकृतमन्नं भुङ्क्त इति तस्यायं भूतात्मा ह्यन्नमस्यकर्ता प्रधानः तस्मात्त्रिगुणं भोज्यं भोक्ता पुरुषोऽन्तस्थः अत्र दृष्टं नाम प्रत्ययम् यस्माद्बीजसम्भवा हि पशवस्तस्माद्बीजं भोज्यमनेनैव प्रधानस्य भोज्यत्वं व्याख्यातं तस्माद्भोक्ता पुरुषो भोज्या प्रकृतिस्तत्स्थो भुङ्क्त इति प्राकृतमन्नं त्रिगुणभेदपरिणमत्वान्महदाद्यं विशेषान्तं लिङ्गमनेनैव चतुर्दशविधस्य मार्गस्य व्याख्या कृता भवति सुखदुःखमोहसंज्ञं ह्यन्नभूतमिदं जगत् न हि बीजस्य स्वादुपरिग्रहोऽस्तीति यावन्नप्रसूतिः तस्याप्येवं तिसृष्ववस्थास्वन्नत्वं भवति कौमारं यौवनं जरा परिणमत्वातत्दन्नत्वमेवं प्रधानस्य व्यक्ततां गतस्योपलब्धिर्भवति तत्र बुद्ध्यादीनि स्वादुनि भवन्त्यध्यवसायसङ्कल्पाभिमाना इति अथेन्द्रियार्थान् पञ्चस्वादुनि भवन्ति एवं सर्वाणीन्द्रियकर्माणि प्राणकर्माणि एवं व्यक्तमन्नमव्यक्तमन्नम् अस्य निर्गुणो भोक्ता भोक्तृत्वाच्चैतन्यं प्रसिद्धं तस्य यथाग्निर्वै देवानामन्नदः सोमोऽन्नमग्निनैवान्नमित्येवंवित् सोमसंज्ञोऽयंभूतत्माऽग्निसंज्ञोऽप्यव्यक्तमुखा इति वचनात्पुरुषो ह्यव्यक्तमुखेन त्रिगुणं भुङ्क्त इति यो हैवं वेद संन्यासी योगी चात्मयाजी चेति अथ यद्वन्न कश्चिच्च्हून्यागारे कामिन्यः प्रविष्टाः स्पृशतीन्द्रियार्थान् तद्वद् यो न स्पृशति प्रविष्टान् संन्यासी योगी चात्मयाजी चेति ॥ ६.१० ॥
ਹੁਣ ਅੱਗੇ ਜਾਣਨ ਯੋਗ ਹੈ: ਇਹ ਆਤਮਯਜ੍ਞ ਦਾ ਅਗਲਾ ਵਿਕਾਰ ਹੈ, ਜਿਵੇਂ ਅੰਨ ਅਤੇ ਅੰਨ ਖਾਣ ਵਾਲਾ। ਇਸਦੀ ਵਿਆਖਿਆ: ਚੇਤਨ ਪੁਰਖ ਪ੍ਰਧਾਨ ਦੇ ਅੰਦਰ ਸਥਿਤ ਹੈ; ਉਹੀ ਭੋਗਤਾ ਹੈ, ਪ੍ਰਾਕ੍ਰਿਤ ਅੰਨ ਭੋਗਦਾ ਹੈ। ਇਹ ਭੂਤਾਤਮਾ ਹੀ ਅੰਨ ਹੈ; ਪ੍ਰਧਾਨ ਇਸਦਾ ਅਕਰਤਾ ਹੈ। ਇਸ ਲਈ ਤਿੰਨ ਗੁਣਾਂ ਵਾਲਾ ਭੋਜ੍ਯ ਹੈ ਅਤੇ ਅੰਦਰ ਸਥਿਤ ਪੁਰਖ ਭੋਗਤਾ ਹੈ। ਇੱਥੇ ਇੱਕ ਪ੍ਰਤੱਖ ਗੱਲ ਦਿਸਦੀ ਹੈ: ਪਸ਼ੂ ਬੀਜ ਤੋਂ ਜਨਮਦੇ ਹਨ, ਇਸ ਲਈ ਬੀਜ ਭੋਜ੍ਯ ਹੈ। ਇਸੇ ਨਾਲ ਪ੍ਰਧਾਨ ਦਾ ਭੋਜ੍ਯਪਣ ਸਮਝਾਇਆ ਗਿਆ। ਇਸ ਲਈ ਪੁਰਖ ਭੋਗਤਾ, ਪ੍ਰਕ੍ਰਿਤੀ ਭੋਜ੍ਯ, ਅਤੇ ਉਸ ਵਿੱਚ ਸਥਿਤ ਹੋ ਕੇ ਉਹ ਭੋਗਦਾ ਹੈ। ਪ੍ਰਾਕ੍ਰਿਤ ਅੰਨ ਤਿੰਨ ਗੁਣਾਂ ਦੇ ਭੇਦਾਂ ਨਾਲ ਪਰਿਣਮਿਤ ਹੋ ਕੇ ਮਹਤ ਤੋਂ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਤੱਕ ਦਾ ਲਿੰਗ ਹੈ। ਇਸ ਨਾਲ ਹੀ ਚੌਦਾਂ ਪ੍ਰਕਾਰ ਦੇ ਮਾਰਗ ਦੀ ਵਿਆਖਿਆ ਹੋਈ। ਸੁਖ, ਦੁੱਖ, ਮੋਹ ਨਾਮਕ ਅੰਨ-ਰੂਪ ਇਹ ਜਗਤ ਹੈ। ਅੰਨ ਦੀ ਉਤਪੱਤੀ ਤੱਕ ਬੀਜ ਦਾ ਸੁਆਦ ਗ੍ਰਹਿਣ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦਾ। ਉਸਦਾ ਵੀ ਬਾਲਪਨ, ਜਵਾਨੀ, ਬੁਢਾਪਾ—ਇਨ੍ਹਾਂ ਤਿੰਨ ਅਵਸਥਾਵਾਂ ਵਿੱਚ ਅੰਨਪਣ ਹੈ, ਪਰਿਣਾਮ ਕਾਰਨ। ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਪ੍ਰਗਟ ਹੋਏ ਪ੍ਰਧਾਨ ਦਾ ਅੰਨਪਣ ਹੀ ਪ੍ਰਾਪਤ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਉੱਥੇ ਬੁੱਧੀ ਆਦਿ ਸੁਆਦਲੇ ਹਨ; ਅਧਿਅਵਸਾਇ, ਸੰਕਲਪ, ਅਭਿਮਾਨ ਵੀ। ਫਿਰ ਇੰਦ੍ਰੀਆਂ ਦੇ ਪੰਜੇ ਵਿਸ਼ੇ ਸੁਆਦਲੇ ਹਨ। ਇਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਸਾਰੇ ਇੰਦ੍ਰਿਆ-ਕਰਮ ਅਤੇ ਪ੍ਰਾਣ-ਕਰਮ। ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਪ੍ਰਗਟ ਅੰਨ ਅਤੇ ਅਪ੍ਰਗਟ ਅੰਨ। ਇਸਦਾ ਭੋਗਤਾ ਨਿਰਗੁਣ ਹੈ; ਭੋਗਤਾਪਣ ਤੋਂ ਚੇਤਨਤਾ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਹੈ। ਅਗਨੀ ਦੇਵਤਿਆਂ ਦਾ ਅੰਨਭੋਗੀ, ਸੋਮ ਅੰਨ, ਅਗਨੀ ਨਾਲ ਹੀ ਅੰਨ—ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਜੋ ਜਾਣਦਾ ਹੈ, ਸੋਮ ਨਾਮਕ ਇਹ ਭੂਤਾਤਮਾ, ਅਗਨੀ ਨਾਮਕ ਵੀ ਅਪ੍ਰਗਟ-ਮੁਖ ਹੈ, ਇਸ ਵਚਨ ਅਨੁਸਾਰ ਪੁਰਖ ਅਪ੍ਰਗਟ-ਮੁਖ ਰਾਹੀਂ ਤਿੰਨ ਗੁਣ ਭੋਗਦਾ ਹੈ। ਜੋ ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਜਾਣਦਾ ਹੈ ਉਹ ਸੰਨਿਆਸੀ, ਯੋਗੀ ਅਤੇ ਆਤਮਯਾਜੀ ਹੈ। ਜਿਵੇਂ ਕਿਸੇ ਸੁੰਨੇ ਘਰ ਵਿੱਚ ਕਾਮਨੀਆਂ ਦਾਖ਼ਲ ਹੋ ਕੇ ਇੰਦ੍ਰੀਆਂ ਦੇ ਵਿਸ਼ੇ ਛੂਹਦੀਆਂ ਹਨ, ਤਿਵੇਂ ਜੋ ਦਾਖ਼ਲ ਹੋਇਆਂ ਨੂੰ ਨਹੀਂ ਛੂਹਦਾ, ਉਹ ਸੰਨਿਆਸੀ, ਯੋਗੀ ਅਤੇ ਆਤਮਯਾਜੀ ਹੈ।
Maitrāyaṇī 6.11
परं वा एतदात्मनो रूपं यदन्नमन्नमयो ह्ययं प्राणोऽथ न यद्यश्नात्यमन्ताऽश्रोताऽस्प्रष्टाऽद्रष्टाऽवक्ताऽघ्रातारसयिता भवति प्राणांश्चोत्सृजतीति एवं ह्याहाथ यदि खल्वश्नाति प्राणसमृद्धो भूत्वा मन्ता भवति श्रोता भवति स्प्रष्टा भवति वक्ता भवति रसयिता भवति घ्राता भवति द्रष्टा भवतीति एवं ह्याह अन्नाद्वै प्रजाः प्रजायन्ते याः कश्चित्पृथिवीशृताः । अतोऽन्नेनैव जीवन्ति अथैतदपि यन्ति अन्ततः ॥ ६.११ ॥
ਇਹੀ ਆਤਮਾ ਦਾ ਸ੍ਰੇਸ਼ਠ ਰੂਪ ਹੈ, ਜੋ ਅੰਨਮਯ ਹੈ, ਕਿਉਂਕਿ ਇਹ ਪ੍ਰਾਣ ਵੀ ਅੰਨਮਯ ਹੈ। ਜੇ ਉਹ ਅੰਨ ਨਹੀਂ ਖਾਂਦਾ, ਤਾਂ ਉਹ ਨਾ ਸੋਚਣ ਵਾਲਾ, ਨਾ ਸੁਣਨ ਵਾਲਾ, ਨਾ ਛੂਹਣ ਵਾਲਾ, ਨਾ ਵੇਖਣ ਵਾਲਾ, ਨਾ ਬੋਲਣ ਵਾਲਾ, ਨਾ ਸੁੰਘਣ ਵਾਲਾ ਅਤੇ ਨਾ ਸੁਆਦ ਲੈਣ ਵਾਲਾ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਅਤੇ ਪ੍ਰਾਣਾਂ ਨੂੰ ਵੀ ਛੱਡ ਦਿੰਦਾ ਹੈ। ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਉਹ ਆਖਦੇ ਹਨ। ਜੇ ਉਹ ਅੰਨ ਖਾਂਦਾ ਹੈ, ਤਾਂ ਪ੍ਰਾਣ ਨਾਲ ਭਰਪੂਰ ਹੋ ਕੇ ਸੋਚਣ ਵਾਲਾ, ਸੁਣਨ ਵਾਲਾ, ਛੂਹਣ ਵਾਲਾ, ਬੋਲਣ ਵਾਲਾ, ਸੁਆਦ ਲੈਣ ਵਾਲਾ, ਸੁੰਘਣ ਵਾਲਾ ਅਤੇ ਵੇਖਣ ਵਾਲਾ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਉਹ ਆਖਦੇ ਹਨ। ਅੰਨ ਤੋਂ ਹੀ ਧਰਤੀ ਉੱਤੇ ਟਿਕੀਆਂ ਪ੍ਰਜਾਵਾਂ ਜਨਮ ਲੈਂਦੀਆਂ ਹਨ; ਇਸ ਲਈ ਉਹ ਅੰਨ ਨਾਲ ਹੀ ਜੀਂਦੀਆਂ ਹਨ, ਅਤੇ ਅੰਤ ਵਿੱਚ ਉਸੇ ਨੂੰ ਪਹੁੰਚਦੀਆਂ ਹਨ।
Maitrāyaṇī 6.12
अथान्यत्रापि उक्तम् सर्वाणि ह वा इमानि भूतान्यहरहः प्रपतन्त्यन्नमभिजिघृक्षमाणानि सूर्यो रश्मिभिराददात्यन्नं तेनासौ तपत्यन्नेनाभिषिक्ताः पचन्तीमे प्राणा अग्निर्वा अन्नेनोज्ज्वलत्यन्नकामेनेदं प्रकल्पितं ब्रह्मणा अतोऽन्नमात्मेत्युपासीतेत्वेयं ह्याह । अनाद्भूतानि जायन्ते जातान्यन्नेन वर्धन्ते अद्यतेऽत्ति च भूतानि तस्मादन्नं तदुच्यते ॥ ६.१२ ॥
ਹੋਰ ਥਾਂ ਵੀ ਇਹ ਆਖਿਆ ਗਿਆ ਹੈ: ਇਹ ਸਾਰੇ ਜੀਵ ਹਰ ਰੋਜ਼ ਅੰਨ ਪਾਉਣ ਦੀ ਇੱਛਾ ਨਾਲ ਆਉਂਦੇ ਹਨ। ਸੂਰਜ ਆਪਣੀਆਂ ਕਿਰਨਾਂ ਨਾਲ ਅੰਨ ਗ੍ਰਹਿਣ ਕਰਦਾ ਹੈ; ਉਸੇ ਕਾਰਨ ਉਹ ਤਪਦਾ ਹੈ। ਅੰਨ ਨਾਲ ਅਭਿਸ਼ਿਕਤ ਹੋ ਕੇ ਇਹ ਪ੍ਰਾਣ ਪਕਾਉਂਦੇ ਹਨ; ਅੰਨ ਨਾਲ ਹੀ ਅਗਨੀ ਬਲਦੀ ਹੈ। ਅੰਨ ਦੀ ਕਾਮਨਾ ਕਰਨ ਵਾਲੇ ਲਈ ਬ੍ਰਹਮ ਨੇ ਇਹ ਰਚਿਆ। ਇਸ ਲਈ ਅੰਨ ਨੂੰ ਹੀ ਆਤਮਾ ਮੰਨ ਕੇ ਉਪਾਸਨਾ ਕਰਨੀ ਚਾਹੀਦੀ ਹੈ। ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਉਹ ਆਖਦੇ ਹਨ: ਅੰਨ ਤੋਂ ਜੀਵ ਜਨਮ ਲੈਂਦੇ ਹਨ; ਜਨਮ ਲੈ ਕੇ ਅੰਨ ਨਾਲ ਵਧਦੇ ਹਨ। ਉਹ ਖਾਧੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ, ਅਤੇ ਜੀਵ ਵੀ ਖਾਂਦੇ ਹਨ। ਇਸ ਲਈ ਉਸਨੂੰ ਅੰਨ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।
Maitrāyaṇī 6.13
अथान्यत्रापि उक्तम् विश्वभृद्वै नामैषा तनुर्भगवतो विष्णोर्यदिदमन्नं प्राणो वा अन्नस्य रसो मनः प्राणस्य विज्ञानं मनस आनन्दं विज्ञानस्येति अन्नवान् प्राणवान् मनश्वान् विज्ञानवान् आनन्दवान् च भवति यो हैवं वेद यावान्तीह वै भूतान्यन्नमदन्ति तावत्स्वन्तस्थोऽन्नमत्ति यो हैवंवेद । अन्नमेव विजरन्नमन्नं संवननं स्मृतम् । अन्नं पशूनां प्राणोऽन्नं ज्येष्ठमन्नं भिषक् स्मृतम् ॥ ६.१३ ॥
ਹੋਰ ਥਾਂ ਵੀ ਇਹ ਆਖਿਆ ਗਿਆ ਹੈ: ਭਗਵਾਨ ਵਿਸ਼ਨੂੰ ਦਾ ਇਹ ਸਰੀਰ 'ਵਿਸ਼ਵਭ੍ਰਿਤ' ਨਾਮ ਵਾਲਾ ਹੈ; ਉਹੀ ਇਹ ਅੰਨ ਹੈ। ਪ੍ਰਾਣ ਅੰਨ ਦਾ ਰਸ ਹੈ; ਮਨ ਪ੍ਰਾਣ ਦਾ ਵਿਗਿਆਨ ਹੈ; ਵਿਗਿਆਨ ਆਨੰਦ ਹੈ। ਜੋ ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਜਾਣਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਅੰਨਵਾਨ, ਪ੍ਰਾਣਵਾਨ, ਮਨਵਾਨ, ਵਿਗਿਆਨਵਾਨ ਅਤੇ ਆਨੰਦਵਾਨ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਇੱਥੇ ਜਿੰਨਾ ਅੰਨ ਜੀਵ ਖਾਂਦੇ ਹਨ, ਉਹ ਆਪਣੇ ਅੰਦਰ ਟਿਕ ਕੇ ਉਨਾ ਹੀ ਅੰਨ ਖਾਂਦਾ ਹੈ; ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਜਾਣਨ ਵਾਲਾ। ਅੰਨ ਹੀ ਅਜਰ ਹੈ; ਅੰਨ ਹੀ ਪੋਸ਼ਣ ਕਰਨ ਵਾਲਾ ਕਿਹਾ ਗਿਆ ਹੈ। ਅੰਨ ਪਸ਼ੂਆਂ ਦਾ ਪ੍ਰਾਣ ਹੈ; ਅੰਨ ਜੇਠਾ ਹੈ; ਅੰਨ ਨੂੰ ਵੈਦ ਕਿਹਾ ਗਿਆ ਹੈ।
Maitrāyaṇī 6.14
अथान्यात्रप्युक्तम् अन्नं वा अस्य सर्वस्य योनिः कालश्चान्नस्य सूर्यो योनिः कालस्य तस्यैतद्रूपं यन् निमेषादिकालात्सम्भृतं द्वादशात्मकं वत्सरमेतस्याग्नेयमर्धमर्धं वारुणं मघाद्यं श्रविष्ठार्धमाग्नेयं क्रमेणोत्क्रमेण सार्पाद्यं श्रविष्ठार्धान्तं सौम्यम् तत्रैकैकमात्मनो नवांशकं सचारकविधम् सौक्ष्म्यत्वादेतत्प्रमाणमनेनैव प्रमीयते हि कालः न विना प्रमाणेन प्रमेयस्योपलब्धिः प्रमेयोऽपि प्रमाणतां पृथक्त्वादुपैत्यात्मसम्बोधनार्थमित्येवं ह्याह । यावत्यो वै कालस्य कलास्तावतीषु चरत्यसौ यः कालं ब्रह्मेत्युपासीत कालस्तस्यातिदूरमपसरतीति एवं ह्याह कालात्स्रवन्ति भूतानि कालाद्वृद्धिं प्रयान्ति च । काले चास्तं नियच्च्हन्ति कालो मूर्तिरमूर्तिमान् ॥ ॥ ६.१४ ॥
ਹੁਣ ਇੱਕ ਹੋਰ ਗੱਲ ਕਹੀ ਗਈ ਹੈ: ਅੰਨ ਹੀ ਇਸ ਸਭ ਦਾ ਸੋਤ ਹੈ; ਕਾਲ ਅੰਨ ਦਾ ਸੋਤ ਹੈ; ਸੂਰਜ ਕਾਲ ਦਾ ਸੋਤ ਹੈ। ਨਿਮੇਸ਼ ਆਦਿ ਕਾਲ ਤੋਂ ਇਕੱਠਾ ਹੋਇਆ, ਬਾਰਾਂ ਰੂਪਾਂ ਵਾਲਾ ਸੰਵਤਸਰ ਉਸਦਾ ਰੂਪ ਹੈ। ਇਸਦਾ ਅੱਧਾ ਆਗਨੇਯ, ਅੱਧਾ ਵਾਰੁਣ; ਮਘਾ ਤੋਂ ਸ਼ਰਵਿਸ਼ਠਾ ਦੇ ਅੱਧ ਤੱਕ ਆਗਨੇਯ; ਕ੍ਰਮ ਅਤੇ ਉਲਟੇ ਕ੍ਰਮ ਵਿੱਚ ਆਸ਼ਲੇਸ਼ਾ ਤੋਂ ਸ਼ਰਵਿਸ਼ਠਾ ਦੇ ਅੱਧ ਤੱਕ ਸੌਮਯ। ਉੱਥੇ ਹਰੇਕ ਆਪਣੇ ਨਵਾਂਸ਼ ਸਮੇਤ, ਆਪਣੇ ਗਤੀ-ਨਿਯਮਾਂ ਸਮੇਤ ਹੈ। ਸੂਖਮਤਾ ਕਾਰਨ ਇਹੀ ਪ੍ਰਮਾਣ ਹੈ; ਇਸੇ ਨਾਲ ਕਾਲ ਮਾਪਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਪ੍ਰਮਾਣ ਬਿਨਾਂ ਪ੍ਰਮੇਯ ਦੀ ਪ੍ਰਾਪਤੀ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦੀ। ਪ੍ਰਮੇਯ ਵੀ ਵੱਖਰੇਪਣ ਕਾਰਨ ਪ੍ਰਮਾਣਤਾ ਪਾਉਂਦਾ ਹੈ; ਆਤਮਾ ਨੂੰ ਜਗਾਉਣ ਲਈ ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਕਿਹਾ ਗਿਆ ਹੈ। ਕਾਲ ਦੀਆਂ ਜਿੰਨੀਆਂ ਕਲਾਵਾਂ ਹਨ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਵਿੱਚ ਉਹ ਵਿਚਰਦਾ ਹੈ; ਜੋ ਕਾਲ ਨੂੰ ਬ੍ਰਹਮ ਵਜੋਂ ਉਪਾਸਦਾ ਹੈ, ਕਾਲ ਉਸ ਤੋਂ ਬਹੁਤ ਦੂਰ ਹਟ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਇਹ ਵੀ ਕਿਹਾ ਗਿਆ ਹੈ। ਕਾਲ ਤੋਂ ਹੀ ਭੂਤ ਵਹਿੰਦੇ ਹਨ, ਕਾਲ ਤੋਂ ਹੀ ਵਧਦੇ ਹਨ; ਕਾਲ ਵਿੱਚ ਹੀ ਉਹ ਅਸਤ ਹੋ ਕੇ ਲੀਨ ਹੁੰਦੇ ਹਨ। ਕਾਲ ਮੂਰਤ ਅਤੇ ਅਮੂਰਤ ਹੈ।
Maitrāyaṇī 6.15
द्वे वाव ब्रह्मणो रुपे कालश्चाकालश्चाथ यः प्रागादित्यात्सोऽकालोऽकालोऽथ य आदित्याद्यः स कालः सकलः सकलस्य वा एतद्रूपं यत्संवत्सरः संवत्सरात्खल्वेवेमाः प्रजाः प्रजायन्ते संवत्सरेणेह वै जाता विवर्धन्ते संवत्सरे प्रत्यस्तं यन्ति तस्मात्संवत्सरो वै प्रजापतिः कालोऽन्नं ब्रह्मनीडमात्मा चेत्येवं ह्याह कालः पचति भूतानि सर्वाण्येव महात्मनि । यस्मिन् तु पच्यते कालो यस्तं वेद स वेदवित् ॥ ॥ ६.१५ ॥
ਬ੍ਰਹਮ ਦੇ ਦੋ ਹੀ ਰੂਪ ਹਨ: ਕਾਲ ਅਤੇ ਅਕਾਲ। ਜੋ ਆਦਿਤਯ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਹੈ ਉਹ ਅਕਾਲ ਹੈ, ਅਕਾਲ ਹੀ; ਜੋ ਆਦਿਤਯ ਤੋਂ ਹੈ ਉਹ ਕਾਲ ਹੈ, ਜੋ ਸਕਲ (ਅੰਸ਼ਾਂ ਸਮੇਤ) ਹੈ। ਇਹ ਸਕਲ ਦਾ ਰੂਪ ਹੈ, ਯਾਨੀ ਸੰਵਤਸਰ। ਸੰਵਤਸਰ ਤੋਂ ਹੀ ਇਹ ਪ੍ਰਜਾਵਾਂ ਜਨਮਦੀਆਂ ਹਨ; ਸੰਵਤਸਰ ਨਾਲ ਇੱਥੇ ਜੰਮ ਕੇ ਵਧਦੀਆਂ ਹਨ; ਸੰਵਤਸਰ ਵਿੱਚ ਅਸਤ ਵੱਲ ਜਾਂਦੀਆਂ ਹਨ। ਇਸ ਲਈ ਸੰਵਤਸਰ ਹੀ ਪ੍ਰਜਾਪਤੀ ਹੈ; ਕਾਲ, ਅੰਨ, ਬ੍ਰਹਮ ਦਾ ਆਲ੍ਹਣਾ ਅਤੇ ਆਤਮਾ ਹੈ, ਐਸਾ ਵੀ ਕਿਹਾ ਗਿਆ ਹੈ। ਕਾਲ ਸਾਰੇ ਭੂਤਾਂ ਨੂੰ ਮਹਾਤਮਾ ਵਿੱਚ ਹੀ ਪਕਾਉਂਦਾ ਹੈ। ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਕਾਲ ਪਕਾਇਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਜੋ ਉਸਨੂੰ ਜਾਣਦਾ ਹੈ, ਉਹੀ ਵੇਦ ਨੂੰ ਜਾਣਨ ਵਾਲਾ ਹੈ।
Maitrāyaṇī 6.16
विग्रहवानेष कालः सिन्धुराजः प्रजानाम् एष तत्स्थः सविताख्यो यस्मादेवेमे चन्द्रर्क्षग्रह संवत्सरादयः सूयन्ते अथैभ्यः सर्वमिदमत्र वा यत्किञ्चित्शुभाशुभं दृश्यन्तेह लोके तदेतेभ्यस्तस्मादादित्यात्मा ब्रह्माथ कालसंज्ञमादित्यमुपासीतादित्यो ब्रह्मेत्येकेऽथ एवं ह्याह । होता भोक्ता हविर्मन्त्रो यज्ञो विष्णुः प्रजापतिः । सर्वः कश्चित्प्रभुः साक्षी योऽमुष्मिन्भाति मण्डले ॥ ॥ ६.१६ ॥
ਇਹ ਕਾਲ ਮੂਰਤੀਵਾਨ ਹੈ; ਪ੍ਰਜਾਵਾਂ ਦਾ ਰਾਜਾ ਸਿੰਧੂਰਾਜ ਹੈ। ਉਸ ਵਿੱਚ ਟਿਕਿਆ ਇਹ ਸਵਿਤਾ ਨਾਮ ਵਾਲਾ ਹੈ; ਇਸ ਤੋਂ ਹੀ ਚੰਦਰਮਾ, ਨਕਸ਼ਤਰ, ਗ੍ਰਹਿ, ਸੰਵਤਸਰ ਆਦਿ ਉਤਪੰਨ ਹੁੰਦੇ ਹਨ। ਫਿਰ ਇਨ੍ਹਾਂ ਤੋਂ ਹੀ ਇਸ ਲੋਕ ਵਿੱਚ ਜੋ ਕੁਝ ਸ਼ੁਭ-ਅਸ਼ੁਭ ਦਿਸਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਸਭ ਇਨ੍ਹਾਂ ਤੋਂ ਹੈ; ਇਸ ਲਈ ਆਦਿਤਯ ਜਿਸਦੀ ਆਤਮਾ ਹੈ ਉਹ ਬ੍ਰਹਮ ਹੈ। ਫਿਰ ਕਾਲ ਨਾਮ ਵਾਲੇ ਆਦਿਤਯ ਦੀ ਉਪਾਸਨਾ ਕਰਨੀ ਚਾਹੀਦੀ ਹੈ; ਕੁਝ ਲੋਕ ਆਦਿਤਯ ਨੂੰ ਹੀ ਬ੍ਰਹਮ ਆਖਦੇ ਹਨ। ਅਤੇ ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਵੀ ਕਿਹਾ ਗਿਆ ਹੈ: ਹੋਤਾ, ਭੋਕਤਾ, ਹਵਿਰਮੰਤਰ, ਯੱਗ, ਵਿਸ਼ਣੂ, ਪ੍ਰਜਾਪਤੀ, ਸਰਵ, ਕੋਈ ਪ੍ਰਭੂ, ਸਾਕਸ਼ੀ, ਜੋ ਉਸ ਮੰਡਲ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ਦਾ ਹੈ।
Maitrāyaṇī 6.17
ब्रह्म ह वा इदमग्र आसीत् एकोऽनन्तः प्रागनन्तो दक्षिणोऽनन्तः प्रतीच्यनन्त उदीच्यनन्त ऊर्ध्वान् चाऽवान् च सर्वतोऽनन्तः न ह्यास्य प्राच्यादि दिशः कल्पन्तेऽथ तिर्यग्वान् चोर्ध्वं वा अनूह्य एष परमात्माऽपरिमितोऽतर्क्योऽचिन्त्य एष आकाशात्मा एवैष कृत्स्नक्षय एको जागर्तीति एतस्मादाकाशादेष खल्विदं चेतामात्रं बोधयति अनेनैव चेदम् ध्यायते अस्मिन् च प्रत्यस्तं याति अस्यैतद्भास्वरं रूपं यदमुष्मिन्नादित्ये तपति अग्नौ चाधुमके यज्ज्योतिश्चित्रतरमुदरस्तोऽथ वा यः पचत्यन्नम् इत्येवं ह्याह यश्चैषोऽग्नौ यश्चायं हृदये यश्चासावादित्ये स एष एका इत्येकस्य हैकत्वमेति य एवं वेद ॥ ६.१७ ॥
ਸ਼ੁਰੂ ਵਿੱਚ ਇਹ ਬ੍ਰਹਮ ਹੀ ਸੀ, ਇੱਕ ਅਤੇ ਅਨੰਤ। ਪੂਰਬ ਵਿੱਚ ਅਨੰਤ, ਦੱਖਣ ਵਿੱਚ ਅਨੰਤ, ਪੱਛਮ ਵਿੱਚ ਅਨੰਤ, ਉੱਤਰ ਵਿੱਚ ਅਨੰਤ, ਉੱਪਰ ਅਤੇ ਹੇਠਾਂ ਅਨੰਤ, ਹਰ ਪਾਸੇ ਅਨੰਤ। ਉਸ ਉੱਤੇ ਪੂਰਬ ਆਦਿ ਦਿਸ਼ਾਵਾਂ ਲਾਗੂ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦੀਆਂ। ਤਿਰਛੇ ਜਾਂ ਉੱਪਰ ਵੱਲ ਇਸ ਦਾ ਅਨੁਮਾਨ ਕਰਨਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ। ਇਹ ਪਰਮਾਤਮਾ ਅਪਰਿਮਿਤ, ਤਰਕ ਤੋਂ ਪਰੇ ਅਤੇ ਅਚਿੰਤ ਹੈ। ਇਹ ਆਕਾਸ਼ਾਤਮਾ ਹੈ; ਇਹੀ ਸਰਬ-ਸੰਹਾਰਕ ਹੈ, ਇਕੱਲਾ ਜਾਗਦਾ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ। ਇਸ ਆਕਾਸ਼ ਤੋਂ ਇਹ ਕੇਵਲ ਚੇਤਨਾ-ਮਾਤਰ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਇਸ ਸੰਸਾਰ ਨੂੰ ਜਗਾਉਂਦਾ ਹੈ; ਇਸੇ ਨਾਲ ਇਸ ਦਾ ਧਿਆਨ ਹੁੰਦਾ ਹੈ, ਇਸੇ ਵਿੱਚ ਇਹ ਲੀਨ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਆਦਿਤਿਆ ਵਿੱਚ ਚਮਕਦਾ ਇਸ ਦਾ ਤੇਜੋਮਈ ਰੂਪ, ਅਗਨੀ ਵਿੱਚ, ਧੂੰਏਂ-ਰਹਿਤ ਜੋਤ ਵਿੱਚ, ਪੇਟ ਵਿੱਚ ਅੰਨ ਪਚਾਉਣ ਵਾਲੀ ਅਗਨੀ ਵਿੱਚ ਜੋ ਅਦਭੁਤ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ ਹੈ, ਉਹ ਇਹੀ ਹੈ। ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਕਿਹਾ ਗਿਆ ਹੈ: ਜੋ ਇਸ ਅਗਨੀ ਵਿੱਚ ਹੈ, ਜੋ ਹਿਰਦੇ ਵਿੱਚ ਹੈ, ਜੋ ਉਸ ਆਦਿਤਿਆ ਵਿੱਚ ਹੈ, ਉਹ ਇੱਕ ਹੀ ਹੈ। ਜੋ ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਜਾਣਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਉਸ ਏਕਤਾ ਨੂੰ ਪ੍ਰਾਪਤ ਹੁੰਦਾ ਹੈ।
Maitrāyaṇī 6.18
तथा तत्प्रयोगकल्पः प्राणायामः प्रत्याहारो ध्यानं धारणा तर्कः समाधिः षडङ्गा इत्युच्यते योगः अनेन यदा पश्यन्पश्यति रुक्मवर्णं कर्तारमीशं पुरुषं ब्रह्मयोनिम् तदा विद्वान्पुण्यपापे विहाय परेऽव्यये सर्वमेकीकरोति एवं ह्याह यथा पर्वतमादीप्तं नाश्रयन्ति मृगद्विजाः । तद्वद्ब्रह्मविदो दोषा नाश्रयन्ति कदाचन ॥ ॥ ६.१८ ॥
ਇਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਇਸ ਦੇ ਅਭਿਆਸ ਦੀ ਵਿਧੀ, ਪ੍ਰਾਣਾਯਾਮ, ਪ੍ਰਤਿਆਹਾਰ, ਧਿਆਨ, ਧਾਰਣਾ, ਤਰਕ ਅਤੇ ਸਮਾਧੀ, ਇਹਨਾਂ ਛੇ ਅੰਗਾਂ ਵਾਲਾ ਯੋਗ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਇਸ ਨਾਲ ਜਦੋਂ ਉਹ ਸੁਨਹਿਰੀ ਰੰਗ ਵਾਲੇ, ਕਰਤਾ, ਈਸ਼ਵਰ, ਪੁਰਖ, ਬ੍ਰਹਮ ਦੇ ਮੂਲ ਨੂੰ ਵੇਖਦਾ ਹੈ, ਤਦ ਗਿਆਨੀ ਪੁੰਨ ਅਤੇ ਪਾਪ ਛੱਡ ਕੇ ਪਰਮ ਅਵਿਨਾਸ਼ੀ ਵਿੱਚ ਸਭ ਨੂੰ ਇੱਕ ਕਰ ਦਿੰਦਾ ਹੈ। ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਕਿਹਾ ਗਿਆ ਹੈ: ਜਿਵੇਂ ਬਲਦੇ ਪਹਾੜ ਦੀ ਸ਼ਰਨ ਮ੍ਰਿਗ ਅਤੇ ਪੰਛੀ ਨਹੀਂ ਲੈਂਦੇ, ਉਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਬ੍ਰਹਮ-ਗਿਆਨੀ ਦੀ ਸ਼ਰਨ ਦੋਸ਼ ਕਦੇ ਨਹੀਂ ਲੈਂਦੇ।
Maitrāyaṇī 6.19
अथान्यत्राप्युक्तम् यदा वै बहिर्विद्वान्मनो नियम्येन्द्रियार्थान् च प्राणो निवेशयित्वा निःसङ्कल्पस्ततस्तिष्ठेत् अप्राणादिह यस्मात्सम्भूतः प्राणसंज्ञको जीवस्तस्मात्प्राणो वै तुर्याख्ये धारयेत्प्राणम् इत्येवं ह्याह अचित्तं चित्तमध्यस्तमचिन्त्यं गुह्यमुत्तमम् । तत्र चित्तं निधायेत तच्च लिङ्गं निराश्रयम् ॥ ॥ ६.१९ ॥
ਹੁਣ ਹੋਰ ਥਾਂ ਵੀ ਕਿਹਾ ਗਿਆ ਹੈ: ਜਦੋਂ ਗਿਆਨੀ ਬਾਹਰਲੇ ਮਨ ਅਤੇ ਇੰਦਰੀ-ਵਿਸ਼ਿਆਂ ਨੂੰ ਵਸ ਕਰਕੇ, ਪ੍ਰਾਣ ਨੂੰ ਟਿਕਾ ਕੇ, ਸੰਕਲਪ-ਰਹਿਤ ਹੋ ਕੇ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ, ਤਦ ਇਸ ਅਪ੍ਰਾਣ ਤੋਂ, ਜਿਸ ਤੋਂ ਪ੍ਰਾਣ ਨਾਮ ਦਾ ਜੀਵ ਪੈਦਾ ਹੁੰਦਾ ਹੈ, ਇਸ ਲਈ ਤੁਰੀਯ ਨਾਮਕ ਅਵਸਥਾ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਾਣ ਨੂੰ ਧਾਰਨ ਕਰਨਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ। ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਕਿਹਾ ਗਿਆ ਹੈ: ਅਚਿੱਤ, ਚਿੱਤ ਉੱਤੇ ਅਧਿਆਰੋਪਿਤ, ਅਚਿੰਤ੍ਯ, ਗੁਹ੍ਯ, ਉੱਤਮ; ਉੱਥੇ ਚਿੱਤ ਨੂੰ ਟਿਕਾਉਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ, ਅਤੇ ਉਹ ਲਿੰਗ ਨਿਰਾਸ਼੍ਰਯ ਹੈ।
Maitrāyaṇī 6.20
अथान्यत्राप्युक्तम् अतः परास्य धारणा तालुरसनाग्रनिपीडना द्वाङ्मनःप्राणनिरोधनाद्ब्रह्म तर्केण पश्यति यदात्मनाऽऽत्मान मणोरणीयांसं द्योतमानं मनःक्षयात्पश्यति तदात्मनात्मानं दृष्ट्वा निरात्मा भवति निरात्मकत्वादसङ्ख्योऽयोनिश्चिन्त्यो मोक्षलक्षणमित्येतत्परं रहस्यम् इत्येवं ह्याह चित्तस्य हि प्रसादेन हन्ति कर्म शुभाशुभम् । प्रसन्नात्मात्मनि स्थित्वा सुखमव्ययमश्नुता इति ॥ ॥ ६.२० ॥
ਹੋਰ ਥਾਂ ਵੀ ਇਹ ਆਖਿਆ ਗਿਆ ਹੈ: ਇਸਦੀ ਪਰਮ ਧਾਰਣਾ ਜੀਭ ਦੇ ਸਿਰੇ ਨਾਲ ਤਾਲੂ ਨੂੰ ਦਬਾਉਣਾ ਹੈ। ਇੰਦਰੀਆਂ, ਮਨ ਅਤੇ ਪ੍ਰਾਣ ਦੇ ਨਿਰੋਧ ਨਾਲ ਉਹ ਤਰਕ ਦੁਆਰਾ ਬ੍ਰਹਮ ਨੂੰ ਵੇਖਦਾ ਹੈ। ਮਨ ਦੇ ਕ੍ਸ਼ਯ ਹੋਣ ਤੇ ਅਣੂ ਤੋਂ ਵੀ ਸੂਖਮ, ਪ੍ਰਕਾਸ਼ਮਾਨ ਆਤਮਾ ਨੂੰ ਆਤਮਾ ਦੁਆਰਾ ਵੇਖਦਾ ਹੈ; ਆਤਮਾ ਨੂੰ ਵੇਖ ਕੇ ਉਹ ਨਿਰਾਤਮਾ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਨਿਰਾਤਮਕਤਾ ਕਾਰਨ ਉਹ ਅਸੰਖ, ਅਯੋਨਿ, ਅਚਿੰਤ੍ਯ ਅਤੇ ਮੋਕ੍ਸ਼-ਲੱਖਣ ਵਾਲਾ ਹੁੰਦਾ ਹੈ; ਇਹ ਪਰਮ ਰਹੱਸ ਹੈ। ਇਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਕਿਹਾ ਗਿਆ ਹੈ: ਚਿੱਤ ਦੀ ਪ੍ਰਸੰਨਤਾ ਨਾਲ ਸ਼ੁਭ-ਅਸ਼ੁਭ ਕਰਮ ਨਸ਼ਟ ਹੁੰਦੇ ਹਨ। ਪ੍ਰਸੰਨ ਆਤਮਾ ਆਤਮਾ ਵਿੱਚ ਸਥਿਤ ਹੋ ਕੇ ਅਵਿਅਯ ਸੁਖ ਪਾਉਂਦਾ ਹੈ।
Maitrāyaṇī 6.21
अथान्यत्राप्युक्तम् ऊर्ध्वगा नाडी सुषुम्नाख्या प्राणसञ्चारिणी ताल्वन्तर्विच्च्हिन्ना तया प्राणोङ्कारमनोयुक्तयोर्ध्वमुत्क्रमेत् ताल्वध्याग्रं परिवर्त्य इन्द्रियाण्यसंयोज्य महिमा महिमानं निरीक्षेता ततो निरात्वकमेति निरात्मकत्वान्न सुखदुःखभाग्भवति केवलत्वं लभता इत्येवं ह्याह परः पूर्वं प्रतिष्ठाप्य निगृहीतानिलं ततः । तीर्त्वा पारमपारेण पश्चाद्युञ्जीत मूर्ध्वनि ॥ ॥ ६.२१ ॥
ਹੋਰ ਥਾਂ ਵੀ ਆਖਿਆ ਗਿਆ ਹੈ: ਉੱਪਰ ਜਾਣ ਵਾਲੀ ਸੁਸ਼ੁਮਨਾ ਨਾਮ ਦੀ ਨਾੜੀ, ਜੋ ਪ੍ਰਾਣ ਨੂੰ ਚਲਾਉਂਦੀ ਹੈ, ਤਾਲੂ ਦੇ ਅੰਦਰ ਵਿਛਿੰਨ ਹੈ; ਉਸ ਰਾਹੀਂ ਪ੍ਰਾਣ, ਓਂਕਾਰ ਅਤੇ ਮਨ ਨੂੰ ਜੋੜ ਕੇ ਉੱਪਰ ਚੜ੍ਹਨਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ। ਤਾਲੂ ਦੇ ਉੱਪਰਲੇ ਸਿਰੇ ਨੂੰ ਘੁਮਾ ਕੇ, ਇੰਦਰੀਆਂ ਨੂੰ ਨਾ ਜੋੜਦੇ ਹੋਏ, ਮਹਿਮਾ ਨੂੰ ਵੇਖਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ। ਫਿਰ ਉਹ ਨਿਰਾਤਮਕਤਾ ਨੂੰ ਪ੍ਰਾਪਤ ਹੁੰਦਾ ਹੈ; ਨਿਰਾਤਮਕਤਾ ਕਾਰਨ ਉਹ ਸੁਖ-ਦੁੱਖ ਦਾ ਭਾਗੀ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦਾ, ਕੇਵਲਤਾ ਪਾਉਂਦਾ ਹੈ। ਇਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਕਿਹਾ ਗਿਆ ਹੈ: ਪਹਿਲਾਂ ਪਰ ਨੂੰ ਸਥਾਪਿਤ ਕਰਕੇ, ਵਾਯੂ ਨੂੰ ਨਿਗ੍ਰਹਿਤ ਕਰਕੇ, ਫਿਰ ਅਪਰ ਰਾਹੀਂ ਪਾਰ ਹੋ ਕੇ, ਬਾਅਦ ਵਿੱਚ ਮੂਰਧਾ ਵਿੱਚ ਯੋਗ ਕਰਨਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ।
Maitrāyaṇī 6.22
अथान्यत्राप्युक्तम् द्वे वा व ब्रह्मणी अभिध्येये शब्दश्चाशब्दश्च अथ शब्देनैवाशब्दमाविष्क्रियते अथ तत्र ओमिति शब्दोऽनेनोर्ध्वमुत्क्रान्तोऽशब्दे निधनमेति अथाहैषा गतिरेतदमृतम् अतत्सायुज्यत्वम् निर्वृतत्वम् तथा चेति अथ यथोर्णनाभिस्तन्तुनोर्ध्वमुत्क्रान्तोऽवकाशं लभतीत्येवं वा व खल्वासावभिध्याता ओमित्यनेनोर्ध्वमुत्क्रान्तः स्वातन्त्र्यं लभते अन्यथा परे शब्दवादिनः श्रवणाङ्गुष्ठयोगेनान्तर्हृदयाकाशशब्दमाकर्णयन्ति सप्तविधेयं तस्योपमा यथा नद्यः किङ्किणी कांस्यचक्रकभेक विःकृन्दिका वृष्टिर्निवाते वदतीति तं पृथग्लक्षणमतीत्य परेऽशब्देऽव्यक्ते ब्रह्मण्यस्तं गताः तत्र तेऽपृथग्धर्मिणोऽपृथग्विवेक्या यथा सम्पन्ना मधुत्वं नानारसा इत्येवं ह्याह द्वे ब्रह्मणि वेदितव्ये शब्दब्रह्म परां च यत् । शब्दब्रह्मणि निष्णातः परं ब्रह्माधिगच्छति ॥ ॥ ६.२२ ॥
ਹੋਰ ਥਾਂ ਵੀ ਕਿਹਾ ਗਿਆ ਹੈ: ਬ੍ਰਹਮ ਦੇ ਦੋ ਰੂਪ ਧਿਆਨ ਯੋਗ ਹਨ — ਸ਼ਬਦ ਅਤੇ ਅਸ਼ਬਦ। ਸ਼ਬਦ ਰਾਹੀਂ ਹੀ ਅਸ਼ਬਦ ਪ੍ਰਗਟ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਉੱਥੇ 'ਓਮ' ਇਹ ਸ਼ਬਦ ਇਸ ਰਾਹੀਂ ਉੱਪਰ ਉੱਠ ਕੇ ਅਸ਼ਬਦ ਵਿੱਚ ਲੀਨ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਇਹੀ ਗਤੀ ਹੈ, ਇਹੀ ਅੰਮ੍ਰਿਤ ਹੈ, ਇਸ ਨਾਲ ਏਕਤਾ ਅਤੇ ਪਰਮ ਸ਼ਾਂਤੀ। ਜਿਵੇਂ ਮੱਕੜੀ ਆਪਣੇ ਧਾਗੇ ਰਾਹੀਂ ਉੱਪਰ ਚੜ੍ਹ ਕੇ ਥਾਂ ਪਾਉਂਦੀ ਹੈ, ਤਿਵੇਂ ਧਿਆਏ ਹੋਏ ਓਮ ਰਾਹੀਂ ਉੱਪਰ ਉੱਠ ਕੇ ਆਜ਼ਾਦੀ ਮਿਲਦੀ ਹੈ। ਹੋਰ ਸ਼ਬਦਵਾਦੀ ਕੰਨ ਅਤੇ ਅੰਗੂਠਾ ਜੋੜ ਕੇ ਹਿਰਦੇ ਦੇ ਅੰਦਰਲੇ ਆਕਾਸ਼ ਵਿੱਚ ਸ਼ਬਦ ਸੁਣਦੇ ਹਨ। ਇਸ ਦੀਆਂ ਸੱਤ ਤਰ੍ਹਾਂ ਦੀਆਂ ਉਪਮਾਵਾਂ ਹਨ — ਨਦੀਆਂ, ਘੁੰਗਰੂ, ਕਾਂਸੀ ਦੇ ਚੱਕਰ, ਡੱਡੂ, ਹਵਾ ਤੋਂ ਬਿਨਾਂ ਮੀਂਹ ਦੀ ਆਵਾਜ਼। ਉਨ੍ਹਾਂ ਵੱਖਰੇ ਲੱਛਣਾਂ ਤੋਂ ਪਾਰ ਜਾ ਕੇ ਉਹ ਪਰਮ ਅਸ਼ਬਦ, ਅਵਿਅਕਤ ਬ੍ਰਹਮ ਵਿੱਚ ਲੀਨ ਹੋ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਉਹ ਅਭਿੰਨ ਸੁਭਾਅ ਵਾਲੇ ਹਨ, ਜਿਵੇਂ ਸ਼ਹਿਦ ਵਿੱਚ ਮਿਲੇ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਰਸ ਇੱਕ ਹੋ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਹੀ ਕਿਹਾ ਗਿਆ ਹੈ: ਜਾਣਨ ਯੋਗ ਦੋ ਬ੍ਰਹਮ ਹਨ — ਸ਼ਬਦ-ਬ੍ਰਹਮ ਅਤੇ ਪਰ-ਬ੍ਰਹਮ। ਸ਼ਬਦ-ਬ੍ਰਹਮ ਵਿੱਚ ਨਿਪੁੰਨ ਹੋ ਕੇ ਮਨੁੱਖ ਪਰਮ ਬ੍ਰਹਮ ਨੂੰ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰਦਾ ਹੈ।
Maitrāyaṇī 6.23
अथान्यत्राप्युक्तम् यः शब्दस्तदोमित्येतदक्षरम् यदस्याग्रं तच्च्हान्तमशब्दमभयमशोकमानन्दं तृप्तं स्थिरमचलममृतमच्युतं ध्रुवं विष्णुसंज्ञितं सर्वापरत्वाय तदेता उपसीतेत्येवं ह्याह योऽसौ परापरो देवा ॐकारो नाम नामतः । निःशब्दः शून्यभूतस्तु मूर्ध्नि स्थाने ततोऽभ्यसेत् ॥ ॥ ६.२३ ॥
ਹੋਰ ਥਾਂ ਵੀ ਕਿਹਾ ਗਿਆ ਹੈ: ਜੋ ਸ਼ਬਦ ਹੈ ਉਹ 'ਤਤ੍ ਓਮ੍' ਇਹ ਅੱਖਰ ਹੈ; ਇਸ ਦਾ ਅਗਰ ਅੰਤ ਵਾਲਾ ਹੈ — ਅਸ਼ਬਦ, ਅਭੈ, ਅਸ਼ੋਕ, ਆਨੰਦ, ਤ੍ਰਿਪਤ, ਸਥਿਰ, ਅਚਲ, ਅੰਮ੍ਰਿਤ, ਅਚੁਤ, ਧਰੁਵ, ਜਿਸਨੂੰ ਵਿਸ਼ਨੂੰ ਆਖਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਸਭ ਤੋਂ ਪਰੇ ਹੋਣ ਲਈ ਇਸ ਦੀ ਉਪਾਸਨਾ ਕਰਨੀ ਚਾਹੀਦੀ ਹੈ। ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਹੀ ਕਿਹਾ ਗਿਆ ਹੈ: ਪਰ-ਅਪਰ ਦੇਵ, ਓਅੰਕਾਰ ਨਾਮ ਵਾਲਾ, ਸ਼ਬਦ ਰਹਿਤ ਅਤੇ ਸ਼ੂਨ੍ਯ ਰੂਪ ਹੋ ਕੇ ਮੱਥੇ ਦੇ ਸਥਾਨ ਤੇ ਹੈ; ਉੱਥੋਂ ਹੀ ਅਭਿਆਸ ਕਰਨਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ।
Maitrāyaṇī 6.24
अथान्यत्राप्युक्तम् धनुः शरीरम् ओमित्येतच्छरः शिखास्य मनः तमोलक्षणं भित्वा तमोऽतमाविष्टमागच्छति अथाविष्टं भित्वाऽलातचक्रमिव स्फुरन्तमादित्यवर्णमूर्जस्वन्तं ब्रह्म तमसः पर्यमपश्यद्यदमुष्मिन्नादित्येऽथ सोमेऽग्नौ विद्युति विभाति अथ खल्वेनं दृष्ट्वाऽमृतत्वं गच्छतीत्येवं ह्याह ध्यानमन्तःपरे तत्त्वे लक्ष्येषु च निधीयते । अतोऽविशेषविज्ञानं विशेषमुपगच्छति ॥ मानसे च विलीने तु यत्सुखं चात्मसाक्षिकम् । तद्ब्रह्म चामृतं शुक्रं सा गतिर्लोक एव सः ॥ ॥ ६.२४ ॥
ਹੋਰਥੇ ਵੀ ਇਹ ਕਿਹਾ ਗਿਆ ਹੈ: ਸਰੀਰ ਧਨੁਸ਼ ਹੈ, ਓਮ ਬਾਣ ਹੈ, ਮਨ ਉਸਦਾ ਅਗਰਭਾਗ ਹੈ। ਹਨੇਰੇ ਦੇ ਲੱਛਣਾਂ ਨੂੰ ਵਿੰਨ੍ਹ ਕੇ ਉਹ ਅ-ਤਮਸ ਵਿੱਚ ਦਾਖ਼ਲ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਫਿਰ ਦਾਖ਼ਲ ਹੋ ਕੇ, ਬਲਦੇ ਅਲਾਤਚੱਕਰ ਵਾਂਗ ਚਮਕਦੇ, ਸੂਰਜ ਵਰਗੇ ਰੰਗ ਵਾਲੇ, ਓਜਸਵੀ ਬ੍ਰਹਮ ਨੂੰ, ਜੋ ਤਮਸ ਤੋਂ ਪਰੇ ਹੈ, ਉਹ ਵੇਖਦਾ ਹੈ; ਉਹ ਆਦਿਤਯ ਵਿੱਚ, ਫਿਰ ਸੋਮ ਵਿੱਚ, ਅਗਨੀ ਵਿੱਚ, ਬਿਜਲੀ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ਦਾ ਹੈ। ਉਸਨੂੰ ਵੇਖ ਕੇ ਉਹ ਅਮਰਤਾ ਪਾਉਂਦਾ ਹੈ, ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਕਿਹਾ ਗਿਆ ਹੈ। ਧਿਆਨ ਅੰਦਰਲੇ ਪਰਮ ਤੱਤ ਅਤੇ ਲਕ੍ਸ਼ਾਂ ਵਿੱਚ ਟਿਕਦਾ ਹੈ। ਇਸ ਲਈ ਅਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਗਿਆਨ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਨੂੰ ਪਾਉਂਦਾ ਹੈ। ਮਨ ਲੀਨ ਹੋਣ ਤੇ ਜੋ ਆਤਮ-ਸਾਖੀ ਸੁਖ ਹੈ, ਉਹੀ ਬ੍ਰਹਮ, ਉਹੀ ਅਮ੍ਰਿਤ, ਸ਼ੁੱਧ ਹੈ; ਉਹੀ ਲੋਕ ਵਿੱਚ ਗਤੀ ਹੈ।
Maitrāyaṇī 6.25
अथान्यत्राप्युक्तम् निद्रेवान्तर्हितेन्द्रियः शुद्धितमया धिया स्वप्न इव यः पश्यतीन्द्रियबिलेऽविवशः प्रणवाख्यं प्रणेतारं भारूपं विगतनिद्रं विजरं विमृत्युं विशोकं च सोऽपि प्रणवाख्यः प्रणेता भारूपः विगत निद्रः विजरः विमृत्युर्विशोको भवतीत्येवं ह्याह एवं प्राणमथोङ्कारं यस्मात्सर्वमनेकधा । युनक्ति युञ्जते वापि यस्माद्योग इति स्मृतः ॥ एकत्वं प्राणमनसोरिन्द्रियाणां तथैव च । सर्वभावपरित्यागो योग इत्यभिधीयते ॥ ॥ ६.२५ ॥
ਹੋਰਥੇ ਵੀ ਇਹ ਕਿਹਾ ਗਿਆ ਹੈ: ਇੰਦਰੀਆਂ ਨੂੰ ਅੰਦਰ ਸਮੇਟ ਕੇ, ਅਤਿ ਸ਼ੁੱਧ ਬੁੱਧੀ ਨਾਲ, ਨੀਂਦ ਵਿੱਚ ਹੋਣ ਵਾਂਗ, ਸੁਪਨੇ ਵਾਂਗ, ਇੰਦਰੀ-ਛਿੱਦਰ ਵਿੱਚ ਅਵਸ਼ ਨਾ ਹੋ ਕੇ ਜੋ ਪ੍ਰਣਵ ਨਾਮ ਦੇ ਪ੍ਰੇਰਕ ਨੂੰ, ਪ੍ਰਕਾਸ਼ਰੂਪ, ਨੀਂਦ-ਰਹਿਤ, ਜਰਾ-ਰਹਿਤ, ਮੌਤ-ਰਹਿਤ, ਸ਼ੋਕ-ਰਹਿਤ ਨੂੰ ਵੇਖਦਾ ਹੈ; ਉਹ ਵੀ ਪ੍ਰਣਵ ਨਾਮ ਦਾ ਪ੍ਰੇਰਕ, ਪ੍ਰਕਾਸ਼ਰੂਪ, ਨੀਂਦ-ਰਹਿਤ, ਜਰਾ-ਰਹਿਤ, ਮੌਤ-ਰਹਿਤ, ਸ਼ੋਕ-ਰਹਿਤ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਕਿਹਾ ਗਿਆ ਹੈ। ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਪ੍ਰਾਣ ਅਤੇ ਓਂਕਾਰ ਨੂੰ, ਕਿਉਂਕਿ ਉਹ ਸਭ ਨੂੰ ਅਨੇਕ ਤਰੀਕਿਆਂ ਨਾਲ ਜੋੜਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਯੋਗੀ ਉਸ ਵਿੱਚ ਜੁੜਦੇ ਹਨ, ਇਸੇ ਲਈ ਉਸਨੂੰ ਯੋਗ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਪ੍ਰਾਣ ਅਤੇ ਮਨ ਦੀ ਏਕਤਾ, ਇਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਇੰਦਰੀਆਂ ਦੀ ਏਕਤਾ, ਸਭ ਭਾਵਾਂ ਦਾ ਤਿਆਗ, ਇਹੀ ਯੋਗ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।
Maitrāyaṇī 6.26
अथान्यत्राप्युक्तम् यथा वाप्सु चारिणः शाकुनिकः सूत्रयन्त्रेणोद्धृत्योदरेऽग्नौ जुहोत्येवं वा व खल्विमान्प्राणानोमित्यनेनोद्धृत्यानामयेऽग्नौ जुहोति अतस्तप्तोर्विवसोऽथ यथा तप्तोर्वि सार्पिस्तृणकाष्ठसंस्पर्शे नोज्ज्वलतीत्येवं वा व खल्वसावप्राणाख्यः प्राणसंस्पर्शेनोज्ज्वलति अथ यदुज्ज्वलत्येतद्ब्रह्मणो रूपं चैतद्विष्णोः परमं पदम् चैतद्रुद्रस्य रुद्रत्वमेतत्तदपरिमितधा चात्मानं विभज्य पूरयतीमां लोकानित्येवं ह्याह वह्नेश्च यद्वत्खलु विस्फुलिङ्गाः सूर्यान्मयूखाश्च तथैव तस्य प्राणादयो वै पुनरेव तस्माद् अभ्युच्चरन्तीह यथाक्रमेण ॥ ॥ ६.२६ ॥
ਹੋਰਥੇ ਵੀ ਇਹ ਕਿਹਾ ਗਿਆ ਹੈ: ਜਿਵੇਂ ਪਾਣੀ ਵਿੱਚ ਵਿਚਰਦੇ ਪੰਛੀ ਨੂੰ ਸ਼ਿਕਾਰੀ ਸੂਤ-ਯੰਤਰ ਨਾਲ ਖਿੱਚ ਕੇ ਢਿੱਡ ਵਿੱਚ ਰੱਖ ਕੇ ਅਗਨੀ ਵਿੱਚ ਹਵਨ ਕਰਦਾ ਹੈ, ਤਿਵੇਂ ਉਹ ਇਨ੍ਹਾਂ ਪ੍ਰਾਣਾਂ ਨੂੰ ਓਮ ਨਾਲ ਖਿੱਚ ਕੇ ਅਨਾਮਯ ਅਗਨੀ ਵਿੱਚ ਹਵਨ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਇਸ ਲਈ ਜਿਵੇਂ ਤਪੇ ਹੋਏ ਨੰਗੇ ਘੀ ਨੂੰ ਤੀਲਿਆਂ ਅਤੇ ਲੱਕੜੀ ਦੇ ਛੋਹਣ ਨਾਲ ਅੱਗ ਨਹੀਂ ਲੱਗਦੀ, ਤਿਵੇਂ ਉਹ ਅਪ੍ਰਾਣ ਨਾਮਕ ਤੱਤ ਪ੍ਰਾਣ ਦੇ ਛੋਹਣ ਨਾਲ ਬਲ ਉੱਠਦਾ ਹੈ। ਜੋ ਬਲਦਾ ਹੈ, ਉਹੀ ਬ੍ਰਹਮ ਦਾ ਰੂਪ ਹੈ, ਇਹੀ ਵਿਸ਼ਨੂੰ ਦਾ ਪਰਮ ਪਦ ਹੈ, ਇਹੀ ਰੁਦਰ ਦਾ ਰੁਦਰਪਨ ਹੈ; ਇਹੀ ਅਪਰਿਮਿਤ ਰੂਪ ਨਾਲ ਆਪਣੇ ਆਪ ਨੂੰ ਵੰਡ ਕੇ ਇਨ੍ਹਾਂ ਲੋਕਾਂ ਨੂੰ ਭਰਦਾ ਹੈ, ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਕਿਹਾ ਗਿਆ ਹੈ। ਜਿਵੇਂ ਅਗਨੀ ਦੀਆਂ ਚੰਗਿਆੜੀਆਂ ਅਤੇ ਸੂਰਜ ਦੀਆਂ ਕਿਰਨਾਂ, ਤਿਵੇਂ ਉਸ ਦੇ ਪ੍ਰਾਣ ਆਦਿ ਫਿਰ ਉਸੇ ਤੋਂ ਕ੍ਰਮਵਾਰ ਉੱਪਰ ਉੱਠਦੇ ਹਨ।
Maitrāyaṇī 6.27
अथान्यत्राप्युक्तम् ब्रह्मणो वा वैतत्तेजः परस्यामृतस्याशरीरस्य यच्छरीरस्यौष्ण्यमस्यैतद् घृतमथाविः सन् नभसि निहितं वैतदेकाग्रेणैवमन्तर्हृदयाकाशं विनुदन्ति यत्तस्य ज्योतिरिव सम्पद्यतीति अतस्तद्भावम् अचिरेणैति भूमावयस्पिण्डं निहितं यथाऽचिरेणैति भूमित्वम् मृद्वत्संस्थमयस्पिण्डं यथाग्न्ययस्कारादयो नाभिभवन्ति प्रणश्यति चित्तं तथाश्रयेण सहैवमित्येवं ह्याह हृद्याकाशमयं कोशमानन्दं परमालयम् । स्वं योगश्च ततोऽस्माकं तेजश्चैवाग्निसूर्ययोः ॥ ॥ ६.२७ ॥
ਹੋਰਨਾਂ ਥਾਂ ਵੀ ਇਹ ਕਿਹਾ ਗਿਆ ਹੈ: ਇਹ ਬ੍ਰਹਮ ਦਾ ਤੇਜ ਹੈ; ਪਰਮ, ਅਮ੍ਰਿਤ, ਸਰੀਰਹੀਨ। ਸਰੀਰ ਦੀ ਜੋ ਗਰਮੀ ਹੈ, ਉਹ ਵੀ ਇਹੀ ਹੈ। ਇਹ ਘਿਓ ਹੈ, ਜੋ ਪ੍ਰਗਟ ਹੋ ਕੇ ਆਕਾਸ਼ ਵਿੱਚ ਟਿਕਿਆ ਹੈ। ਜੋ ਇਕਾਗਰ ਮਨ ਨਾਲ ਹਿਰਦੇ ਦੇ ਆਕਾਸ਼ ਵਿੱਚ ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਮੰਥਨ ਕਰਦੇ ਹਨ, ਉਸ ਦਾ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ ਜੋਤ ਵਰਗਾ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਇਸ ਲਈ ਉਹ ਛੇਤੀ ਹੀ ਉਸ ਅਵਸਥਾ ਨੂੰ ਪ੍ਰਾਪਤ ਹੁੰਦਾ ਹੈ, ਜਿਵੇਂ ਜ਼ਮੀਨ ਉੱਤੇ ਰੱਖਿਆ ਲੋਹੇ ਦਾ ਗੋਲਾ ਛੇਤੀ ਮਿੱਟੀ ਦਾ ਸੁਭਾਅ ਲੈ ਲੈਂਦਾ ਹੈ। ਨਰਮ ਮਿੱਟੀ ਵਿੱਚ ਰੱਖੇ ਲੋਹੇ ਦੇ ਗੋਲੇ ਨੂੰ ਲੁਹਾਰ ਆਦਿ ਹਰਾ ਨਹੀਂ ਸਕਦੇ, ਤਿਵੇਂ ਮਨ ਆਪਣੇ ਆਸਰੇ ਸਮੇਤ ਨਸ਼ਟ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਕਿਹਾ ਗਿਆ ਹੈ: ਹਿਰਦੇ ਦੇ ਆਕਾਸ਼ ਵਾਲਾ, ਆਨੰਦਮਈ, ਪਰਮ ਆਲਯ ਕੋਸ਼। ਆਪਣਾ ਯੋਗ, ਉਸ ਤੋਂ ਸਾਡਾ ਤੇਜ, ਅਤੇ ਅਗਨੀ ਤੇ ਸੂਰਜ ਦਾ ਤੇਜ।
Maitrāyaṇī 6.28
अथान्यत्राप्युक्तम् भूतेन्द्रियार्थानतिक्रम्य ततः प्रव्रज्याज्यं धृतिदण्डं धनुर्गृहीत्वाऽनभिमानमयेन चैवेषुणा तं ब्रह्म द्वारपारं निहत्याद्यं संमोहमौली तृष्णेर्ष्याकुण्डली तन्द्रीराघवेत्र्यभिमानाध्यक्षः क्रोधज्यं प्रलोभदण्डं धनुर्गृहीत्वेच्च्हामयेन चैवेषुणेमानि खलु भूतानि हन्ति तं हत्वोंकारप्लवेनान्तर्हृदयाकाशस्य पारं तीर्त्वाविर्भूते अन्तराकाशे शनकैरवटैवावटकृद्धातुकामः संविशत्येवं ब्रह्मशालां विशेत् ततश्चतुर्जालं ब्रह्मकोशं प्रणुदेत् गुर्वागमेनेति अतः शुद्धः पूतः शून्यः शान्तोऽप्राणो निरात्माऽनन्तोऽक्षय्यः स्थिरः शाश्वतोऽजः स्वतन्त्रः स्वे महिम्नि तिष्ठति अतः स्वे महिम्नि तिष्ठमानम् दृष्ट्वाऽवृत्तचक्रमिव सञ्चारचक्रमालोकयति इत्येवं ह्याह षड्भिर्मासैस्तु युक्तस्य नित्यमुक्तस्य देहिनः
अनन्तः परमो गुह्यः सम्यग्योगः प्रवर्तते ॥
रजस्तमोभ्यां विद्धस्य सुसमिद्धस्य देहिनः
पुत्रदारकुटुम्बेषु सक्तस्य न कदाचन ॥ ॥ ६.२८ ॥
ਹੋਰਨਾਂ ਥਾਂ ਵੀ ਇਹ ਕਿਹਾ ਗਿਆ ਹੈ: ਭੂਤਾਂ, ਇੰਦਰੀਆਂ ਅਤੇ ਉਹਨਾਂ ਦੇ ਵਿਸ਼ਿਆਂ ਨੂੰ ਲੰਘ ਕੇ, ਫਿਰ ਸੰਨਿਆਸ ਲੈ ਕੇ, ਘਿਓ ਦੀ ਆਹੂਤੀ, ਧੀਰਜ ਦਾ ਦੰਡ, ਹਉਮੈ-ਰਹਿਤ ਬਾਣ ਵਾਲਾ ਧਨੁਸ਼ ਲੈ ਕੇ, ਬ੍ਰਹਮ ਦੇ ਦਰਵਾਜ਼ੇ ਦੇ ਰਖਵਾਲੇ, ਪਹਿਲੇ ਨੂੰ, ਮੋਹ ਦਾ ਮੁਕਟ ਪਹਿਨਣ ਵਾਲੇ ਨੂੰ, ਤ੍ਰਿਸ਼ਨਾ-ਈਰਖਾ ਦੇ ਕੁੰਡਲ ਪਹਿਨਣ ਵਾਲੇ ਨੂੰ, ਤੰਦਰਾ-ਆਲਸ ਦੀ ਛੜੀ ਫੜਨ ਵਾਲੇ ਨੂੰ, ਹਉਮੈ ਦੇ ਅਧਿਕਾਰੀ ਨੂੰ ਮਾਰ ਕੇ, ਕ੍ਰੋਧ ਜਿਸ ਦੀ ਤਾਰ ਅਤੇ ਲੋਭ ਜਿਸ ਦਾ ਦੰਡ ਹੈ ਐਸਾ ਧਨੁਸ਼ ਲੈ ਕੇ, ਇੱਛਾ-ਰੋਗ ਤੋਂ ਬਣੇ ਬਾਣ ਨਾਲ ਇਹਨਾਂ ਭੂਤਾਂ ਨੂੰ ਜ਼ਰੂਰ ਮਾਰਦਾ ਹੈ। ਉਸ ਨੂੰ ਮਾਰ ਕੇ, ਓਅੰਕਾਰ ਦੇ ਬੇੜੇ ਨਾਲ ਹਿਰਦੇ ਦੇ ਆਕਾਸ਼ ਦਾ ਪਾਰ ਲੰਘ ਕੇ, ਪ੍ਰਗਟ ਹੋਏ ਅੰਦਰਲੇ ਆਕਾਸ਼ ਵਿੱਚ ਹੌਲੀ-ਹੌਲੀ, ਟੋਆ ਪੁੱਟਣ ਵਾਲੇ ਵਾਂਗ, ਤੱਤ ਦੀ ਇੱਛਾ ਨਾਲ ਪ੍ਰਵੇਸ਼ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਬ੍ਰਹਮ-ਸ਼ਾਲਾ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਵੇਸ਼ ਕਰਨਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ। ਫਿਰ ਗੁਰੂ ਦੇ ਉਪਦੇਸ਼ ਨਾਲ ਚਾਰ ਜਾਲ ਅਤੇ ਬ੍ਰਹਮ-ਕੋਸ਼ ਨੂੰ ਹਟਾਉਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ। ਇਸ ਲਈ ਉਹ ਸ਼ੁੱਧ, ਪਵਿੱਤਰ, ਸ਼ੂਨਯ, ਸ਼ਾਂਤ, ਪ੍ਰਾਣ-ਰਹਿਤ, ਆਤਮਾ-ਰਹਿਤ, ਅਨੰਤ, ਅਕਸ਼ਯ, ਅਟੱਲ, ਸ਼ਾਸ਼ਵਤ, ਅਜ, ਸੁਤੰਤਰ ਹੋ ਕੇ ਆਪਣੀ ਮਹਿਮਾ ਵਿੱਚ ਟਿਕਿਆ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ। ਇਸ ਲਈ ਆਪਣੀ ਮਹਿਮਾ ਵਿੱਚ ਟਿਕੇ ਉਸ ਨੂੰ ਵੇਖ ਕੇ, ਨਾ ਘੁੰਮਣ ਵਾਲੇ ਚੱਕਰ ਵਾਂਗ, ਸੰਚਾਰ-ਚੱਕਰ ਨੂੰ ਵੇਖਦਾ ਹੈ। ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਕਿਹਾ ਗਿਆ ਹੈ: ਛੇ ਮਹੀਨਿਆਂ ਤੱਕ ਯੋਗ ਵਿੱਚ ਲੱਗੇ, ਨਿੱਤ-ਮੁਕਤ ਦੇਹਧਾਰੀ ਲਈ ਅਨੰਤ, ਪਰਮ, ਗੁਹਿਆ ਸਮਿਆਕ ਯੋਗ ਪ੍ਰਵਰਤਦਾ ਹੈ। ਰਜਸ ਅਤੇ ਤਮਸ ਨਾਲ ਵਿੰਨ੍ਹੇ, ਚੰਗੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਬਲੇ ਦੇਹਧਾਰੀ ਲਈ, ਜੋ ਪੁੱਤਰ, ਪਤਨੀ, ਪਰਿਵਾਰ ਵਿੱਚ ਆਸਕਤ ਹੈ, ਕਦੇ ਨਹੀਂ।
Maitrāyaṇī 6.29
एवमुक्त्वाऽन्तर्हृदयः शकायन्यस्तस्मै नमस्कृत्वाऽनया ब्रह्मविद्यया राजन् ब्रह्मणः पन्थानमारूढाः पुत्राः प्रजापतेरिति सन्तोषं द्वन्द्वतितिक्षां शान्तत्वं योगाभ्यासादवाप्नोतीति एतद्गुह्यतमं नापुत्राय नाशिष्याय नाशान्ताय कीर्तयेदिति अनन्यभक्ताय सर्वगुणसम्पन्नाय दद्यात् ॥ ॥ ६.२९ ॥
ਏਦਾਂ ਕਹਿ ਕੇ, ਅੰਤਰਮੁਖੀ ਹਿਰਦੇ ਵਾਲੇ ਸ਼ਕਾਇਨਯ ਨੇ ਉਹਨਾਂ ਨੂੰ ਨਮਸਕਾਰ ਕੀਤੀ। ਹੇ ਰਾਜਨ, ਇਸ ਬ੍ਰਹਮਵਿਦਿਆ ਦੁਆਰਾ ਪ੍ਰਜਾਪਤੀ ਦੇ ਪੁੱਤਰ ਬ੍ਰਹਮ ਦੇ ਮਾਰਗ ਤੇ ਚੜ੍ਹੇ — ਸੰਤੋਖ, ਦਵੰਦਾਂ ਨੂੰ ਸਹਿਣ ਦੀ ਸਮਰੱਥਾ ਅਤੇ ਸ਼ਾਂਤੀ ਯੋਗ ਅਭਿਆਸ ਨਾਲ ਪ੍ਰਾਪਤ ਹੁੰਦੇ ਹਨ, ਇਹ ਕਿਹਾ ਗਿਆ ਹੈ। ਇਹ ਅਤਿ ਗੁਪਤ ਹੈ; ਪੁੱਤਰ-ਹੀਣ, ਚੇਲਾ-ਹੀਣ ਜਾਂ ਅਸ਼ਾਂਤ ਮਨੁੱਖ ਨੂੰ ਇਹ ਨਹੀਂ ਸੁਣਾਉਣਾ ਚਾਹੀਦਾ। ਜਿਸਦੀ ਭਗਤੀ ਅਨਨਯ ਹੈ ਅਤੇ ਜੋ ਸਾਰੇ ਗੁਣਾਂ ਨਾਲ ਸੰਪੰਨ ਹੈ, ਉਸਨੂੰ ਹੀ ਇਹ ਦੇਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ।
Maitrāyaṇī 6.30
ॐ शुचौ देशे शुचिः सत्त्वस्थः सदधीयानः सद्वादी सद्ध्यायी सद्याजी स्यादिति । अतः सद्ब्रह्मणि सत्यभिलाषिणि निर्वृत्त्योऽनस्तत्फलच्च्हिन्नपाशो निराशः परेष्वात्मवद्विगतभयो निष्कामोऽक्षय्यमपरिमितं सुखमाक्रम्य तिष्ठति । परमं वै शेवधेरिव परस्योद्धरणं यन्निष्कामत्वम् । स हि सर्वकाममयः पुरुषोऽध्यवसायसङ्कल्पाभिमानलिङ्गो बद्दः । अतस्तद्विपरीतो मुक्तः । अत्रैक आहुर्गुणः प्रकृतिभेदवशासध्यवसायात्मबन्धमुपागतो। अध्यवसायस्य दोषक्षयाद्धि मोक्षः मनसा ह्येव पश्यति मनसा शृणोति कामः सङ्कल्पो विचिकित्सा श्रद्धाऽश्रद्धा धृतिरधृतिर्ह्रीर्धीर्भीरित्येतत्सर्वं मन एव गुणौघैरुह्यमानः कलुषीकृतश्चास्थिरश्चलो लुप्यमानः सस्पृहो व्यग्रश्चाभिमानित्वं प्रयात इति अहं सो ममेदमित्येवं मन्यमानो निबध्नात्यात्मनात्मानं जालेनेव खेचरः । अतः पुरुषोऽध्यावसायसङ्कल्पाबिमानलिङ्गो बद्दः अतस्तद्विपरीतो मुक्तः तस्मान्निरध्यवसायो निःसङ्कल्पो निरभिमानस्तिष्ठेत् एतन्मोक्षलक्षणम् एषात्र ब्रह्मपदवी एषोऽत्र द्वारविवरोऽनेनास्य तमसः पारं गमिष्यति । अत्र हि सर्वे कामाः समाहिता इत्यत्रोदाहरन्ति यदा पञ्चावतिष्ठन्ते ज्ञानानि मनसा सह । बुद्धिश न विचेष्टते तामाहुः परमां गतिम् ॥ एतदुक्त्वान्तर्हृदयः शाकायन्यस्तस्मै नमस्कृत्वा यथावदुपचारी कृतकृत्यो मरुदुत्तरायणं गतो न ह्यत्रोद्वर्त्मना गतिः एषोऽत्र ब्रह्मपथः सौरं स्द्वारं भित्त्वोर्द्ध्वेन विनिर्गता इत्यत्रोदाहरन्ति अनन्ता रश्मयस्तस्य दीपवद्यः स्थितो हृदि । सितासिताः कद्रुनीलाः कपिला मृदुलोहिताः ॥ ऊर्ध्वमेकः स्थितस्तेषां यो भिभित्वा सूर्यमण्डलम् । ब्रह्मलोकमतिक्रम्य तेन यान्ति परां गतिम् ॥ यदस्यान्यद्रश्मिशतमूर्ध्वमेव व्यवस्थितम् । तेन देवनिकायानां स्वधामानि प्रपद्यते ॥ ये नैकरूपाश्चाधस्ताद्रश्मयोऽस्य मृदुप्रभाः । इह कर्मोपभोगाय तैः संसरति सोऽवषः । तस्मात्सर्गस्वर्गापवर्गहेतुर्भगवानसावादित्य इति ॥ ॥ ६.३० ॥
ਓਮ। ਸ਼ੁੱਧ ਥਾਂ ਵਿੱਚ, ਸ਼ੁੱਧ ਅਤੇ ਸਤੁਗੁਣ ਵਿੱਚ ਸਥਿਤ ਹੋ ਕੇ, ਸਤ ਦਾ ਅਧਿਐਨ ਕਰਨ ਵਾਲਾ, ਸਤ ਬੋਲਣ ਵਾਲਾ, ਸਤ ਦਾ ਧਿਆਨ ਕਰਨ ਵਾਲਾ, ਸਤ ਲਈ ਯੱਗ ਕਰਨ ਵਾਲਾ ਹੋਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ। ਇਸ ਲਈ ਸੱਚੇ ਬ੍ਰਹਮ ਦੀ ਇੱਛਾ ਰੱਖਣ ਵਾਲਾ, ਕਰਮਫਲ ਤੋਂ ਮੁਕਤ, ਜਿਸ ਦੇ ਬੰਧਨ ਕੱਟੇ ਗਏ ਹਨ, ਆਸ਼ਾਰਹਿਤ, ਦੂਜਿਆਂ ਨਾਲ ਆਪਣੇ ਵਾਂਗ ਵਰਤਾਓ ਕਰਨ ਵਾਲਾ, ਭਉਰਹਿਤ ਅਤੇ ਨਿਸ਼ਕਾਮ, ਉਹ ਅਕਸ਼ੈ, ਅਪਰਿਮਿਤ ਸੁਖ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰਕੇ ਟਿਕਿਆ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ। ਨਿਸ਼ਕਾਮਤਾ ਹੀ ਉਸ ਪਰਮ ਖ਼ਜ਼ਾਨੇ ਦਾ ਉਧਾਰ ਹੈ। ਉਹ ਪੁਰਖ ਸਰਬ-ਕਾਮਮਯ ਹੈ; ਨਿਸ਼ਚੇ, ਸੰਕਲਪ ਅਤੇ ਅਭਿਮਾਨ ਦੇ ਲੱਛਣਾਂ ਵਾਲਾ ਹੋ ਕੇ ਉਹ ਬੱਝਿਆ ਹੋਇਆ ਹੈ। ਇਸ ਲਈ ਉਸਦਾ ਉਲਟ ਮੁਕਤ ਹੈ। ਇੱਥੇ ਕੁਝ ਲੋਕ ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ: ਗੁਣ ਪ੍ਰਕ੍ਰਿਤੀ ਦੇ ਭੇਦ ਦੇ ਵੱਸ ਹੋ ਕੇ ਨਿਸ਼ਚੇ-ਰੂਪ ਆਤਮਬੰਧਨ ਨੂੰ ਪ੍ਰਾਪਤ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਨਿਸ਼ਚੇ ਦੇ ਦੋਸ਼ਾਂ ਦੇ ਨਾਸ਼ ਨਾਲ ਹੀ ਮੋਕਸ਼ ਹੈ। ਮਨ ਨਾਲ ਹੀ ਵੇਖਦਾ ਹੈ, ਮਨ ਨਾਲ ਹੀ ਸੁਣਦਾ ਹੈ; ਕਾਮ, ਸੰਕਲਪ, ਸੰਦੇਹ, ਸ਼ਰਧਾ, ਅਸ਼ਰਧਾ, ਧ੍ਰਿਤੀ, ਅਧ੍ਰਿਤੀ, ਲੱਜਾ, ਬੁੱਧੀ, ਭੈ - ਇਹ ਸਭ ਮਨ ਹੀ ਹੈ। ਗੁਣਾਂ ਦੇ ਵਹਾਅ ਨਾਲ ਰੁੜ੍ਹਿਆ, ਕਲੁਸ਼ਿਤ, ਅਸਥਿਰ, ਚੰਚਲ, ਵਿਆਕੁਲ, ਲਾਲਸਾ ਵਾਲਾ ਅਤੇ ਵਿਆਕੁਲ ਮਨ ਅਭਿਮਾਨ ਨੂੰ ਪ੍ਰਾਪਤ ਹੁੰਦਾ ਹੈ; 'ਮੈਂ ਉਹ ਹਾਂ, ਇਹ ਮੇਰਾ ਹੈ' ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਮੰਨ ਕੇ ਪੰਛੀ ਵਾਂਗ ਜਾਲ ਵਿੱਚ ਫਸ ਕੇ ਆਪਣੇ ਆਪ ਨੂੰ ਆਪ ਹੀ ਬੰਨ੍ਹ ਲੈਂਦਾ ਹੈ। ਇਸ ਲਈ ਪੁਰਖ ਨਿਸ਼ਚੇ, ਸੰਕਲਪ ਅਤੇ ਅਭਿਮਾਨ ਦੇ ਲੱਛਣਾਂ ਨਾਲ ਬੱਝਿਆ ਹੈ; ਉਸਦਾ ਉਲਟ ਮੁਕਤ ਹੈ। ਇਸ ਲਈ ਨਿਸ਼ਚਾ-ਰਹਿਤ, ਸੰਕਲਪ-ਰਹਿਤ, ਅਭਿਮਾਨ-ਰਹਿਤ ਹੋ ਕੇ ਟਿਕਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ; ਇਹੀ ਮੋਕਸ਼ ਦਾ ਲੱਛਣ ਹੈ। ਇਹੀ ਇੱਥੇ ਬ੍ਰਹਮ-ਪਦਵੀ ਹੈ; ਇਹੀ ਇਸ ਦੁਆਰ ਦਾ ਛੇਦ ਹੈ; ਇਸ ਰਾਹੀਂ ਉਹ ਇਸ ਹਨੇਰੇ ਤੋਂ ਪਾਰ ਜਾਵੇਗਾ। ਇੱਥੇ ਸਾਰੀਆਂ ਕਾਮਨਾਵਾਂ ਸਮਾਹਿਤ ਹਨ, ਇਸ ਵਿਸ਼ੇ ਵਿੱਚ ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਉਦਾਹਰਨ ਦਿੱਤੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ: ਜਦੋਂ ਪੰਜ ਗਿਆਨ-ਇੰਦਰੀਆਂ ਮਨ ਨਾਲ ਸਥਿਰ ਰਹਿੰਦੀਆਂ ਹਨ ਅਤੇ ਬੁੱਧੀ ਵੀ ਚੇਸ਼ਟਾ ਨਹੀਂ ਕਰਦੀ, ਉਸਨੂੰ ਪਰਮ ਗਤੀ ਆਖਦੇ ਹਨ। ਇਹ ਕਹਿ ਕੇ ਅੰਤਰਹਿਰਦੈ ਸ਼ਾਕਾਯਨਯ ਨੇ ਉਸਨੂੰ ਨਮਸਕਾਰ ਕੀਤਾ, ਯਥਾਵਿਧੀ ਉਪਚਾਰ ਕੀਤੇ, ਕ੍ਰਿਤਕ੍ਰਿਤਯ ਹੋ ਕੇ ਵਾਯੂ ਦੇ ਮਾਰਗ ਰਾਹੀਂ ਉੱਤਰਾਇਣ ਨੂੰ ਗਿਆ। ਇੱਥੇ ਉੱਪਰਲੇ ਮਾਰਗ ਰਾਹੀਂ ਗਤੀ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦੀ। ਇਹੀ ਇੱਥੇ ਬ੍ਰਹਮ-ਪੰਥ ਹੈ; ਸੂਰਜੀ ਦੁਆਰ ਨੂੰ ਵਿੰਨ੍ਹ ਕੇ ਉੱਪਰ ਵੱਲ ਨਿਕਲਦਾ ਹੈ, ਇਸ ਵਿਸ਼ੇ ਵਿੱਚ ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਉਦਾਹਰਨ ਦਿੱਤੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ: ਹਿਰਦੇ ਵਿੱਚ ਦੀਵੇ ਵਾਂਗ ਸਥਿਤ ਉਸਦੀਆਂ ਅਨੰਤ ਰਸ਼ਮੀਆਂ - ਚਿੱਟੀਆਂ, ਕਾਲੀਆਂ, ਕਦਰੂ-ਨੀਲੀਆਂ, ਭੂਰੀਆਂ, ਕੋਮਲ ਲਾਲ। ਉਹਨਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਇੱਕ ਉੱਪਰ ਸਥਿਤ ਹੈ, ਜੋ ਸੂਰਜ-ਮੰਡਲ ਨੂੰ ਵਿੰਨ੍ਹ ਕੇ, ਬ੍ਰਹਮਲੋਕ ਪਾਰ ਕਰਕੇ ਪਰਮ ਗਤੀ ਨੂੰ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਉਸ ਦੀਆਂ ਹੋਰ ਸੌ ਰਸ਼ਮੀਆਂ ਉੱਪਰ ਹੀ ਵਿਵਸਥਿਤ ਹਨ; ਉਹਨਾਂ ਰਾਹੀਂ ਉਹ ਦੇਵ-ਸਮੂਹਾਂ ਦੇ ਆਪਣੇ ਧਾਮਾਂ ਨੂੰ ਪ੍ਰਾਪਤ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਜੋ ਅਨੇਕ ਰੂਪਾਂ ਵਾਲੀਆਂ, ਹੇਠਾਂ ਦੀਆਂ ਕੋਮਲ ਪ੍ਰਭਾ ਵਾਲੀਆਂ ਰਸ਼ਮੀਆਂ ਹਨ, ਉਹਨਾਂ ਰਾਹੀਂ ਇੱਥੇ ਕਰਮ-ਭੋਗ ਲਈ ਉਹ ਬੇਵੱਸ ਹੋ ਕੇ ਸੰਸਾਰ ਵਿੱਚ ਭਟਕਦਾ ਹੈ। ਇਸ ਲਈ ਇਹ ਭਗਵਾਨ ਆਦਿੱਤ ਹੀ ਸ੍ਰਿਸ਼ਟੀ, ਸਵਰਗ ਅਤੇ ਮੋਕਸ਼ ਦਾ ਹੇਤੂ ਹੈ।
Maitrāyaṇī 6.31
किमात्मकानि वा एतानीन्द्रियाणि प्रचरन्त्युद्गन्ता चैतेषामिह को नियन्ता वेत्याह । प्रत्याहात्मात्मकानीत्यात्मा ह्येषामुद्गन्ता वाप्सरसो भानवीयाश्च मरीचयो नाम अथ पञ्चभिः रश्मिभिर्विषयानत्ति कतम आत्मेति योऽयं शुद्धः पूतः शून्यः शान्तादिलक्षणोक्तः स्वकैर्लिङ्गैरुपगृह्यः तस्यैतल्लिङ्गमलिङ्गस्याग्नेर्यदौष्ण्यमाविष्टं चापां यः शिवतमोरस इत्येके । अथ वाक्ष्रोत्रं चक्षुर्मनः प्राण इत्येके, अथ बुद्धिर्धृतिः स्मृतिः प्रज्ञा तदित्येके अथ ते एतस्यैवं यथैवेह बीजस्याङ्कुरावाथधूमार्चिर्विष्फुलिङ्गा इवाग्नेश्चेति अत्रोदाहरन्ति वह्नेश्च यद्वत्खलु विष्फुलिङ्गाः सूर्यान्मयूखाश्च तथैव तस्य । प्राणादयो वै पुनरेव तस्मादभ्युच्चरन्तीह यथाक्रमेण ॥ ॥ ६.३१ ॥
ਇੰਦ੍ਰੀਆਂ ਕਿਸ ਸਰੂਪ ਵਿੱਚ ਵਿਚਰਦੀਆਂ ਹਨ, ਅਤੇ ਉਹਨਾਂ ਨੂੰ ਉਭਾਰਨ ਵਾਲਾ ਅਤੇ ਇੱਥੇ ਉਹਨਾਂ ਦਾ ਨਿਯੰਤਾ ਕੌਣ ਹੈ? ਇਸ ਦਾ ਉੱਤਰ: ਉਹ ਆਤਮਾ ਰੂਪ ਹੋ ਕੇ ਵਿਚਰਦੀਆਂ ਹਨ; ਉਹਨਾਂ ਨੂੰ ਉਭਾਰਨ ਵਾਲਾ ਆਤਮਾ ਹੀ ਹੈ। ਜਾਂ ਅਪਸਰਸ ਨਾਮਕ ਭਾਨਵੀਯ ਕਿਰਨਾਂ ਉਭਾਰਦੀਆਂ ਹਨ। ਫਿਰ ਉਹ ਪੰਜ ਕਿਰਨਾਂ ਰਾਹੀਂ ਵਿਸ਼ਿਆਂ ਦਾ ਭੋਗ ਕਰਦਾ ਹੈ। 'ਕਿਹੜਾ ਆਤਮਾ?' — ਜੋ ਸ਼ੁੱਧ, ਪਵਿੱਤਰ, ਸ਼ੂਨ੍ਯ, ਸ਼ਾਂਤ ਆਦਿ ਲੱਛਣਾਂ ਵਾਲਾ ਕਿਹਾ ਗਿਆ ਹੈ, ਉਹ ਆਪਣੇ ਚਿੰਨ੍ਹਾਂ ਰਾਹੀਂ ਗ੍ਰਹਿਣ ਯੋਗ ਹੈ। ਅਲਿੰਗ ਅਗਨੀ ਦਾ ਚਿੰਨ੍ਹ ਉਸਦੀ ਤਪਸ਼ ਹੈ, ਅਤੇ ਪਾਣੀ ਵਿੱਚ ਵਸਿਆ ਸ਼ਿਵਤਮ ਰਸ ਵੀ ਉਹੀ ਹੈ, ਇਹ ਕੁਝ ਲੋਕ ਆਖਦੇ ਹਨ। ਫਿਰ ਵਾਕ, ਸ਼ਰੋਤ੍ਰ, ਚਕ੍ਸ਼ੂ, ਮਨ, ਪ੍ਰਾਣ ਕੁਝ ਲੋਕ ਆਖਦੇ ਹਨ; ਬੁੱਧੀ, ਧ੍ਰਿਤੀ, ਸਮ੍ਰਿਤੀ, ਪ੍ਰਗਿਆ ਕੁਝ ਲੋਕ ਆਖਦੇ ਹਨ। ਜਿਵੇਂ ਬੀਜ ਤੋਂ ਅੰਕੁਰ, ਅਗਨੀ ਤੋਂ ਧੂੰਆਂ, ਲਾਟ ਅਤੇ ਚਿੰਗਾਰੀਆਂ ਨਿਕਲਦੀਆਂ ਹਨ, ਤਿਵੇਂ ਉਸ ਤੋਂ ਪ੍ਰਾਣ ਆਦਿ ਕ੍ਰਮ ਨਾਲ ਉਦੈ ਹੁੰਦੇ ਹਨ।
Maitrāyaṇī 6.32
तस्माद्वा एतस्मादात्मनि सर्वे प्राणाः सर्वे लोकाः सर्वे वेदाः सर्वे देवाः सर्वाणि च भूतान्युच्चरन्ति तस्योपनिषत्सत्यस्य सत्यमिति अथ यथार्द्रैधाग्नेरभ्याहितस्य पृथग्धूमा निश्चरन्त्येवं वा एतस्य महतो भूतस्य निःश्वसितमेतद्यदृग्वेदो यजुर्वेदः सामवेदोऽथर्वाङ्गिरसा इतिहासः पुराणम् विद्या उपनिषदः श्लोकाः सूत्राण्यनुव्याख्यानानि व्याख्यानान्यस्यैवैतानि विश्वा भूतानि ॥ ६.३२ ॥
ਉਸ ਆਤਮਾ ਤੋਂ ਹੀ ਸਾਰੇ ਪ੍ਰਾਣ, ਸਾਰੇ ਲੋਕ, ਸਾਰੇ ਵੇਦ, ਸਾਰੇ ਦੇਵਤੇ ਅਤੇ ਸਾਰੇ ਜੀਵ ਉਦੈ ਹੁੰਦੇ ਹਨ। ਉਸਦੀ ਉਪਨਿਸ਼ਦ 'ਸੱਚ ਦਾ ਸੱਚ' ਹੈ। ਗਿੱਲੇ ਬਾਲਣ ਨਾਲ ਬਲਦੀ ਅੱਗ ਤੋਂ ਜਿਵੇਂ ਵੱਖੋ-ਵੱਖ ਧੂੰਏਂ ਨਿਕਲਦੇ ਹਨ, ਤਿਵੇਂ ਇਸ ਮਹਾਭੂਤ ਦਾ ਸਾਹ ਇਹ ਹੈ: ਰਿਗਵੇਦ, ਯਜੁਰਵੇਦ, ਸਾਮਵੇਦ, ਅਥਰਵਾਂਗਿਰਸ, ਇਤਿਹਾਸ, ਪੁਰਾਣ, ਵਿੱਦਿਆਵਾਂ, ਉਪਨਿਸ਼ਦਾਂ, ਸ਼ਲੋਕਾਂ, ਸੂਤਰਾਂ, ਅਨੁਵਿਆਖਿਆਨਾਂ ਅਤੇ ਵਿਆਖਿਆਨਾਂ — ਇਹ ਸਭ ਇਸੇ ਦੇ ਹਨ, ਅਤੇ ਵਿਸ਼ਵ ਦੇ ਸਾਰੇ ਜੀਵ ਵੀ ਇਸੇ ਦੇ ਹਨ।
Maitrāyaṇī 6.33
पञ्चेष्टको वा एषोऽग्निः संवत्सरः तस्येमा इष्टका यो वसन्तो ग्रीष्मो वर्षाः शरद्धेमन्तः स शिरःपक्षसीपृच्च्हपृष्टवान् एषोऽग्निः पुरुषविदः सेयं प्रजापतेः प्रथमा चितिः करैर्यजमानमन्तरिक्षमुत्क्षिओप्त्वा वायवे प्रायच्च्हत् प्राणो वै वायुः प्राणोऽग्निस्तस्येमा इष्टका यः प्राणो व्यानोऽपानः समान उदानः स शिरःपक्षसीपृष्ठपुच्च्हवानेषोऽग्निः पुरुषविदस्तदिदमन्तरिक्षं प्रजापतेर्द्वितीया चितिः करैर्यजमानं दिवमुत्क्षिप्तेन्द्राय प्रायच्च्हत् असौ वा आदित्य इन्द्रः सैषोऽग्निः तस्येमा इष्टका यदृग्यजुः सामाथर्वाङ्गिरसा इतिहासं पुराणं स शिरःपक्षसीपुच्च्हपृष्ठवानेषोऽग्निः पुरुषविदः सैषा द्यौः प्रजापतेस्तृतीया चितिः करैर्यजमानस्यात्मविदेऽवदानं करोति यथात्मविदुत्क्षिप्य ब्रह्मणे प्रायच्च्हत् तत्रानन्दी मोदी भवति ॥ ६.३३ ॥
ਇਹ ਅਗਨੀ ਪੰਜ ਇੱਟਾਂ ਵਾਲੀ ਅਗਨੀ ਹੈ, ਜਾਂ ਇਹ ਸੰਵਤਸਰ ਹੈ। ਇਸ ਦੀਆਂ ਇੱਟਾਂ ਬਸੰਤ, ਗ੍ਰੀਸ਼ਮ, ਵਰਖਾ, ਸ਼ਰਦ ਅਤੇ ਹੇਮੰਤ ਹਨ। ਇਹ ਸਿਰ, ਦੋ ਖੰਭ, ਪਾਸੇ, ਪੂਛ ਅਤੇ ਪਿੱਠ ਵਾਲੀ ਹੈ; ਪੁਰਸ਼ ਨੂੰ ਜਾਣਨ ਵਾਲੇ ਲਈ ਇਹ ਅਗਨੀ ਹੈ। ਇਹ ਪ੍ਰਜਾਪਤੀ ਦੀ ਪਹਿਲੀ ਪਰਤ ਹੈ। ਹੱਥਾਂ ਨਾਲ ਯਜਮਾਨ ਨੂੰ ਅੰਤਰਿਕਸ਼ ਵਿੱਚ ਚੁੱਕ ਕੇ ਵਾਯੂ ਨੂੰ ਦਿੱਤਾ। ਪ੍ਰਾਣ ਹੀ ਵਾਯੂ ਹੈ, ਪ੍ਰਾਣ ਹੀ ਅਗਨੀ ਹੈ। ਇਸ ਦੀਆਂ ਇੱਟਾਂ ਪ੍ਰਾਣ, ਵਿਆਨ, ਅਪਾਨ, ਸਮਾਨ, ਉਦਾਨ ਹਨ; ਇਹ ਸਿਰ, ਖੰਭ, ਪਾਸੇ, ਪਿੱਠ, ਪੂਛ ਵਾਲੀ ਹੈ; ਇਹ ਪੁਰਸ਼ਵਿਦ ਦੀ ਅਗਨੀ ਹੈ। ਇਹ ਅੰਤਰਿਕਸ਼ ਪ੍ਰਜਾਪਤੀ ਦੀ ਦੂਜੀ ਪਰਤ ਹੈ। ਹੱਥਾਂ ਨਾਲ ਯਜਮਾਨ ਨੂੰ ਸਵਰਗ ਵਿੱਚ ਚੁੱਕ ਕੇ ਇੰਦਰ ਨੂੰ ਦਿੱਤਾ। ਉਹ ਆਦਿੱਤਯ ਹੀ ਇੰਦਰ ਹੈ, ਉਹੀ ਇਹ ਅਗਨੀ ਹੈ। ਇਸ ਦੀਆਂ ਇੱਟਾਂ ਰਿਚ, ਯਜੁ, ਸਾਮ, ਅਥਰਵਾਂਗਿਰਸ, ਇਤਿਹਾਸ, ਪੁਰਾਣ ਹਨ; ਇਹ ਸਿਰ, ਖੰਭ, ਪਾਸੇ, ਪੂਛ, ਪਿੱਠ ਵਾਲੀ ਹੈ; ਇਹ ਪੁਰਸ਼ਵਿਦ ਦੀ ਅਗਨੀ ਹੈ। ਇਹ ਦਿਅੌ ਪ੍ਰਜਾਪਤੀ ਦੀ ਤੀਜੀ ਪਰਤ ਹੈ। ਹੱਥਾਂ ਨਾਲ ਯਜਮਾਨ ਲਈ ਆਤਮਵਿਦ ਨੂੰ ਅਵਦਾਨ ਕਰਦਾ ਹੈ; ਆਤਮਵਿਦ ਨੂੰ ਚੁੱਕ ਕੇ ਬ੍ਰਹਮ ਨੂੰ ਦੇਣ ਵਾਂਗ, ਉੱਥੇ ਉਹ ਆਨੰਦਿਤ ਅਤੇ ਪ੍ਰਸੰਨ ਹੁੰਦਾ ਹੈ।
Maitrāyaṇī 6.34
पृथिवीगार्हपत्योऽन्तरिक्षं दक्षिणाग्निर्द्यौराहवनीयः तत एव पवमानपावकशुचय आविष्कृतमेतेनास्य यज्ञम् यतः पवमानपावकशुचिसंघातो हि जाठरः तस्मादग्निर्यष्टव्यः चेतव्यः स्तोतव्योऽभिध्यातव्यः यजमानो हविर्गृहीत्वा देवताभिध्यानमिच्छति हिरण्यवर्णः शकुनो हृद्यादित्ये प्रतिष्ठितः मद्गुर्हंसस्तेजोवृषः सोऽस्मिन्नग्नौ यजामहे इति चापि मन्त्रार्थं विचिनोति । तत्सवितुर्वरेण्यं भर्गोऽस्याभिध्येयं यो बुद्ध्यन्तस्थो ध्यायीह मनःशान्तिपदमनुसरत्यात्मन्येव धत्तेऽत्रेमे श्लोका भवन्ति १ यथा निरिन्धनो वह्निः स्वयोनावुपशाम्यते तथा वृत्तिक्षयाच्चित्तं स्वयोनावुपशाम्यते । २ स्वयोनावुपशान्तस्य मनसः सत्यकामतः इन्द्रियार्थविमूढस्यानृताः कर्मवशानुगाः । ३ चित्तमेव हि संसारम् तत्प्रयत्नेन शोधयेत् यच्चित्तस्तन्मयो भवति गुह्यमेतत्सनातनम् । ४ चित्तस्य हि प्रसादेन हन्ति कर्म शुभाशुभम् प्रसन्नात्मात्मनि स्थित्वा सुखमव्ययमश्नुते । ५ समासक्तं यथा चित्तं जन्तोर्विषयगोचरे यद्येवं ब्रह्मणि स्यात्तत्को न मुच्येत बन्धनात् । ६ मनो हि द्विविधं प्रोक्तं शुद्धं चाशुद्धमेव च अशुद्धं कामसम्पर्कात् शुद्धं कामविवर्जितम् । ७ लय विक्षेपरहितं मनः कृत्वा सुनिश्चलम् यदा यात्यमनीभावं तदा तत्परमं पदम् । ८ तावन्मनो निरोद्धव्यं हृदि यावत्क्षयं गतम् एतज्ज्ञानं च मोक्षं च शेषान्ये ग्रन्थविस्तराः । ९ समाधिनिर्धौतमलस्य चेतसो निवेशितस्यात्मनि यत्सुखं भवेत् न शक्यते वर्णयितुं गिरा तदा स्वयं तदन्तःकरणेन गृह्यते । १० अपामापोऽग्निरग्नौ वा व्योम्नि व्योम न लक्षयेत् एवमन्तर्गतं यस्य मनः स परिमुच्यते । ११ मन एव मनुष्याणं कारणं बन्धमोक्षयोः बन्धाय विषयासंगिं मोक्षो निर्विषयं स्मृतम् । अतोऽनग्निहोत्र्यनग्निचिदज्ञानभिध्यायिनां ब्राह्मणः पदव्योमानुस्मरणं विरुद्धम् तस्मादग्निर्यष्टव्यः चेतव्यः स्तोतव्योऽभिध्यातव्यः ॥ ६.३४ ॥
ਪ੍ਰਿਥਵੀ ਗਾਰਹਪਤਯ, ਅੰਤਰਿਕਸ਼ ਦਕਸ਼ਿਣਾਗਨੀ, ਦਿਯੌ ਆਹਵਨੀਯ। ਉਸੇ ਤੋਂ ਹੀ ਪਵਮਾਨ, ਪਾਵਕ ਅਤੇ ਸ਼ੁਚਿ ਅਗਨੀਆਂ ਪ੍ਰਗਟ ਹੋਈਆਂ; ਇਸੇ ਕਾਰਨ ਇਹ ਯਗ ਪ੍ਰਗਟ ਹੋਇਆ। ਪਵਮਾਨ-ਪਾਵਕ-ਸ਼ੁਚਿ ਦਾ ਸਮੂਹ ਹੀ ਜਾਠਰਾਗਨੀ ਹੈ। ਇਸ ਲਈ ਅਗਨੀ ਦਾ ਯਜਨ ਕਰਨਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ, ਜਾਣਨਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ, ਸਤੁਤੀ ਕਰਨੀ ਚਾਹੀਦੀ ਹੈ, ਧਿਆਨ ਕਰਨਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ। ਯਜਮਾਨ ਹਵਿ ਲੈ ਕੇ ਦੇਵਤਾ ਦੇ ਧਿਆਨ ਦੀ ਇੱਛਾ ਕਰਦਾ ਹੈ। 'ਸੁਨਹਿਰੀ ਰੰਗ ਦਾ ਪੰਛੀ ਹਿਰਦੇ ਅਤੇ ਸੂਰਜ ਵਿੱਚ ਸਥਿਤ ਹੈ; ਮਦਗੂ, ਹੰਸ, ਤੇਜ ਦਾ ਵ੍ਰਿਸ਼ਭ; ਉਸ ਅਗਨੀ ਵਿੱਚ ਅਸੀਂ ਯਜਨ ਕਰਦੇ ਹਾਂ' — ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਮੰਤਰਾਰਥ ਵਿਚਾਰਦਾ ਹੈ। ਸਵਿਤਾ ਦੇ ਉਸ ਵਰੇਣਯ ਤੇਜ ਦਾ, ਜੋ ਬੁੱਧੀ ਦੇ ਅੰਦਰ ਸਥਿਤ ਹੈ, ਧਿਆਨ ਕਰਨਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ। ਇੱਥੇ ਮਨ ਦੀ ਸ਼ਾਂਤੀ ਦੇ ਪਦ ਨੂੰ ਅਨੁਸਰਨ ਵਾਲਾ ਧਿਆਨੀ ਉਸਨੂੰ ਆਤਮਾ ਵਿੱਚ ਹੀ ਧਾਰਨ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਇਸ ਬਾਰੇ ਇਹ ਸ਼ਲੋਕ ਹਨ: ੧. ਬਾਲਣ ਰਹਿਤ ਅੱਗ ਜਿਵੇਂ ਆਪਣੇ ਸਰੋਤ ਵਿੱਚ ਸ਼ਾਂਤ ਹੁੰਦੀ ਹੈ, ਤਿਵੇਂ ਵ੍ਰਿਤੀਆਂ ਦੇ ਖਤਮ ਹੋਣ ਨਾਲ ਚਿੱਤ ਆਪਣੇ ਸਰੋਤ ਵਿੱਚ ਸ਼ਾਂਤ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ੨. ਆਪਣੇ ਸਰੋਤ ਵਿੱਚ ਸ਼ਾਂਤ ਮਨ ਵਾਲੇ, ਸੱਤਿਆ-ਕਾਮ ਰਹਿਤ, ਇੰਦਰੀ-ਵਿਸ਼ਿਆਂ ਵਿੱਚ ਮੋਹਿਤ ਵਿਅਕਤੀ ਦੀਆਂ ਕਾਮਨਾਵਾਂ ਝੂਠੀਆਂ ਹਨ; ਉਹ ਕਰਮ ਦੇ ਵਸ ਨੂੰ ਅਨੁਸਰਦੀਆਂ ਹਨ। ੩. ਚਿੱਤ ਹੀ ਸੰਸਾਰ ਹੈ; ਉਸਨੂੰ ਯਤਨ ਨਾਲ ਸ਼ੁੱਧ ਕਰਨਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ। ਜਿਸਦਾ ਚਿੱਤ ਜਿਹੋ ਜਿਹਾ ਹੁੰਦਾ ਹੈ ਉਹ ਉਹੋ ਜਿਹਾ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ — ਇਹ ਗੁਹਿਆ ਸਨਾਤਨ ਸੱਚ ਹੈ। ੪. ਚਿੱਤ ਦੀ ਪ੍ਰਸੰਨਤਾ ਨਾਲ ਸ਼ੁਭ-ਅਸ਼ੁਭ ਕਰਮ ਨਾਸ਼ ਹੁੰਦੇ ਹਨ; ਪ੍ਰਸੰਨ ਆਤਮਾ ਆਤਮਾ ਵਿੱਚ ਸਥਿਤ ਹੋ ਕੇ ਅਵਿਅਯ ਸੁੱਖ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰਦਾ ਹੈ। ੫. ਜਿਵੇਂ ਜੀਵ ਦਾ ਚਿੱਤ ਵਿਸ਼ਿਆਂ ਵਿੱਚ ਆਸਕਤ ਹੁੰਦਾ ਹੈ, ਜੇ ਇਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਬ੍ਰਹਮ ਵਿੱਚ ਹੁੰਦਾ ਤਾਂ ਕੌਣ ਬੰਧਨ ਤੋਂ ਮੁਕਤ ਨਾ ਹੁੰਦਾ? ੬. ਮਨ ਦੋ ਤਰ੍ਹਾਂ ਦਾ ਕਿਹਾ ਗਿਆ ਹੈ — ਸ਼ੁੱਧ ਅਤੇ ਅਸ਼ੁੱਧ; ਕਾਮ ਦੇ ਸੰਪਰਕ ਨਾਲ ਅਸ਼ੁੱਧ, ਕਾਮ ਰਹਿਤ ਹੋਣ ਨਾਲ ਸ਼ੁੱਧ। ੭. ਲਯ-ਵਿਕਸ਼ੇਪ ਰਹਿਤ, ਅਤਿ ਨਿਸ਼ਚਲ ਮਨ ਨੂੰ ਕਰਕੇ ਜਦੋਂ ਅਮਨੀਭਾਵ ਪ੍ਰਾਪਤ ਹੁੰਦਾ ਹੈ, ਉਹੀ ਪਰਮ ਪਦ ਹੈ। ੮. ਜਦ ਤੱਕ ਮਨ ਦਾ ਖਾਤਮਾ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦਾ, ਹਿਰਦੇ ਵਿੱਚ ਉਸਨੂੰ ਰੋਕਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ; ਇਹੀ ਗਿਆਨ ਅਤੇ ਮੋਕਸ਼ ਹੈ, ਬਾਕੀ ਗ੍ਰੰਥਾਂ ਦਾ ਵਿਸਤਾਰ ਹੈ। ੯. ਸਮਾਧੀ ਨਾਲ ਮਲ ਧੋਤੇ ਹੋਏ ਚਿੱਤ ਦਾ ਆਤਮਾ ਵਿੱਚ ਟਿਕਣ ਨਾਲ ਜੋ ਸੁੱਖ ਹੁੰਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਬੋਲ ਕੇ ਵਰਣਨ ਨਹੀਂ ਕੀਤਾ ਜਾ ਸਕਦਾ; ਉਹ ਅੰਤਹਕਰਣ ਨਾਲ ਆਪ ਹੀ ਗ੍ਰਹਿਣ ਕੀਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ੧੦. ਜਿਵੇਂ ਪਾਣੀ ਵਿੱਚ ਪਾਣੀ, ਅੱਗ ਵਿੱਚ ਅੱਗ, ਆਕਾਸ਼ ਵਿੱਚ ਆਕਾਸ਼ ਨਹੀਂ ਪਛਾਣਿਆ ਜਾਂਦਾ, ਤਿਵੇਂ ਜਿਸਦਾ ਮਨ ਅੰਦਰ ਲੀਨ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਉਹ ਮੁਕਤ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ੧੧. ਮਨ ਹੀ ਮਨੁੱਖਾਂ ਦੇ ਬੰਧਨ ਅਤੇ ਮੋਕਸ਼ ਦਾ ਕਾਰਨ ਹੈ; ਵਿਸ਼ਿਆਂ ਵਿੱਚ ਆਸਕਤੀ ਬੰਧਨ ਲਈ, ਵਿਸ਼ਿਆਂ ਤੋਂ ਰਹਿਤਤਾ ਮੋਕਸ਼ ਲਈ ਯਾਦ ਕੀਤੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਇਸ ਲਈ ਜੋ ਅਗਨੀਹੋਤਰ ਨਹੀਂ ਕਰਦੇ, ਅਗਨੀਚਯਨ ਨਹੀਂ ਕਰਦੇ, ਅਗਿਆਨੀ ਹਨ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਲਈ ਬ੍ਰਾਹਮਣ ਮਾਰਗ ਦੇ ਆਕਾਸ਼ ਦਾ ਸਮਰਣ ਵਿਰੁੱਧ ਹੈ। ਇਸ ਲਈ ਅਗਨੀ ਦਾ ਯਜਨ ਕਰਨਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ, ਜਾਣਨਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ, ਸਤੁਤੀ ਕਰਨੀ ਚਾਹੀਦੀ ਹੈ, ਧਿਆਨ ਕਰਨਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ।
Maitrāyaṇī 6.35
नमोऽग्नये पृथिवी क्षिते लोकस्मृते लोकम्स्मै यजमानाय धेहि नमो वायवेऽन्तरिक्षक्षिते लोकस्मृते लकमस्मै यजमानाय धेहि नम आदित्याय दिविक्षिते लोकस्मृते लोकमस्मै यजमानाय धेहि नमो ब्रह्मणे सर्वक्षिते सर्वस्मृते सर्वमस्मै यजमानाय धेहि हिरण्मयेन पात्रेण सत्यस्यापिहितं मुखम् तत्त्वं पूषन्नपावृणु सत्यधर्माय विष्णवे योऽसा आदित्ये पुरुषः सोऽसा अहम् एष ह वै सत्यधर्मो यदादित्यस्य आदित्यत्वं तच्च्हुक्लम् पुरुषम् अलिङ्गम् नभसोऽन्तर्गतस्य तेजसोंऽशमात्रमेतद्यदादित्यस्य मध्य इवेत्य् अक्षिण्यग्नौ चैतद्ब्रह्मैतदमृतमेतद्भर्गः एतत्सत्यधर्मो नभसोऽन्तर्गतस्य तेजसोंऽशमात्रमेतद्यदादित्यस्य मध्ये अमृतं यस्य हि सोमः प्राणा वा अप्ययंकुरा एतक़्द्ब्रह्मैतदमृतमेतद्भर्गः एतत्सत्यधर्मो नभसोऽन्तर्गतस्य तेजसोऽंशमात्रम् एतद्यदादित्यस्य मध्ये यजुर्दीप्यत्यौमापोज्योतिरसोऽमृतंब्रह्म भूर्भुवः स्वरोम् । अष्टपादं शुचिं हंसं त्रिसूत्रमणुमव्ययम् द्विधर्मोऽन्धं तेजसेन्धं सर्वं पश्यन्पश्यति नभसोऽन्तर्गतस्य तेजसोऽन्शमात्रमेतद्यदादित्यस्य मध्ये उदित्वा मयूखे भवत एतत्सवित्सत्यधर्म एतद्यजुरेतत्तप एतदग्निरेतद्वायुरेतत्प्राण एतदाप एतच्चन्द्रमा एतच्च्हुक्रमेतदमृतमेतद्ब्रह्मविषयमेतद्भानुरर्णवस्तस्मिन्नेव यजमानः सैन्धव इव व्लीयन्त एषा वै ब्रह्मैकतात्र हि सर्वे कामाः समाहिता इत्यत्रोदाहरन्ति -- अंशुधारय इवाणुवातेरितः संस्फुरत्यसावन्तर्गः सुराणाम्। यो हैवंवित्स सवित् स द्वैतवित् सैकधामेतः स्यात्तदात्मकश्च । ये विन्दव इवाभ्युच्चरन्त्यजस्रम् विद्युदिवाभ्रार्चिषः परमे व्योमन् । तेऽर्चिषो वै यशस आश्रयवशाज्जटाभिरूपा इव कृष्णवर्त्मनः ॥ ६.३५ ॥
ਅਗਨੀ ਨੂੰ ਨਮਸਕਾਰ, ਜੋ ਧਰਤੀ ਵਿੱਚ ਵਸਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਲੋਕ ਵਜੋਂ ਯਾਦ ਕੀਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ; ਇਸ ਯਜਮਾਨ ਨੂੰ ਲੋਕ ਪ੍ਰਦਾਨ ਕਰੋ। ਵਾਯੂ ਨੂੰ ਨਮਸਕਾਰ, ਜੋ ਅੰਤਰਿਕਸ਼ ਵਿੱਚ ਵਸਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਲੋਕ ਵਜੋਂ ਯਾਦ ਕੀਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ; ਇਸ ਯਜਮਾਨ ਨੂੰ ਲੋਕ ਪ੍ਰਦਾਨ ਕਰੋ। ਆਦਿਤਯ ਨੂੰ ਨਮਸਕਾਰ, ਜੋ ਦਿਉਲੋਕ ਵਿੱਚ ਵਸਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਲੋਕ ਵਜੋਂ ਯਾਦ ਕੀਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ; ਇਸ ਯਜਮਾਨ ਨੂੰ ਲੋਕ ਪ੍ਰਦਾਨ ਕਰੋ। ਬ੍ਰਹਮ ਨੂੰ ਨਮਸਕਾਰ, ਜੋ ਸਭ ਵਿੱਚ ਵਸਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਸਭ ਵਜੋਂ ਯਾਦ ਕੀਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ; ਇਸ ਯਜਮਾਨ ਨੂੰ ਸਭ ਕੁਝ ਪ੍ਰਦਾਨ ਕਰੋ। ਸੁਨਹਿਰੀ ਪਾਤਰ ਨਾਲ ਸੱਚ ਦਾ ਮੂੰਹ ਢਕਿਆ ਹੋਇਆ ਹੈ; ਹੇ ਪੂਸ਼ਨ, ਉਸਨੂੰ ਖੋਲ੍ਹੋ, ਸੱਤਿਆਧਰਮਾ ਵਿਸ਼ਣੂ ਲਈ। ਆਦਿਤਯ ਵਿੱਚ ਜੋ ਪੁਰਖ ਹੈ, ਉਹ ਮੈਂ ਹਾਂ। ਇਹ ਨਿਸ਼ਚੇ ਹੀ ਸੱਤਿਆਧਰਮ ਹੈ; ਆਦਿਤਯ ਦਾ ਜੋ ਆਦਿਤਯਤਵ ਹੈ ਉਹ ਸ਼ੁਕਲ ਪੁਰਖ ਹੈ, ਅਲਿੰਗ ਹੈ, ਆਕਾਸ਼ ਵਿੱਚ ਸਥਿਤ ਤੇਜ ਦਾ ਕੇਵਲ ਇੱਕ ਅੰਸ਼ ਹੈ; ਆਦਿਤਯ ਦੇ ਮੱਧ ਵਿੱਚ, ਅੱਖ ਵਿੱਚ ਅਤੇ ਅਗਨੀ ਵਿੱਚ ਜੋ ਹੈ। ਇਹੀ ਬ੍ਰਹਮ ਹੈ, ਇਹੀ ਅਮ੍ਰਿਤ ਹੈ, ਇਹੀ ਭਰਗ ਹੈ, ਇਹੀ ਸੱਤਿਆਧਰਮ ਹੈ। ਆਕਾਸ਼ ਵਿੱਚ ਸਥਿਤ ਤੇਜ ਦਾ ਕੇਵਲ ਇੱਕ ਅੰਸ਼ ਇਹ ਹੈ; ਆਦਿਤਯ ਦੇ ਮੱਧ ਵਿੱਚ ਅਮ੍ਰਿਤ ਹੈ; ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਸੋਮ ਅਤੇ ਪ੍ਰਾਣ ਲੀਨ ਹੁੰਦੇ ਹਨ ਉਹ। ਇਹੀ ਬ੍ਰਹਮ ਹੈ, ਇਹੀ ਅਮ੍ਰਿਤ ਹੈ, ਇਹੀ ਭਰਗ ਹੈ, ਇਹੀ ਸੱਤਿਆਧਰਮ ਹੈ। ਆਕਾਸ਼ ਵਿੱਚ ਸਥਿਤ ਤੇਜ ਦਾ ਕੇਵਲ ਇੱਕ ਅੰਸ਼ ਇਹ ਹੈ; ਆਦਿਤਯ ਦੇ ਮੱਧ ਵਿੱਚ ਯਜੁਸ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ਦਾ ਹੈ; ਓਮਾ, ਜਲ, ਜਯੋਤੀ, ਰਸ, ਅਮ੍ਰਿਤ ਬ੍ਰਹਮ; ਭੂਃ ਭੁਵਃ ਸ੍ਵਃ ਓਮ੍। ਅੱਠ ਪੈਰਾਂ ਵਾਲਾ, ਸ਼ੁਚੀ, ਹੰਸ, ਤਿੰਨ ਧਾਗਿਆਂ ਵਾਲਾ, ਸੂਖਮ, ਅਵਿਅਯ, ਦੋਹਰੇ ਧਰਮ ਵਾਲਾ, ਅੰਨ੍ਹਾ, ਤੇਜ ਨਾਲ ਪ੍ਰਜਵਲਿਤ, ਸਭ ਨੂੰ ਵੇਖਦਾ ਵੇਖਦਾ ਹੈ। ਆਕਾਸ਼ ਵਿੱਚ ਸਥਿਤ ਤੇਜ ਦਾ ਕੇਵਲ ਇੱਕ ਅੰਸ਼ ਇਹ ਹੈ; ਆਦਿਤਯ ਦੇ ਮੱਧ ਵਿੱਚ ਉਦਿਤ ਹੋ ਕੇ ਕਿਰਨਾਂ ਵਿੱਚ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਇਹੀ ਸਵਿਤਾ, ਸੱਤਿਆਧਰਮ ਹੈ; ਇਹੀ ਯਜੁਸ, ਇਹੀ ਤਪ, ਇਹੀ ਅਗਨੀ, ਇਹੀ ਵਾਯੂ, ਇਹੀ ਪ੍ਰਾਣ, ਇਹੀ ਜਲ, ਇਹੀ ਚੰਦਰਮਾ, ਇਹੀ ਸ਼ੁਕ੍ਰ, ਇਹੀ ਅਮ੍ਰਿਤ, ਇਹੀ ਬ੍ਰਹਮ-ਵਿਸ਼ਯ; ਇਹੀ ਭਾਨੂ, ਅਰਣਵ। ਉਸੇ ਵਿੱਚ ਯਜਮਾਨ ਸੈਂਧਵ ਲੂਣ ਵਾਂਗ ਲੀਨ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਇਹੀ ਬ੍ਰਹਮ ਦੀ ਏਕਤਾ ਹੈ; ਇਸ ਵਿੱਚ ਸਾਰੀਆਂ ਕਾਮਨਾਵਾਂ ਇਕੱਠੀਆਂ ਹਨ, ਇਹ ਇੱਥੇ ਉਦਾਹਰਣ ਦਿੱਤੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ: ਕਿਰਨਾਂ ਦੀਆਂ ਧਾਰਾਵਾਂ ਸੂਖਮ ਹਵਾ ਨਾਲ ਪ੍ਰੇਰਿਤ ਹੋ ਕੇ ਜਿਵੇਂ ਸਫੁਰਦੀਆਂ ਹਨ, ਤਿਵੇਂ ਉਹ ਦੇਵਤਿਆਂ ਦੇ ਅੰਦਰ ਸਫੁਰਦਾ ਹੈ। ਜੋ ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਜਾਣਦਾ ਹੈ ਉਹ ਸਵਿਤਾ ਹੈ; ਉਹ ਦ੍ਵੈਤ ਨੂੰ ਜਾਣਨ ਵਾਲਾ ਹੈ; ਇੱਥੋਂ ਉਹ ਇੱਕ ਧਾਮ ਵਾਲਾ ਅਤੇ ਉਸ ਸਰੂਪ ਵਾਲਾ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਪਰਮ ਵਿਓਮ ਵਿੱਚ ਬਿਜਲੀ ਜਿਵੇਂ ਮੇਘ-ਲਾਟਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਉੱਠਦੀ ਹੈ, ਤਿਵੇਂ ਬਿੰਦੂ ਨਿਰੰਤਰ ਉੱਪਰ ਉੱਠਦੇ ਹਨ; ਉਹ ਲਾਟਾਂ ਯਸ਼ ਦੇ ਆਸਰੇ ਕਾਰਨ ਜਟਾਵਾਂ ਵਰਗੇ ਰੂਪ ਧਾਰ ਕੇ ਕ੍ਰਿਸ਼ਨ ਮਾਰਗ ਵਿੱਚ ਜਾਂਦੀਆਂ ਹਨ।
Maitrāyaṇī 6.36
द्वे वाव खल्वेते ब्रह्मज्योतिषो रूपके शान्तमेकं समृद्धं चैकम् । अथ यच्छान्तं तस्याऽऽधारं खम् अथ यत्समृद्धमिदं तस्यान्नम् तस्मान्मन्त्रौषधाज्यामिषपुरोडाशस्थालीपाकादिभिर्यष्टव्यमन्तर्वेद्याम्। आस्न्यवशिष्टैरन्नपानैश्चाऽऽस्यमाहवनीयमिति मत्वा तेजसः समृद्ध्यै पुण्यलोकविजित्यर्थायामृतत्वाय चात्रोदाहरन्ति - अग्निहोत्रं जुहुयात्स्वर्गकामो यमराज्यमग्निष्टोमेनाभियजति सोमराज्यमुक्थेन सूर्यराज्यं षोडशिना स्वाराज्यमतिरात्रेण प्राजापत्यमासहस्रसंवत्सरान्तक्रतुनेति । वर्त्याधारस्नेहयोगाद्यथा दीपस्य संस्थितिः । अन्तर्याण्डोपयोगादिमौ स्थितावात्मशुची तथा ॥ ॥ ६.३६ ॥
ਬ੍ਰਹਮਜਯੋਤਿ ਦੇ ਇਹ ਦੋ ਹੀ ਰੂਪ ਹਨ: ਇੱਕ ਸ਼ਾਂਤ, ਅਤੇ ਇੱਕ ਸਮ੍ਰਿੱਧ। ਸ਼ਾਂਤ ਦਾ ਆਧਾਰ ਆਕਾਸ਼ ਹੈ; ਜੋ ਸਮ੍ਰਿੱਧ ਹੈ ਉਹ ਉਸਦਾ ਅੰਨ ਹੈ। ਇਸ ਲਈ ਮੰਤਰ, ਔਸ਼ਧੀ, ਘੀ, ਹਵਿਸ, ਪੁਰੋਡਾਸ਼, ਸਥਾਲੀਪਾਕ ਆਦਿ ਨਾਲ ਅੰਤਰਵੇਦੀ ਵਿੱਚ ਯਜਨ ਕਰਨਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ। ਮੂੰਹ ਵਿੱਚ ਬਚੇ ਅੰਨ-ਪਾਣੀ ਨਾਲ ਮੂੰਹ ਨੂੰ ਆਹਵਨੀਯ ਮੰਨ ਕੇ, ਤੇਜ ਦੀ ਸਮ੍ਰਿੱਧੀ, ਪੁੰਨ ਲੋਕ ਦੀ ਜਿੱਤ ਅਤੇ ਅਮਰਤਾ ਲਈ ਇੱਥੇ ਉਦਾਹਰਣ ਦਿੱਤੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ: ਸਵਰਗ ਦੀ ਕਾਮਨਾ ਵਾਲਾ ਅਗਨੀਹੋਤਰ ਹਵਨ ਕਰੇ; ਯਮਰਾਜ ਨੂੰ ਅਗਨਿਸ਼ਟੋਮ ਨਾਲ, ਸੋਮਰਾਜ ਨੂੰ ਉਕਥ ਨਾਲ, ਸੂਰਜਰਾਜ ਨੂੰ ਸ਼ੋਡਸ਼ੀ ਨਾਲ, ਸਵਾਰਾਜ ਨੂੰ ਅਤਿਰਾਤਰ ਨਾਲ, ਪ੍ਰਾਜਾਪਤਿਆ ਨੂੰ ਹਜ਼ਾਰ ਸਾਲਾਂ ਦੇ ਕ੍ਰਤੂ ਨਾਲ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਬੱਤੀ, ਆਧਾਰ ਅਤੇ ਤੇਲ ਦੇ ਸੰਯੋਗ ਨਾਲ ਜਿਵੇਂ ਦੀਵਾ ਟਿਕਦਾ ਹੈ, ਤਿਵੇਂ ਅੰਤਰ-ਅੰਡ ਦੀ ਵਰਤੋਂ ਨਾਲ ਇਹ ਦੋਵੇਂ, ਆਤਮਾ ਅਤੇ ਸ਼ੁਚੀ, ਸਥਿਰ ਰਹਿੰਦੇ ਹਨ।
Maitrāyaṇī 6.37
तस्मादोमित्यनेनैतदुपासीतापरिमितं तेजस्तत्त्रेधभिहितमग्नावादित्ये प्राणेऽथैषा नाड्यन्नबहुमित्येषाग्नौ हुतमादित्यं गमयति अतो यो रसोऽस्रवत् स उद्गीथं वर्षति तेनेमे प्राणाः प्राणेभ्यः प्रजा इत्यत्रोदाहरन्ति -- यद्धविरग्नौ हूयते तदादित्यं गमयति तत्सूर्यो रश्मिभिर्वर्षति तेनान्नं भवति अन्नाद्भूतानामुत्पत्तिरित्येवं ह्याह । अग्नौ प्रास्ताहुतिः सम्यगादित्यमुपतिष्ठते । आदित्याज्जायते वृष्टिर्वृष्टेरन्नं ततः प्रजाः ॥ ॥ ६.३७ ॥
ਇਸ ਲਈ "ਓਮ" ਨਾਲ ਇਸ ਅਪਰਿਮਿਤ ਤੇਜ ਦੀ ਉਪਾਸਨਾ ਕਰਨੀ ਚਾਹੀਦੀ ਹੈ; ਇਹ ਤਿੰਨ ਪ੍ਰਕਾਰ ਨਾਲ ਕਿਹਾ ਗਿਆ ਹੈ: ਅਗਨੀ ਵਿੱਚ, ਆਦਿੱਤ ਵਿੱਚ, ਪ੍ਰਾਣ ਵਿੱਚ। ਇਹ ਨਾੜੀ ਅੰਨ ਨਾਲ ਭਰੀ ਹੋਈ ਹੈ; ਅਗਨੀ ਵਿੱਚ ਹੋਮਿਆ ਗਿਆ ਇਹ ਆਦਿੱਤ ਤੱਕ ਪਹੁੰਚਾਉਂਦੀ ਹੈ। ਇਸ ਲਈ ਜੋ ਰਸ ਵਗਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਉਦਗੀਥ ਦੀ ਵਰਖਾ ਕਰਦਾ ਹੈ; ਉਸ ਨਾਲ ਇਹ ਪ੍ਰਾਣ, ਪ੍ਰਾਣਾਂ ਤੋਂ ਪ੍ਰਜਾ। ਇੱਥੇ ਉਹ ਉਦਾਹਰਣ ਦਿੰਦੇ ਹਨ: ਜੋ ਹਵਿ ਅਗਨੀ ਵਿੱਚ ਹੋਮਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਆਦਿੱਤ ਤੱਕ ਜਾਂਦਾ ਹੈ; ਉਹ ਸੂਰਜ ਕਿਰਨਾਂ ਨਾਲ ਵਰਖਾ ਕਰਦਾ ਹੈ, ਉਸ ਨਾਲ ਅੰਨ ਹੁੰਦਾ ਹੈ; ਅੰਨ ਤੋਂ ਜੀਵਾਂ ਦੀ ਉਤਪੱਤੀ, ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਉਹ ਕਹਿੰਦਾ ਹੈ। ਅਗਨੀ ਵਿੱਚ ਪਾਈ ਆਹੂਤੀ ਠੀਕ ਤਰ੍ਹਾਂ ਆਦਿੱਤ ਤੱਕ ਪਹੁੰਚਦੀ ਹੈ। ਆਦਿੱਤ ਤੋਂ ਵਰਖਾ, ਵਰਖਾ ਤੋਂ ਅੰਨ, ਅਤੇ ਉਸ ਤੋਂ ਪ੍ਰਜਾ।
Maitrāyaṇī 6.38
अग्निहोत्रं जुह्वानो लोभजालं भिनत्ति अतः संमोहं छित्वा न क्रोधान्स्तुनष्वानः काममभिध्यायमानस्ततश्चतुर्जालं ब्रह्मकोशं भिन्ददतः परमाकाशमत्र हि सौर सौम्याग्नेयसात्विकानि मण्डलानि भित्त्वा ततः शुद्धः सत्त्वान्तरस्थमचलममृतमच्युतं ध्रुवं विष्णुसंज्ञितम् सर्वापरं धाम सत्यकामसर्वज्ञत्वसंयुक्तम् स्वतन्त्रम् चैतन्यम् स्वे महिम्नि तिष्ठमानं पश्यति अत्रोदाहरन्ति -- रविमध्ये स्थितः सोमः सोममध्ये हुताशनः । तेजोमध्ये स्थितं सत्त्वं सत्त्वमध्ये स्थितोऽच्युतः ॥ शरीरप्रादेशाङ्गुष्ठमात्रमणोरप्यणुं ध्यात्वाऽतः परमतां गच्छति अत्र हि सर्वे कामाः समाहिता इति अत्रोदाहरन्ति -- अङ्गुष्ठप्रादेशशरीरमात्रं प्रदीपप्रतापवद्द्विस्त्रिधा हि। तद्ब्रह्माभिष्टूयमानं महो देवो भुवनान्याविवेश । ॐ नमो ब्रह्मणे नमः ॥ ॥ ६.३८ ॥
ਜੋ ਅਗਨੀਹੋਤਰ ਵਿੱਚ ਆਹੁਤੀ ਦਿੰਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਲੋਭ ਦਾ ਜਾਲ ਤੋੜਦਾ ਹੈ। ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਮੋਹ ਨੂੰ ਕੱਟ ਕੇ, ਗੁੱਸੇ ਨਾਲ ਨਹੀਂ, ਸਗੋਂ ਸਤੁਤੀ ਕਰਦਿਆਂ ਅਤੇ ਕਾਮਨਾ ਦਾ ਧਿਆਨ ਧਰਦਿਆਂ, ਫਿਰ ਚੌਗੁਣੇ ਜਾਲ ਅਤੇ ਬ੍ਰਹਮਕੋਸ਼ ਨੂੰ ਵਿੰਨ੍ਹ ਕੇ ਉਹ ਪਰਮ ਆਕਾਸ਼ ਤੱਕ ਪਹੁੰਚਦਾ ਹੈ। ਇੱਥੇ ਸੌਰ, ਸੌਮਯ, ਆਗਨੇਯ ਅਤੇ ਸਾਤਵਿਕ ਮੰਡਲਾਂ ਨੂੰ ਵਿੰਨ੍ਹ ਕੇ, ਸ਼ੁੱਧ ਹੋ ਕੇ, ਸਤ੍ਵ ਦੇ ਅੰਦਰ ਟਿਕੇ, ਅਚਲ, ਅਮ੍ਰਿਤ, ਅਚ੍ਯੁਤ, ਧ੍ਰੁਵ, ਵਿਸ਼ਨੂ ਨਾਮ ਨਾਲ ਪੁਕਾਰੇ ਜਾਣ ਵਾਲੇ, ਸਭ ਤੋਂ ਪਰੇ ਧਾਮ, ਸਤਿਆਕਾਮ ਅਤੇ ਸਰਵਗਿਆਨ ਨਾਲ ਯੁਕਤ, ਸੁਤੰਤਰ, ਚੈਤੰਨ੍ਯ ਨੂੰ ਉਹ ਆਪਣੀ ਮਹਿਮਾ ਵਿੱਚ ਟਿਕਿਆ ਵੇਖਦਾ ਹੈ। ਇੱਥੇ ਇੱਕ ਸ਼ਲੋਕ ਉਦਾਹਰਣ ਵਜੋਂ ਦਿੱਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ: ਸੂਰਜ ਦੇ ਮੱਧ ਵਿੱਚ ਸੋਮ ਟਿਕਿਆ ਹੈ, ਸੋਮ ਦੇ ਮੱਧ ਵਿੱਚ ਹੁਤਾਸ਼ਨ; ਤੇਜ ਦੇ ਮੱਧ ਵਿੱਚ ਸਤ੍ਵ ਟਿਕਿਆ ਹੈ, ਸਤ੍ਵ ਦੇ ਮੱਧ ਵਿੱਚ ਅਚ੍ਯੁਤ ਟਿਕਿਆ ਹੈ। ਸਰੀਰ ਵਿੱਚ ਅੰਗੂਠੇ ਜਿੰਨੀ ਥਾਂ ਦਾ ਧਿਆਨ ਕਰਕੇ, ਅਣੂ ਤੋਂ ਵੀ ਛੋਟੇ ਦਾ ਧਿਆਨ ਕਰਕੇ, ਉਹ ਇਸ ਤੋਂ ਪਰੇ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਇੱਥੇ ਸਾਰੀਆਂ ਕਾਮਨਾਵਾਂ ਇਕੱਠੀਆਂ ਹਨ। ਹੋਰ ਇੱਥੇ ਉਦਾਹਰਣ ਵਜੋਂ: ਅੰਗੂਠੇ ਜਿੰਨੇ ਸਰੀਰ ਵਾਲਾ, ਦੀਵੇ ਦੇ ਪ੍ਰਤਾਪ ਵਰਗਾ, ਦੋ ਤੇ ਤਿੰਨ ਪ੍ਰਕਾਰ ਦਾ ਉਹ ਬ੍ਰਹਮ, ਜਿਸਦੀ ਸਤੁਤੀ ਹੁੰਦੀ ਹੈ, ਉਹ ਮਹਾਨ ਦੇਵ ਲੋਕਾਂ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਵੇਸ਼ ਕਰ ਗਿਆ। ਓਮ, ਬ੍ਰਹਮ ਨੂੰ ਨਮਸਕਾਰ। ਨਮਃ।