ಉಪನಿಷತ್ತುಗಳು · Maitrāyaṇī 6
हिन्दी · தமிழ் · తెలుగు · ಕನ್ನಡ · മലയാളം · বাংলা · मराठी · ગુજરાતી · ਪੰਜਾਬੀ · ଓଡ଼ିଆ · اردو · English · Español · Français · Deutsch · Português · Русский · 中文 · 日本語 · العربية · Bahasa Indonesia · ไทย
Maitrāyaṇī 6.1
द्विधा वा एष आत्मानं बिभर्त्ययं यः प्राणो यश्चासा आदित्योऽथ द्वौ वा एता अस्य पन्थाना अन्तर्बहिश्चाहोरात्रेणैतौ व्यावर्तेते असौ वा आदित्यो बहिरात्मान्तरात्मा प्राणोऽतो बहिरात्मक्या गत्यान्तरात्मनोऽनुमीयते गतिरित्येवं हि आहाथ यः कश्चिद्विद्वानपहतपाप्माऽक्षाध्यक्षोऽवदातमनास्तन्निष्ठ आवृत्तचक्षुः सो अन्तरात्मक्या गत्या बहिरात्मनोऽनुमीयते गतिरित्येवं ह आह अथ य एषोऽन्तरादित्ये हिरण्मयः पुरुषो यः पश्यतीमां हिरण्यवस्थात् स एषोऽन्तरे हृत्पुष्कर एवाश्रितोऽन्नमत्ति ॥ ६.१ ॥
ಈ ಆತ್ಮವು ತನ್ನನ್ನು ಎರಡು ರೀತಿಯಲ್ಲಿ ಧರಿಸುತ್ತದೆ: ಈ ಪ್ರಾಣ ಮತ್ತು ಆ ಆದಿತ್ಯ. ಇದಕ್ಕೆ ಒಳಗಿನ ಮತ್ತು ಹೊರಗಿನ ಎಂಬ ಎರಡು ಮಾರ್ಗಗಳಿವೆ; ಹಗಲು ಮತ್ತು ರಾತ್ರಿಯಿಂದ ಈ ಎರಡರ ಮೂಲಕ ತಿರುಗಿ ಬರುತ್ತಾರೆ. ಆ ಆದಿತ್ಯನು ಹೊರಗಿನ ಆತ್ಮ, ಪ್ರಾಣವು ಒಳಗಿನ ಆತ್ಮ. ಆದ್ದರಿಂದ ಹೊರಗಿನ ಆತ್ಮದ ಚಲನೆಯಿಂದ ಒಳಗಿನ ಆತ್ಮದ ಚಲನೆಯನ್ನು ಊಹಿಸಲಾಗುತ್ತದೆ; ಚಲನೆ ಹೀಗೆಯೇ ಎಂದು ಹೇಳಲಾಗಿದೆ. ಯಾರು ಜ್ಞಾನಿಯಾಗಿ, ಪಾಪರಹಿತನಾಗಿ, ಇಂದ್ರಿಯಗಳ ಅಧ್ಯಕ್ಷನಾಗಿ, ಶುದ್ಧ ಮನಸ್ಸಿನವನಾಗಿ, ಅದರಲ್ಲೇ ನೆಲೆಗೊಂಡು, ಕಣ್ಣುಗಳನ್ನು ಒಳಮುಖವಾಗಿ ತಿರುಗಿಸಿರುವನೋ, ಅವನು ಒಳಗಿನ ಆತ್ಮದ ಚಲನೆಯಿಂದ ಹೊರಗಿನ ಆತ್ಮವನ್ನು ಊಹಿಸುತ್ತಾನೆ. ಇನ್ನು ಆದಿತ್ಯನ ಒಳಗಿರುವ ಸ್ವರ್ಣಮಯ ಪುರುಷ, ಈ ಸ್ವರ್ಣ ನಿವಾಸವನ್ನು ನೋಡುವವನು; ಅವನೇ ಹೃತ್ಪುಷ್ಕರದೊಳಗೆ ಆಶ್ರಯ ಪಡೆದು ಅನ್ನವನ್ನು ಭುಜಿಸುತ್ತಾನೆ.
Maitrāyaṇī 6.2
अथ य एषोऽन्तरे हृत्पुष्कर एवाश्रितोऽन्नमत्ति स एषोऽग्निर्दिवि श्रितः सौरः कालाख्योऽदृश्यः सर्वभूतान्यन्नमत्तीति। कः पुष्करः किंमयो वेति। इदं वाव तत्पुष्करं योऽयमाकाशोऽस्येमाः चतस्रो दिशश्चतस्र उपदिशो दलसंस्था आसम्। अर्वाग्विचरत एतौ प्राणादित्या एता उपासीतोमित्येतदक्षरेण व्याहृतिभिः सावित्र्या चेति ॥ ६.२ ॥
ಹೃತ್ಪುಷ್ಕರದೊಳಗೆ ಆಶ್ರಯ ಪಡೆದು ಅನ್ನವನ್ನು ಭುಜಿಸುವವನೇ ಈ ಅಗ್ನಿ; ಇವನು ದ್ಯುಲೋಕದಲ್ಲಿ ನೆಲೆಸಿರುವವನು, ಸೌರನು, ಕಾಲ ಎಂಬ ಹೆಸರಿನವನು, ಕಾಣದವನು; ಸರ್ವಭೂತಗಳೂ ಅನ್ನವನ್ನು ಭುಜಿಸುತ್ತವೆ. ಆ ಪುಷ್ಕರ ಯಾವುದು, ಅದು ಯಾವುದರಿಂದ ಮಾಡಲ್ಪಟ್ಟಿದೆ? ಈ ಆಕಾಶವೇ ಆ ಪುಷ್ಕರ; ಇದರ ನಾಲ್ಕು ದಿಕ್ಕುಗಳು ಮತ್ತು ನಾಲ್ಕು ಉಪದಿಕ್ಕುಗಳು ದಳಗಳಂತೆ ನೆಲೆಸಿವೆ. ಕೆಳಮುಖವಾಗಿ ಚಲಿಸುವ ಈ ಎರಡು, ಪ್ರಾಣ ಮತ್ತು ಆದಿತ್ಯ; ಇವುಗಳನ್ನು 'ಓಂ' ಎಂಬ ಅಕ್ಷರದಿಂದ, ವ್ಯಾಹೃತಿಗಳಿಂದ ಮತ್ತು ಸಾವಿತ್ರೀ ಮಂತ್ರದಿಂದ ಉಪಾಸಿಸಬೇಕೆಂದು ಹೇಳಲಾಗಿದೆ.
Maitrāyaṇī 6.3
द्वे वाव ब्रह्मणो रूपे मूर्तं चामूर्तं च । अथ यन्मूर्तं तदसत्यम् यदमूर्तं तत्सत्यम् तद्ब्रह्म तज्ज्योतिः यज्ज्योतिः स आदित्यः स वा एष ओमित्येतदात्माभवत् स त्रेधात्मानं व्याकुरुत ओमिति तिस्रो मात्रा एताभिः सर्वमिदमोतं प्रोतं चैवास्मीति एवं ह्याहैतद्वा आदित्य ओमित्येवं ध्यायत आत्मानं युञ्जीतेति ॥ ६.३ ॥
ಬ್ರಹ್ಮಕ್ಕೆ ಎರಡು ರೂಪಗಳಿವೆ: ಮೂರ್ತ ಮತ್ತು ಅಮೂರ್ತ. ಯಾವುದು ಮೂರ್ತವೋ ಅದು ಅಸತ್ಯ; ಯಾವುದು ಅಮೂರ್ತವೋ ಅದು ಸತ್ಯ. ಅದೇ ಬ್ರಹ್ಮ, ಅದೇ ಜ್ಯೋತಿ; ಯಾವುದು ಜ್ಯೋತಿಯೋ ಅದೇ ಆದಿತ್ಯ. ಅವನೇ ಈ 'ಓಂ' ಎಂಬ ಹೆಸರಿನಲ್ಲಿ ಆತ್ಮನಾದನು. ಅವನು ತನ್ನನ್ನು ಮೂರು ರೀತಿಯಲ್ಲಿ ವ್ಯಕ್ತಪಡಿಸಿದನು. 'ಓಂ' ಎಂಬುದರಲ್ಲಿ ಮೂರು ಮಾತ್ರೆಗಳಿವೆ; ಇವುಗಳಿಂದ ಇದೆಲ್ಲವೂ ನೇಯಲ್ಪಟ್ಟು ಪೋಣಿಸಲ್ಪಟ್ಟಿದೆ, ನಾನೇ ಅದು ಎಂದು ಅವನು ಹೇಳಿದನು. ಹೀಗೆ ಆದಿತ್ಯನೇ ಓಂ ಎಂದು ಧ್ಯಾನಿಸುವವನು ಆತ್ಮನೊಂದಿಗೆ ಯುಕ್ತನಾಗಬೇಕು ಎಂದು ಹೇಳಲಾಗಿದೆ.
Maitrāyaṇī 6.4
अथान्यत्रापि उक्तमथ खलु य उद्गीथः स प्रणवो यः प्रणवः स उद्गीथ इति असौ वा आदित्य उद्गीथ एष प्रणवा इति । एवं ह्याहोद्गीथं प्रणवाख्यं प्रणेतारं भारूपं विगतनिद्रं विजरं विमृत्युं त्रिपदं त्र्यक्षरं पुनः पञ्चधा ज्ञेयं निहितं गुहायामित्येवं ह्याहोर्ध्वमूलं त्रिपाद्ब्रह्म शाखा आकाश वाय्वग्न्युदकभूम्यादय एकोऽश्वत्थनामैतद्ब्रह्मैतस्यैतत्तेजो यदसा आदित्यः ओमित्येतदक्षरस्य चैतत्तस्मादोमित्यनेनैतदुपासीताजस्रमित्येकोऽस्य सम्बोधयितेत्येवं ह्याह ः एतदेवाक्षरं पुण्यमेतदेवाक्षरं परम् । एतदेवाक्षरं ज्ञात्वा यो यदिच्छति तस्य तत् ॥ ॥ ६.४ ॥
ಬೇರೆಡೆಯೂ ಹೀಗೆ ಹೇಳಲಾಗಿದೆ: ಯಾವುದು ಉದ್ಗೀಥವೋ ಅದೇ ಪ್ರಣವ; ಯಾವುದು ಪ್ರಣವವೋ ಅದೇ ಉದ್ಗೀಥ. ಈ ಆದಿತ್ಯನೇ ಉದ್ಗೀಥ; ಇದೇ ಪ್ರಣವ. ಹೀಗೆ ಅವನು ಉದ್ಗೀಥವನ್ನು, ಪ್ರಣವ ಎಂಬ ಹೆಸರಿನದನ್ನು, ಮುನ್ನಡೆಸುವವನನ್ನು, ಬೆಳಕಿನ ರೂಪದವನನ್ನು, ನಿದ್ರೆಯಿಲ್ಲದವನನ್ನು, ಮುಪ್ಪಿಲ್ಲದವನನ್ನು, ಸಾವಿಲ್ಲದವನನ್ನು, ಮೂರು ಪಾದಗಳುಳ್ಳವನನ್ನು, ಮೂರು ಅಕ್ಷರಗಳುಳ್ಳವನನ್ನು, ಮತ್ತೆ ಐದು ರೀತಿಯಲ್ಲಿ ತಿಳಿಯಬೇಕಾದವನನ್ನು, ಗುಹೆಯಲ್ಲಿ ಇರಿಸಲ್ಪಟ್ಟವನನ್ನು ಹೇಳುತ್ತಾನೆ. ಹೀಗೆ ಅವನು ಹೇಳುತ್ತಾನೆ: ಮೇಲೆ ಬೇರುಳ್ಳ, ಮೂರು ಪಾದಗಳ ಬ್ರಹ್ಮ; ಅದರ ಕೊಂಬೆಗಳು ಆಕಾಶ, ವಾಯು, ಅಗ್ನಿ, ಜಲ, ಭೂಮಿ ಮೊದಲಾದವು. ಇದು ಒಂದೇ ಅಶ್ವತ್ಥ ಎಂಬ ಹೆಸರಿನದು; ಇದೇ ಬ್ರಹ್ಮ, ಇದರ ತೇಜಸ್ಸು ಆ ಆದಿತ್ಯ. 'ಓಂ' ಎಂಬುದು ಈ ಅಕ್ಷರ, ಇದೂ ಅದಕ್ಕೇ ಸೇರಿದುದು. ಆದ್ದರಿಂದ 'ಓಂ' ಎಂಬ ಈ ಅಕ್ಷರದಿಂದ ಇದನ್ನು ನಿರಂತರವಾಗಿ ಉಪಾಸಿಸಬೇಕು. ಇವನೇ ಇದನ್ನು ಎಚ್ಚರಗೊಳಿಸುವವನು. ಹೀಗೆ ಅವನು ಹೇಳುತ್ತಾನೆ: ಇದೇ ಪುಣ್ಯವಾದ ಅಕ್ಷರ, ಇದೇ ಪರಮ ಅಕ್ಷರ. ಈ ಅಕ್ಷರವನ್ನು ತಿಳಿದವನು ಯಾವುದನ್ನು ಬಯಸುತ್ತಾನೆಯೋ ಅದು ಅವನಿಗೆ ದೊರೆಯುತ್ತದೆ.
Maitrāyaṇī 6.5
अथान्यत्राप्युक्तं स्वनवत्येषास्यस्तनुर्या ओमिति स्त्रीपुंनपुंसकेति लिङ्गवती एषाऽथाग्निर्वायुरादित्य इति भास्वति एषा अथ ब्रह्म रुद्रो विष्णुरित्यधिपतिवती एषाऽथ गार्हपत्यो दक्षिणाग्निराहवनीया इति मुखवती एषाऽथ ऋग्यजुःसामेति विज्ञानवती एषा भूर्भुवःस्वरिति लोकवती एषाऽथ भूतं भव्यं भविष्यदिति कालवती एषाऽथ प्राणोऽग्निः सूर्य इति प्रतापवती एषाऽथान्नमापश्चन्द्रमा इत्याप्यायनवती एषाऽथ बुद्धिर्मनोऽहङ्कारा इति चेतनवती एषाऽथ प्राणोऽपानो व्यान इति प्राणवती एषेति अत ओमित्युक्तेनैताः प्रस्तुता अर्चिता अर्पिता भवन्तीति एवं ह्याहैतद्वै सत्यकाम परां चापरां च ब्रह्म यदोमित्येतदक्षरमिति ॥ ६.५ ॥
ಬೇರೆಡೆಯೂ ಹೇಳಲಾಗಿದೆ: ಒಂಬತ್ತು ಧ್ವನಿಗಳುಳ್ಳ ಇದರ ದೇಹವೇ 'ಓಂ'. ಇದು ಸ್ತ್ರೀ, ಪುರುಷ, ನಪುಂಸಕ ಲಿಂಗಗಳುಳ್ಳದು. ಇದು ಅಗ್ನಿ, ವಾಯು, ಆದಿತ್ಯ ಎಂದು ಹೊಳೆಯುತ್ತದೆ. ಇದು ಬ್ರಹ್ಮ, ರುದ್ರ, ವಿಷ್ಣು ಎಂಬ ಅಧಿಪತಿಗಳುಳ್ಳದು. ಇದು ಗಾರ್ಹಪತ್ಯ, ದಕ್ಷಿಣಾಗ್ನಿ, ಆಹವನೀಯ ಎಂಬ ಮುಖಗಳುಳ್ಳದು. ಇದು ಋಕ್, ಯಜುಸ್, ಸಾಮ ಎಂಬ ವಿಜ್ಞಾನವುಳ್ಳದು. ಇದು ಭೂಃ, ಭುವಃ, ಸ್ವಃ ಎಂಬ ಲೋಕಗಳುಳ್ಳದು. ಇದು ಭೂತ, ಭವ್ಯ, ಭವಿಷ್ಯತ್ ಎಂಬ ಕಾಲವುಳ್ಳದು. ಇದು ಪ್ರಾಣ, ಅಗ್ನಿ, ಸೂರ್ಯ ಎಂಬ ಪ್ರತಾಪವುಳ್ಳದು. ಇದು ಅನ್ನ, ಜಲ, ಚಂದ್ರ ಎಂಬ ಪೋಷಣೆಯುಳ್ಳದು. ಇದು ಬುದ್ಧಿ, ಮನಸ್ಸು, ಅಹಂಕಾರ ಎಂಬ ಚೇತನವುಳ್ಳದು. ಇದು ಪ್ರಾಣ, ಅಪಾನ, ವ್ಯಾನ ಎಂಬ ಪ್ರಾಣವುಳ್ಳದು. ಆದ್ದರಿಂದ 'ಓಂ' ಎಂದು ಹೇಳಿದರೆ ಇವೆಲ್ಲ ಸ್ತುತಿಸಲ್ಪಡುತ್ತವೆ, ಪೂಜಿಸಲ್ಪಡುತ್ತವೆ, ಅರ್ಪಿಸಲ್ಪಡುತ್ತವೆ. ಹೀಗೆ ಅವನು ಹೇಳುತ್ತಾನೆ: ಸತ್ಯಕಾಮ, ಇದೇ ಪರ ಬ್ರಹ್ಮ ಮತ್ತು ಅಪರ ಬ್ರಹ್ಮ; ಅದು 'ಓಂ' ಎಂಬ ಈ ಅಕ್ಷರ.
Maitrāyaṇī 6.6
अथाव्याहृतं वा इदमासीत् स सत्यं प्रजापतिस्तपस्तप्त्वाऽनुव्याहरद्भूर्भुवःस्वरिति । एषैवास्य प्रजापतेः स्थविष्ठा तनुर्या लोकवतीति स्वरित्यस्याः शिरो नाभिर्भुवो भूः पादा आदित्यश्चक्षुः चक्षुरायता हि पुरुषस्य महती मात्रा चक्षुषा ह्ययं मात्राश्चरति सत्यं वै चक्षुः अक्षिण्यवस्थितो हि पुरुषः सर्वार्थेषु चरति एतस्माद्भूर्भुवःस्वरित्युपासीतानेन हि प्रजापतिर्विश्वात्मा विश्वचक्षुरिवोपासितो भवतीति एवं ह्याहैषा वै प्रजापतेर्विश्वभृत्तनुरेतस्यामिदं सर्वमन्तर्हितमस्मिन् च सर्वस्मिन्नेषा अन्तर्हितेति तस्मादेषोपासीता ॥ ६.६ ॥
ಆರಂಭದಲ್ಲಿ ಇದು ಅವ್ಯಾಹೃತವಾಗಿತ್ತು. ಆ ಸತ್ಯ ಪ್ರಜಾಪತಿ ತಪಸ್ಸು ಮಾಡಿ, ತಪಸ್ಸು ಮಾಡಿದ ನಂತರ 'ಭೂಃ ಭುವಃ ಸ್ವಃ' ಎಂದು ಉಚ್ಚರಿಸಿದನು. ಇದೇ ಪ್ರಜಾಪತಿಯ ಅತ್ಯಂತ ವಿಶಾಲವಾದ ದೇಹ, ಇದು ಲೋಕಗಳಿಂದ ಕೂಡಿದೆ. 'ಸ್ವಃ' ಅವನ ತಲೆ, 'ಭುವಃ' ನಾಭಿ, 'ಭೂಃ' ಪಾದಗಳು, ಆದಿತ್ಯನು ಅವನ ಕಣ್ಣು. ಕಣ್ಣು ಏಕೆಂದರೆ ಪುರುಷನ ಅಳತೆ ವಿಸ್ತಾರವಾದುದು; ಕಣ್ಣಿನಿಂದಲೇ ಈ ಪುರುಷನು ಅಳತೆಗಳಲ್ಲಿ ಸಂಚರಿಸುತ್ತಾನೆ. ಕಣ್ಣು ಸತ್ಯ, ಏಕೆಂದರೆ ಪುರುಷನು ಕಣ್ಣಿನಲ್ಲಿ ನೆಲೆಸಿ ಎಲ್ಲ ಕಾರ್ಯಗಳಲ್ಲಿ ಸಂಚರಿಸುತ್ತಾನೆ. ಆದ್ದರಿಂದ 'ಭೂಃ ಭುವಃ ಸ್ವಃ' ಎಂದು ಉಪಾಸಿಸಬೇಕು; ಇದರಿಂದ ವಿಶ್ವಾತ್ಮ ಮತ್ತು ವಿಶ್ವಚಕ್ಷುವಾದ ಪ್ರಜಾಪತಿ ಉಪಾಸಿತನಾಗುತ್ತಾನೆ. ಹೀಗೆ ಹೇಳಲಾಗಿದೆ: ಇದು ಪ್ರಜಾಪತಿಯ ವಿಶ್ವವನ್ನು ಧರಿಸುವ ದೇಹ; ಇದರಲ್ಲಿ ಇವೆಲ್ಲವೂ ಅಂತರ್ಹಿತವಾಗಿವೆ, ಇದು ಎಲ್ಲದರಲ್ಲಿ ಅಂತರ್ಹಿತವಾಗಿದೆ. ಆದ್ದರಿಂದ ಇದನ್ನೇ ಉಪಾಸಿಸಬೇಕು.
Maitrāyaṇī 6.7
तत्सवितुर्वरेण्यमित्यसौ वा आदित्यः सविता स वा एवं प्रवरणीय आत्मकामेनेत्याहुर्ब्रह्मवादिनोऽथ भर्गो देवस्य धीमहीति सविता वै देवस्ततो योऽस्य भर्गाख्यस्तं चिन्तयामीत्याहुर्ब्रह्मवादिनोऽथ धियो यो नः प्रचोदयादिति बुद्धयो वै धियस्तायोऽस्माकं प्रचोदयादित्याहुर्ब्रह्मवादिनः अथ भर्गा इति यो ह वा अमुष्मिन्नादित्ये निहितस्तारकोऽक्षिणि वैष भर्गाख्यः भाभिर्गतिरस्य हीति भर्गः भर्जयतीति वैष भर्ग इति रुद्रो ब्रह्मवादिनोऽथ भ इति भासयतीमान् लोकान् र इति रंजयतीमानि भूतानि ग इति गच्च्हन्त्यस्मिन्नागच्च्हन्त्यस्मादिमाः प्रजास्तस्माद्भरगत्वाद्भर्गः शाश्वत् सूयमानात् सूर्यः सवनात् सविताऽदानात् आदित्यः पवनात्पावनोऽथापोप्यायनादित्येवं ह्याह खल्वात्मनोऽत्मा नेतामृताख्यश्चेता मन्ता गन्तोत्सृष्टानन्दयिता कर्ता वक्ता रसयिता घ्राता द्रष्टा श्रोता स्पृशति च विभुर्विग्रहे सन्निविष्टा इत्येवं ह्याह अथ यत्र द्वैतीभूतं विज्ञानं तत्र हि शृणोति पश्यति जिघ्रति रसयति चैव स्पर्शयति सर्वमात्मा जानीतेति यत्राद्वैतीभूतं विज्ञानं कार्यकारणकर्मनिर्मुक्तं निर्वचनमनौपम्यं निरुपाख्यां किं तदवाच्यम् ॥ ६.७ ॥
ಸವಿತೃವಿನ ವರೇಣ್ಯ ಎಂದರೆ ಆದಿತ್ಯನಾದ ಸವಿತನೇ; ಆತ್ಮಕಾಮನಿಂದ ಹೀಗೆ ವರಣೀಯನೆಂದು ಬ್ರಹ್ಮವಾದಿಗಳು ಹೇಳುತ್ತಾರೆ. 'ದೇವಸ್ಯ ಭರ್ಗಃ' — ಸವಿತೃ ದೇವನ ಭರ್ಗವನ್ನು ಧ್ಯಾನಿಸುತ್ತೇವೆ ಎಂದು ಬ್ರಹ್ಮವಾದಿಗಳು ಹೇಳುತ್ತಾರೆ. 'ಧಿಯೋ ಯೋ ನಃ ಪ್ರಚೋದಯಾತ್' — ಬುದ್ಧಿಗಳೇ ಧಿಗಳು; ನಮ್ಮ ಬುದ್ಧಿಗಳನ್ನು ಪ್ರೇರಿಸುವವನು ಎಂದು ಬ್ರಹ್ಮವಾದಿಗಳು ಹೇಳುತ್ತಾರೆ. ಭರ್ಗಗಳು ಎಂದರೆ ಈ ಆದಿತ್ಯನಲ್ಲಿ ನೆಲೆಗೊಂಡ ತಾರಕ; ಕಣ್ಣಿನಲ್ಲಿಯೂ ಅದು ಇದೆ; ಅದೇ ಭರ್ಗ. ಅದರ ಗತಿ ಬೆಳಕುಗಳಿಂದ ಆದ್ದರಿಂದ ಭರ್ಗ. ಸುಡುವವನೇ ಭರ್ಗ ಎಂದು ರುದ್ರನ ಕುರಿತು ಬ್ರಹ್ಮವಾದಿಗಳು ಹೇಳುತ್ತಾರೆ. 'ಭ'ದಿಂದ ಲೋಕಗಳನ್ನು ಬೆಳಗಿಸುತ್ತಾನೆ, 'ರ'ದಿಂದ ಭೂತಗಳನ್ನು ಸಂತೋಷಪಡಿಸುತ್ತಾನೆ, 'ಗ'ದಿಂದ ಇದರಲ್ಲಿ ಸೇರುತ್ತಾರೆ, ಇದರಿಂದ ಈ ಪ್ರಜೆಗಳು ಬರುತ್ತಾರೆ. ಆದ್ದರಿಂದ ಭರ್ಗ ಶಾಶ್ವತ; ಪ್ರಕಾಶಿಸುವುದರಿಂದ ಸೂರ್ಯ, ಪ್ರೇರಿಸುವುದರಿಂದ ಸವಿತ, ಗ್ರಹಿಸುವುದರಿಂದ ಆದಿತ್ಯ, ಪಾವನಗೊಳಿಸುವುದರಿಂದ ಪಾವನ, ಪೋಷಿಸುವುದರಿಂದ ಅಪೋಪ್ಯಾಯನ. ಆತ್ಮನ ಆತ್ಮ, ನೇತಾ, ಅಮೃತ ಎಂಬ ಹೆಸರಿನವನು, ಚೇತಾ, ಮಂತಾ, ಗಂತಾ, ಆನಂದವನ್ನು ನೀಡುವವನು, ಕರ್ತಾ, ವಕ್ತಾ, ರಸಯಿತಾ, ಘ್ರಾತಾ, ದ್ರಷ್ಟಾ, ಶ್ರೋತಾ, ಸ್ಪರ್ಶಿಸುವವನು, ವಿಭು; ದೇಹದಲ್ಲಿ ಪ್ರವೇಶಿಸಿದ್ದಾನೆ ಎಂದು ಹೇಳಲಾಗಿದೆ. ವಿಜ್ಞಾನವು ದ್ವೈತಭೂತವಾದಾಗ ಕೇಳುತ್ತದೆ, ನೋಡುತ್ತದೆ, ವಾಸನೆ ನೋಡುತ್ತದೆ, ರುಚಿ ನೋಡುತ್ತದೆ, ಸ್ಪರ್ಶಿಸುತ್ತದೆ; ಆತ್ಮ ಎಲ್ಲವನ್ನೂ ತಿಳಿಯುತ್ತದೆ. ವಿಜ್ಞಾನವು ಅದ್ವೈತಭೂತವಾಗಿ, ಕಾರ್ಯ-ಕಾರಣ-ಕರ್ಮಗಳಿಂದ ಮುಕ್ತವಾಗಿ, ವರ್ಣಿಸಲಾಗದ, ಅನುಪಮ, ನಿರುಪಾಖ್ಯವಾದಾಗ ಅದು ಯಾವುದು? ಅದು ಅವಾಚ್ಯ.
Maitrāyaṇī 6.8
एष हि खल्वात्मेशानः शम्भुर्भवो रुद्रः प्रजापतिर्विश्वसृक् हिरण्यगर्भः सत्यं प्राणो हंसः शास्ता विष्णुर्नारायणोऽर्कः सविता धाता विधाता सम्राडिन्द्र इन्दुरिति य एष तपत्यग्निरिवाग्निना पिहितः सहस्राक्षेण हिरण्मयेनाण्डेन एष वा जिज्ञासितव्योऽन्वेष्टव्यः सर्वभूतेभ्योऽभयं दत्वारण्यं गत्वाथ बहिःकृत्वीन्द्रियार्थान्स्वाच्च्हरीरादुपलभेत एनमिति । विश्वरूपं हरिणं जातवेदसं परायणं ज्योतिरेकं तपन्तम् । सहस्ररश्मिः शतधा वर्तमानः प्राणः प्रजानामुदयत्येष सूर्यः ॥ ॥ ६.८ ॥
ನಿಜವಾಗಿಯೂ ಈ ಆತ್ಮನೇ ಈಶಾನ, ಶಂಭು, ಭವ, ರುದ್ರ, ಪ್ರಜಾಪತಿ, ವಿಶ್ವಸೃಕ್, ಹಿರಣ್ಯಗರ್ಭ, ಸತ್ಯ, ಪ್ರಾಣ, ಹಂಸ, ಶಾಸ್ತಾ, ವಿಷ್ಣು, ನಾರಾಯಣ, ಅರ್ಕ, ಸವಿತಾ, ಧಾತಾ, ವಿಧಾತಾ, ಸಮ್ರಾಟ್, ಇಂದ್ರ, ಇಂದು ಎಂದು ಕರೆಯಲ್ಪಡುತ್ತಾನೆ. ಸಾವಿರ ಕಣ್ಣಿನ ಚಿನ್ನದ ಅಂಡದಲ್ಲಿ ಅಗ್ನಿಯಿಂದ ಮುಚ್ಚಲ್ಪಟ್ಟಂತೆ ಇವನು ಅಗ್ನಿಯಂತೆ ಬೆಳಗುತ್ತಾನೆ. ಇವನನ್ನೇ ತಿಳಿಯಬೇಕು, ಹುಡುಕಬೇಕು. ಎಲ್ಲ ಜೀವಿಗಳಿಗೆ ಅಭಯವನ್ನಿತ್ತು, ಅರಣ್ಯಕ್ಕೆ ಹೋಗಿ, ಇಂದ್ರಿಯ ವಿಷಯಗಳನ್ನು ಹೊರಗಿಟ್ಟು, ತನ್ನ ದೇಹದಿಂದಲೇ ಇವನನ್ನು ಪಡೆಯಬಹುದು. ವಿಶ್ವರೂಪನು, ಹರಿಣನು, ಜಾತವೇದಸನು, ಪರಮ ಗುರಿ, ಏಕ ಜ್ಯೋತಿ, ತಪಿಸುವವನು. ಸಾವಿರ ಕಿರಣಗಳುಳ್ಳವನು, ನೂರು ರೀತಿಯಲ್ಲಿ ಇರುವವನು ಈ ಪ್ರಾಣವೇ, ಪ್ರಜೆಗಳಿಗಾಗಿ ಸೂರ್ಯನಾಗಿ ಉದಯಿಸುತ್ತಾನೆ.
Maitrāyaṇī 6.9
तस्माद्वा एष उभयात्मैवं विदात्मन्येवाभिध्यायत्यात्मन्येव यजतीति ध्यानं प्रयोगस्थं मनो विद्वद्भिष्टुतं मनःपूतिमुच्छिष्टोपहतमित्यनेन तत्पावयेत् मन्त्रं पठति उच्छिष्टोच्छिष्टोपहितं यच्च पापेन दत्तं मृतसूतकाद्वा वसोः पवित्रमग्निः सवितुश्च रश्मयः पुनन्त्वन्नं मम दुष्कृतं च यदन्यत् अद्भिः पुरस्तात्परिदधाति प्राणाय स्वाहापानाय स्वाहा व्यानाय स्वाहा समानाय स्वाहोदानाय स्वाहेति पञ्चभिरभिजुहोति अथावाशिष्टं यतवागश्नात्यतोऽद्भिर्भूय एवोपरिष्टात्परिदधात्याचान्तो भूत्वात्मेज्यानः प्राणोऽग्निर्विश्वोऽसीति च द्वाभ्यामात्मानमभिध्यायेत् प्राणोऽग्निः परमात्मा वै पञ्चवायुः समाश्रितः स प्रीतः प्रीणातु विश्वं विश्वभुक् विश्वोऽसि वैश्वानरोऽसि विश्वं त्वया धार्यते जायमानम् विशन् तु त्वामाहुतयश्च सर्वाः प्रजास्तत्र यत्र विश्वामृतोऽसीति एवं न विधिना खल्वनेनात्तानत्वं पुनरुपैति ॥ ६.९ ॥
ಆದ್ದರಿಂದ ಈ ಉಭಯಾತ್ಮನು, ಹೀಗೆ ತಿಳಿದವನು, ತನ್ನ ಆತ್ಮದಲ್ಲಿಯೇ ಧ್ಯಾನಿಸುತ್ತಾನೆ, ತನ್ನ ಆತ್ಮದಲ್ಲಿಯೇ ಯಜಿಸುತ್ತಾನೆ. ವಿದ್ವಾಂಸರಿಂದ ಹೊಗಳಲ್ಪಟ್ಟ, ಕರ್ಮದಲ್ಲಿ ನೆಲೆಗೊಂಡ ಮನಸ್ಸಿನ ಧ್ಯಾನವು, ಮನಸ್ಸಿನಿಂದ ಶುದ್ಧವಾದದ್ದು, ಎಂಜಲಿನಿಂದ ಮಲಿನವಾದದ್ದು; ಆದ್ದರಿಂದ ಇದರಿಂದ ಅದನ್ನು ಶುದ್ಧಗೊಳಿಸಬೇಕು. ಅವನು ಮಂತ್ರ ಪಠಿಸುತ್ತಾನೆ: ಎಂಜಲಿಗೆ ಎಂಜಲಾಗಿ ಸೇರಿದ, ಪಾಪದಿಂದ ಕೊಡಲ್ಪಟ್ಟ, ಮೃತ ಸೂತಕದಿಂದ ಬಂದ ಯಾವುದೇ ಇರಲಿ, ವಸುವಿನ ಪವಿತ್ರಗೊಳಿಸುವ ಅಗ್ನಿ ಮತ್ತು ಸವಿತೃವಿನ ಕಿರಣಗಳು ಅದನ್ನು ಶುದ್ಧಗೊಳಿಸಲಿ, ನನ್ನ ಅನ್ನವನ್ನು ಮತ್ತು ಇತರ ದುಷ್ಕೃತವನ್ನು. ನೀರಿನಿಂದ ಮೊದಲು ಸುತ್ತಿ, ಪ್ರಾಣಕ್ಕೆ ಸ್ವಾಹಾ, ಅಪಾನಕ್ಕೆ ಸ್ವಾಹಾ, ವ್ಯಾನಕ್ಕೆ ಸ್ವಾಹಾ, ಸಮಾನಕ್ಕೆ ಸ್ವಾಹಾ, ಉದಾನಕ್ಕೆ ಸ್ವಾಹಾ ಎಂದು ಐದು ಆಹುತಿಗಳನ್ನು ಅರ್ಪಿಸುತ್ತಾನೆ. ನಂತರ ಉಳಿದದ್ದನ್ನು ಮೌನವಾಗಿ ತಿನ್ನುತ್ತಾನೆ. ತರುವಾಯ ಮತ್ತೆ ನೀರಿನಿಂದ ಮೇಲೆ ಸುತ್ತಿ, ಆಚಮನ ಮಾಡಿ, ಆತ್ಮಯಜ್ಞ ಮಾಡುತ್ತಾ, 'ನೀನು ಪ್ರಾಣ, ಅಗ್ನಿ, ಸರ್ವವೂ ಆಗಿರುವೆ' ಎಂಬ ಎರಡು ಮಂತ್ರಗಳಿಂದ ಆತ್ಮವನ್ನು ಧ್ಯಾನಿಸಬೇಕು. ಪ್ರಾಣ, ಅಗ್ನಿ, ಪರಮಾತ್ಮ ನಿಜವಾಗಿ ಐದು ವಾಯುಗಳ ಮೇಲೆ ಆಶ್ರಿತವಾಗಿವೆ. ಅವನು ಪ್ರೀತನಾಗಿ ಎಲ್ಲವನ್ನೂ ಪ್ರೀತಿಗೊಳಿಸಲಿ, ಸರ್ವಭೋಕ್ತನೇ. ನೀನು ಎಲ್ಲವೂ, ವೈಶ್ವಾನರನು, ಹುಟ್ಟುತ್ತಿರುವ ಎಲ್ಲವೂ ನಿನ್ನಿಂದಲೇ ಧರಿಸಲ್ಪಡುತ್ತದೆ. ಆಹುತಿಗಳು ಮತ್ತು ಎಲ್ಲಾ ಪ್ರಜೆಗಳು ನಿನ್ನನ್ನು ಪ್ರವೇಶಿಸುತ್ತಾ, ನೀನು ವಿಶ್ವಾಮೃತನಾಗಿರುವಲ್ಲಿ ಅವೆಲ್ಲವೂ ಇವೆ. ಹೀಗೆ ವಿಧಿಯಿಂದಲ್ಲ, ಈ ಭಕ್ಷ್ಯಭಾವದಿಂದ ಅವನು ಮತ್ತೆ ಹಿಂತಿರುಗುತ್ತಾನೆ.
Maitrāyaṇī 6.10
अथापरं वेदितव्यमुत्तरो विकारोऽस्यात्मयज्ञस्य यथान्नमन्नादश्चेति अस्योपव्याख्यानं पुरुषश्चेता प्रधानान्तःस्थः स एव भोक्ता प्राकृतमन्नं भुङ्क्त इति तस्यायं भूतात्मा ह्यन्नमस्यकर्ता प्रधानः तस्मात्त्रिगुणं भोज्यं भोक्ता पुरुषोऽन्तस्थः अत्र दृष्टं नाम प्रत्ययम् यस्माद्बीजसम्भवा हि पशवस्तस्माद्बीजं भोज्यमनेनैव प्रधानस्य भोज्यत्वं व्याख्यातं तस्माद्भोक्ता पुरुषो भोज्या प्रकृतिस्तत्स्थो भुङ्क्त इति प्राकृतमन्नं त्रिगुणभेदपरिणमत्वान्महदाद्यं विशेषान्तं लिङ्गमनेनैव चतुर्दशविधस्य मार्गस्य व्याख्या कृता भवति सुखदुःखमोहसंज्ञं ह्यन्नभूतमिदं जगत् न हि बीजस्य स्वादुपरिग्रहोऽस्तीति यावन्नप्रसूतिः तस्याप्येवं तिसृष्ववस्थास्वन्नत्वं भवति कौमारं यौवनं जरा परिणमत्वातत्दन्नत्वमेवं प्रधानस्य व्यक्ततां गतस्योपलब्धिर्भवति तत्र बुद्ध्यादीनि स्वादुनि भवन्त्यध्यवसायसङ्कल्पाभिमाना इति अथेन्द्रियार्थान् पञ्चस्वादुनि भवन्ति एवं सर्वाणीन्द्रियकर्माणि प्राणकर्माणि एवं व्यक्तमन्नमव्यक्तमन्नम् अस्य निर्गुणो भोक्ता भोक्तृत्वाच्चैतन्यं प्रसिद्धं तस्य यथाग्निर्वै देवानामन्नदः सोमोऽन्नमग्निनैवान्नमित्येवंवित् सोमसंज्ञोऽयंभूतत्माऽग्निसंज्ञोऽप्यव्यक्तमुखा इति वचनात्पुरुषो ह्यव्यक्तमुखेन त्रिगुणं भुङ्क्त इति यो हैवं वेद संन्यासी योगी चात्मयाजी चेति अथ यद्वन्न कश्चिच्च्हून्यागारे कामिन्यः प्रविष्टाः स्पृशतीन्द्रियार्थान् तद्वद् यो न स्पृशति प्रविष्टान् संन्यासी योगी चात्मयाजी चेति ॥ ६.१० ॥
ಇನ್ನು ಮುಂದೆ ತಿಳಿಯಬೇಕಾದದ್ದು: ಇದು ಆತ್ಮಯಜ್ಞದ ಮುಂದಿನ ವಿಕಾರ, ಅನ್ನವು ಮತ್ತು ಅನ್ನವನ್ನು ತಿನ್ನುವವನು ಇದ್ದಂತೆ. ಇದರ ವಿವರಣೆ: ಚೇತನನಾದ ಪುರುಷನು ಪ್ರಧಾನದೊಳಗೆ ನೆಲೆಸಿದ್ದಾನೆ; ಅವನೇ ಭೋಕ್ತೃ, ಪ್ರಾಕೃತ ಅನ್ನವನ್ನು ಅನುಭವಿಸುತ್ತಾನೆ. ಈ ಭೂತಾತ್ಮನೇ ಅನ್ನ; ಪ್ರಧಾನವು ಅದರ ಅಕರ್ತೃ. ಆದ್ದರಿಂದ ತ್ರಿಗುಣಮಯವಾದುದು ಭೋಜ್ಯ, ಅಂತಸ್ಥನಾದ ಪುರುಷನು ಭೋಕ್ತೃ. ಇಲ್ಲಿ ಒಂದು ಪ್ರತ್ಯಯ ಕಾಣುತ್ತದೆ: ಪಶುಗಳು ಬೀಜದಿಂದ ಹುಟ್ಟುತ್ತವೆ, ಆದ್ದರಿಂದ ಬೀಜವೇ ಭೋಜ್ಯ. ಇದರಿಂದಲೇ ಪ್ರಧಾನದ ಭೋಜ್ಯತ್ವ ವಿವರಿಸಲ್ಪಟ್ಟಿತು. ಆದ್ದರಿಂದ ಪುರುಷನು ಭೋಕ್ತೃ, ಪ್ರಕೃತಿಯು ಭೋಜ್ಯ, ಅದರಲ್ಲಿ ನೆಲೆಸಿ ಅವನು ಅನುಭವಿಸುತ್ತಾನೆ. ಪ್ರಾಕೃತ ಅನ್ನವು ತ್ರಿಗುಣ ಭೇದದಿಂದ ಪರಿಣಮಿಸಿ ಮಹತ್ತಿನಿಂದ ವಿಶೇಷದವರೆಗಿನ ಲಿಂಗವಾಗಿದೆ. ಇದರಿಂದಲೇ ಹದಿನಾಲ್ಕು ವಿಧದ ಮಾರ್ಗದ ವ್ಯಾಖ್ಯಾನ ಮಾಡಲ್ಪಟ್ಟಿತು. ಸುಖ, ದುಃಖ, ಮೋಹ ಎಂಬ ಹೆಸರಿನ ಅನ್ನರೂಪವೇ ಈ ಜಗತ್ತು. ಬೀಜಕ್ಕೆ ಅನ್ನೋತ್ಪತ್ತಿಯಾಗುವವರೆಗೆ ರುಚಿಯ ಗ್ರಹಣವಿಲ್ಲ. ಅದಕ್ಕೂ ಬಾಲ್ಯ, ಯೌವನ, ವೃದ್ಧಾಪ್ಯ ಎಂಬ ಮೂರು ಅವಸ್ಥೆಗಳಲ್ಲಿ ಅನ್ನತ್ವವಿದೆ; ಪರಿಣಾಮದ ಕಾರಣದಿಂದ. ಹೀಗೆ ವ್ಯಕ್ತವಾದ ಪ್ರಧಾನದ ಅನ್ನತ್ವವೇ ಉಪಲಬ್ಧವಾಗುತ್ತದೆ. ಅಲ್ಲಿ ಬುದ್ಧಿ ಮೊದಲಾದವು ರುಚಿಕರವಾಗಿವೆ; ಅಧ್ಯವಸಾಯ, ಸಂಕಲ್ಪ, ಅಭಿಮಾನವೂ. ಆಮೇಲೆ ಇಂದ್ರಿಯ ವಿಷಯಗಳ ಐದೂ ರುಚಿಕರ. ಹೀಗೆಯೇ ಎಲ್ಲ ಇಂದ್ರಿಯ ಕರ್ಮಗಳು, ಪ್ರಾಣಕರ್ಮಗಳು. ಹೀಗೆ ವ್ಯಕ್ತ ಅನ್ನ, ಅವ್ಯಕ್ತ ಅನ್ನ. ಇದರ ಭೋಕ್ತೃ ನಿರ್ಗುಣನು; ಭೋಕ್ತೃತ್ವದಿಂದ ಚೈತನ್ಯ ಪ್ರಸಿದ್ಧ. ಅಗ್ನಿಯು ದೇವತೆಗಳ ಅನ್ನಭೋಕ್ತಾ, ಸೋಮನು ಅನ್ನ, ಅಗ್ನಿಯಿಂದಲೇ ಅನ್ನ ಎಂದು ಯಾರು ತಿಳಿಯುತ್ತಾನೋ, ಸೋಮನಾಮಕನಾದ ಈ ಭೂತಾತ್ಮ, ಅಗ್ನಿನಾಮಕನೂ ಅವ್ಯಕ್ತಮುಖನು ಎಂಬ ವಚನದಿಂದ, ಪುರುಷನು ಅವ್ಯಕ್ತಮುಖದಿಂದ ತ್ರಿಗುಣವನ್ನು ಅನುಭವಿಸುತ್ತಾನೆ. ಹೀಗೆ ತಿಳಿದವನು ಸಂನ್ಯಾಸಿ, ಯೋಗಿ, ಆತ್ಮಯಾಜಿ. ಖಾಲಿ ಮನೆಯಲ್ಲಿ ಕಾಮಿನಿಯರು ಪ್ರವೇಶಿಸಿ ಇಂದ್ರಿಯ ವಿಷಯಗಳನ್ನು ಮುಟ್ಟುವಂತೆ, ಪ್ರವೇಶಿಸಿದವರನ್ನು ಮುಟ್ಟದವನು ಸಂನ್ಯಾಸಿ, ಯೋಗಿ, ಆತ್ಮಯಾಜಿ.
Maitrāyaṇī 6.11
परं वा एतदात्मनो रूपं यदन्नमन्नमयो ह्ययं प्राणोऽथ न यद्यश्नात्यमन्ताऽश्रोताऽस्प्रष्टाऽद्रष्टाऽवक्ताऽघ्रातारसयिता भवति प्राणांश्चोत्सृजतीति एवं ह्याहाथ यदि खल्वश्नाति प्राणसमृद्धो भूत्वा मन्ता भवति श्रोता भवति स्प्रष्टा भवति वक्ता भवति रसयिता भवति घ्राता भवति द्रष्टा भवतीति एवं ह्याह अन्नाद्वै प्रजाः प्रजायन्ते याः कश्चित्पृथिवीशृताः । अतोऽन्नेनैव जीवन्ति अथैतदपि यन्ति अन्ततः ॥ ६.११ ॥
ಇದು ಆತ್ಮನ ಶ್ರೇಷ್ಠ ರೂಪ; ಅದು ಅನ್ನಮಯವಾಗಿದೆ, ಏಕೆಂದರೆ ಈ ಪ್ರಾಣವೂ ಅನ್ನಮಯವಾಗಿದೆ. ಅವನು ಆಹಾರ ತಿನ್ನದಿದ್ದರೆ, ಮನನ ಮಾಡದವನು, ಕೇಳದವನು, ಸ್ಪರ್ಶಿಸದವನು, ನೋಡದವನು, ಮಾತನಾಡದವನು, ವಾಸನೆ ನೋಡದವನು, ರುಚಿ ನೋಡದವನು ಆಗುತ್ತಾನೆ; ಪ್ರಾಣಗಳನ್ನೂ ಬಿಡುತ್ತಾನೆ. ಹೀಗೆಂದು ಅವರು ಹೇಳುತ್ತಾರೆ. ಆಹಾರ ತಿಂದರೆ, ಪ್ರಾಣದಿಂದ ಸಮೃದ್ಧನಾಗಿ ಮನನ ಮಾಡುವವನು, ಕೇಳುವವನು, ಸ್ಪರ್ಶಿಸುವವನು, ಮಾತನಾಡುವವನು, ರುಚಿ ನೋಡುವವನು, ವಾಸನೆ ನೋಡುವವನು, ನೋಡುವವನು ಆಗುತ್ತಾನೆ. ಹೀಗೆಂದು ಅವರು ಹೇಳುತ್ತಾರೆ. ಅನ್ನದಿಂದಲೇ ಭೂಮಿಯಲ್ಲಿ ಆಶ್ರಯಿಸಿರುವ ಜೀವಿಗಳು ಹುಟ್ಟುತ್ತವೆ; ಆದ್ದರಿಂದ ಅವು ಅನ್ನದಿಂದಲೇ ಬದುಕುತ್ತವೆ, ಕೊನೆಗೆ ಅದನ್ನೇ ಸೇರುತ್ತವೆ.
Maitrāyaṇī 6.12
अथान्यत्रापि उक्तम् सर्वाणि ह वा इमानि भूतान्यहरहः प्रपतन्त्यन्नमभिजिघृक्षमाणानि सूर्यो रश्मिभिराददात्यन्नं तेनासौ तपत्यन्नेनाभिषिक्ताः पचन्तीमे प्राणा अग्निर्वा अन्नेनोज्ज्वलत्यन्नकामेनेदं प्रकल्पितं ब्रह्मणा अतोऽन्नमात्मेत्युपासीतेत्वेयं ह्याह । अनाद्भूतानि जायन्ते जातान्यन्नेन वर्धन्ते अद्यतेऽत्ति च भूतानि तस्मादन्नं तदुच्यते ॥ ६.१२ ॥
ಬೇರೆಡೆಯೂ ಹೀಗೆ ಹೇಳಲಾಗಿದೆ: ಈ ಎಲ್ಲಾ ಜೀವಿಗಳು ದಿನದಿನವೂ ಆಹಾರವನ್ನು ಪಡೆಯುವ ಬಯಕೆಯಿಂದ ಬರುತ್ತವೆ. ಸೂರ್ಯನು ತನ್ನ ಕಿರಣಗಳಿಂದ ಆಹಾರವನ್ನು ಸ್ವೀಕರಿಸುತ್ತಾನೆ; ಅದರಿಂದಲೇ ಅವನು ತಪಿಸುತ್ತಾನೆ. ಆಹಾರದಿಂದ ಅಭಿಷಿಕ್ತರಾಗಿ ಈ ಪ್ರಾಣಗಳು ಅಡುಗೆ ಮಾಡುತ್ತವೆ; ಆಹಾರದಿಂದಲೇ ಅಗ್ನಿ ಉರಿಯುತ್ತದೆ. ಅನ್ನವನ್ನು ಬಯಸುವವನಿಗಾಗಿ ಬ್ರಹ್ಮನಿಂದ ಇದು ರಚಿಸಲ್ಪಟ್ಟಿದೆ. ಆದ್ದರಿಂದ ಅನ್ನವನ್ನೇ ಆತ್ಮವೆಂದು ಉಪಾಸಿಸಬೇಕು. ಹೀಗೆಂದು ಅವರು ಹೇಳುತ್ತಾರೆ: ಆಹಾರದಿಂದ ಜೀವಿಗಳು ಹುಟ್ಟುತ್ತವೆ; ಹುಟ್ಟಿ ಆಹಾರದಿಂದಲೇ ಬೆಳೆಯುತ್ತವೆ. ಅವು ತಿನ್ನಲ್ಪಡುತ್ತವೆ, ಜೀವಿಗಳೂ ತಿನ್ನುತ್ತವೆ. ಆದ್ದರಿಂದ ಅದನ್ನು ಅನ್ನ ಎನ್ನುತ್ತಾರೆ.
Maitrāyaṇī 6.13
अथान्यत्रापि उक्तम् विश्वभृद्वै नामैषा तनुर्भगवतो विष्णोर्यदिदमन्नं प्राणो वा अन्नस्य रसो मनः प्राणस्य विज्ञानं मनस आनन्दं विज्ञानस्येति अन्नवान् प्राणवान् मनश्वान् विज्ञानवान् आनन्दवान् च भवति यो हैवं वेद यावान्तीह वै भूतान्यन्नमदन्ति तावत्स्वन्तस्थोऽन्नमत्ति यो हैवंवेद । अन्नमेव विजरन्नमन्नं संवननं स्मृतम् । अन्नं पशूनां प्राणोऽन्नं ज्येष्ठमन्नं भिषक् स्मृतम् ॥ ६.१३ ॥
ಬೇರೆಡೆಯೂ ಹೀಗೆ ಹೇಳಲಾಗಿದೆ: ಭಗವಾನ್ ವಿಷ್ಣುವಿನ ಈ ದೇಹವು 'ವಿಶ್ವಭೃತ್' ಎಂಬ ಹೆಸರಿನದು; ಅದೇ ಈ ಅನ್ನ. ಪ್ರಾಣವು ಅನ್ನದ ರಸ; ಮನಸ್ಸು ಪ್ರಾಣದ ವಿಜ್ಞಾನ; ವಿಜ್ಞಾನವು ಆನಂದ. ಇದನ್ನು ಹೀಗೆ ತಿಳಿದವನು ಅನ್ನವಂತ, ಪ್ರಾಣವಂತ, ಮನಸ್ವಂತ, ವಿಜ್ಞಾನವಂತ ಮತ್ತು ಆನಂದವಂತನಾಗುತ್ತಾನೆ. ಇಲ್ಲಿ ಜೀವಿಗಳು ಎಷ್ಟು ಅನ್ನವನ್ನು ತಿನ್ನುತ್ತವೆಯೋ, ಅಷ್ಟನ್ನು ತನ್ನೊಳಗೆ ನೆಲೆಸಿದವನಾಗಿ ಅವನು ತಿನ್ನುತ್ತಾನೆ; ಹೀಗೆ ತಿಳಿದವನು. ಅನ್ನವೇ ಅಜರ; ಅನ್ನವೇ ಪೋಷಿಸುವುದು ಎಂದು ಸ್ಮರಿಸಲ್ಪಟ್ಟಿದೆ. ಅನ್ನ ಪಶುಗಳ ಪ್ರಾಣ; ಅನ್ನವೇ ಜ್ಯೇಷ್ಠ; ಅನ್ನವೇ ವೈದ್ಯ ಎಂದು ಸ್ಮರಿಸಲ್ಪಟ್ಟಿದೆ.
Maitrāyaṇī 6.14
अथान्यात्रप्युक्तम् अन्नं वा अस्य सर्वस्य योनिः कालश्चान्नस्य सूर्यो योनिः कालस्य तस्यैतद्रूपं यन् निमेषादिकालात्सम्भृतं द्वादशात्मकं वत्सरमेतस्याग्नेयमर्धमर्धं वारुणं मघाद्यं श्रविष्ठार्धमाग्नेयं क्रमेणोत्क्रमेण सार्पाद्यं श्रविष्ठार्धान्तं सौम्यम् तत्रैकैकमात्मनो नवांशकं सचारकविधम् सौक्ष्म्यत्वादेतत्प्रमाणमनेनैव प्रमीयते हि कालः न विना प्रमाणेन प्रमेयस्योपलब्धिः प्रमेयोऽपि प्रमाणतां पृथक्त्वादुपैत्यात्मसम्बोधनार्थमित्येवं ह्याह । यावत्यो वै कालस्य कलास्तावतीषु चरत्यसौ यः कालं ब्रह्मेत्युपासीत कालस्तस्यातिदूरमपसरतीति एवं ह्याह कालात्स्रवन्ति भूतानि कालाद्वृद्धिं प्रयान्ति च । काले चास्तं नियच्च्हन्ति कालो मूर्तिरमूर्तिमान् ॥ ॥ ६.१४ ॥
ಈಗ ಇನ್ನೊಂದು ಹೇಳಲ್ಪಟ್ಟಿದೆ: ಅನ್ನವೇ ಇದೆಲ್ಲದ ಮೂಲ; ಕಾಲವು ಅನ್ನದ ಮೂಲ; ಸೂರ್ಯನು ಕಾಲದ ಮೂಲ. ನಿಮೇಷ ಮೊದಲಾದ ಕಾಲದಿಂದ ಕೂಡಿದ ಅದರ ರೂಪವು ಹನ್ನೆರಡು ರೂಪದ ಸಂವತ್ಸರ. ಅದರ ಅರ್ಧ ಆಗ್ನೇಯ, ಅರ್ಧ ವಾರುಣ; ಮಘೆಯಿಂದ ಶ್ರವಿಷ್ಠಾರ್ಧದವರೆಗೆ ಆಗ್ನೇಯ; ಕ್ರಮದಲ್ಲಿ ಮತ್ತು ವಿಪರ್ಯಯ ಕ್ರಮದಲ್ಲಿ ಆಶ್ಲೇಷೆಯಿಂದ ಶ್ರವಿಷ್ಠಾರ್ಧದವರೆಗೆ ಸೌಮ್ಯ. ಅಲ್ಲಿ ಪ್ರತಿಯೊಂದೂ ತನ್ನ ನವಾಂಶದೊಂದಿಗೆ, ಅದರ ಚಲನೆಯ ನಿಯಮಗಳೊಂದಿಗೆ ಇದೆ. ಸೂಕ್ಷ್ಮತೆಯಿಂದ ಇದೇ ಪ್ರಮಾಣ; ಇದರಿಂದಲೇ ಕಾಲವನ್ನು ಅಳೆಯಲಾಗುತ್ತದೆ. ಪ್ರಮಾಣವಿಲ್ಲದೆ ಪ್ರಮೇಯದ ಉಪಲಬ್ಧಿಯಿಲ್ಲ. ಪ್ರಮೇಯವೂ ಪೃಥಕ್ತ್ವದಿಂದ ಪ್ರಮಾಣ ಸ್ಥಿತಿಯನ್ನು ಪಡೆಯುತ್ತದೆ; ಆತ್ಮಸಂಬೋಧನೆಗಾಗಿ ಹೀಗೆ ಹೇಳಲ್ಪಟ್ಟಿದೆ. ಕಾಲದ ಎಷ್ಟು ಕಲೆಗಳಿವೆಯೋ ಅಷ್ಟರಲ್ಲಿ ಅವನು ಸಂಚರಿಸುತ್ತಾನೆ; ಕಾಲವನ್ನು ಬ್ರಹ್ಮವೆಂದು ಉಪಾಸಿಸುವವನಿಂದ ಕಾಲ ಬಹು ದೂರ ಸರಿಯುತ್ತದೆ ಎಂದೂ ಹೇಳಲ್ಪಟ್ಟಿದೆ. ಕಾಲದಿಂದಲೇ ಪ್ರಾಣಿಗಳು ಹುಟ್ಟುತ್ತವೆ, ಕಾಲದಿಂದಲೇ ಬೆಳೆಯುತ್ತವೆ; ಕಾಲದಲ್ಲಿಯೇ ಅವು ಅಸ್ತಂಗತವಾಗಿ ಲೀನವಾಗುತ್ತವೆ. ಕಾಲವು ಮೂರ್ತವೂ ಅಮೂರ್ತವೂ ಆಗಿದೆ.
Maitrāyaṇī 6.15
द्वे वाव ब्रह्मणो रुपे कालश्चाकालश्चाथ यः प्रागादित्यात्सोऽकालोऽकालोऽथ य आदित्याद्यः स कालः सकलः सकलस्य वा एतद्रूपं यत्संवत्सरः संवत्सरात्खल्वेवेमाः प्रजाः प्रजायन्ते संवत्सरेणेह वै जाता विवर्धन्ते संवत्सरे प्रत्यस्तं यन्ति तस्मात्संवत्सरो वै प्रजापतिः कालोऽन्नं ब्रह्मनीडमात्मा चेत्येवं ह्याह कालः पचति भूतानि सर्वाण्येव महात्मनि । यस्मिन् तु पच्यते कालो यस्तं वेद स वेदवित् ॥ ॥ ६.१५ ॥
ಬ್ರಹ್ಮಕ್ಕೆ ಎರಡೇ ರೂಪಗಳು: ಕಾಲ ಮತ್ತು ಅಕಾಲ. ಆದಿತ್ಯನಿಗಿಂತ ಮೊದಲಿರುವುದು ಅಕಾಲ, ಅಕಾಲವೇ; ಆದಿತ್ಯನಿಂದ ಇರುವುದು ಕಾಲ, ಅದು ಸಕಲ (ಅಂಶಗಳೊಂದಿಗೆ ಕೂಡಿದ). ಇದು ಸಕಲನ ರೂಪ, ಅಂದರೆ ಸಂವತ್ಸರ. ಸಂವತ್ಸರದಿಂದಲೇ ಈ ಪ್ರಜೆಗಳು ಹುಟ್ಟುತ್ತವೆ; ಸಂವತ್ಸರದಿಂದಲೇ ಇಲ್ಲಿ ಹುಟ್ಟಿ ಬೆಳೆಯುತ್ತವೆ; ಸಂವತ್ಸರದಲ್ಲಿ ಅಸ್ತದ ಕಡೆಗೆ ಹೋಗುತ್ತವೆ. ಆದ್ದರಿಂದ ಸಂವತ್ಸರವೇ ಪ್ರಜಾಪತಿ; ಕಾಲ, ಅನ್ನ, ಬ್ರಹ್ಮದ ಗೂಡು, ಆತ್ಮ ಎಂದೂ ಹೀಗೆ ಹೇಳಲ್ಪಟ್ಟಿದೆ. ಕಾಲವು ಎಲ್ಲ ಭೂತಗಳನ್ನು ಮಹಾತ್ಮನಲ್ಲಿಯೇ ಬೇಯಿಸುತ್ತದೆ. ಯಾವುದರಲ್ಲಿ ಕಾಲ ಬೇಯಿಸಲ್ಪಡುತ್ತದೆಯೋ, ಅದನ್ನು ತಿಳಿದವನೇ ವೇದವಿದು.
Maitrāyaṇī 6.16
विग्रहवानेष कालः सिन्धुराजः प्रजानाम् एष तत्स्थः सविताख्यो यस्मादेवेमे चन्द्रर्क्षग्रह संवत्सरादयः सूयन्ते अथैभ्यः सर्वमिदमत्र वा यत्किञ्चित्शुभाशुभं दृश्यन्तेह लोके तदेतेभ्यस्तस्मादादित्यात्मा ब्रह्माथ कालसंज्ञमादित्यमुपासीतादित्यो ब्रह्मेत्येकेऽथ एवं ह्याह । होता भोक्ता हविर्मन्त्रो यज्ञो विष्णुः प्रजापतिः । सर्वः कश्चित्प्रभुः साक्षी योऽमुष्मिन्भाति मण्डले ॥ ॥ ६.१६ ॥
ಈ ಕಾಲವು ಮೂರ್ತಿವಂತವಾಗಿದೆ; ಪ್ರಜೆಗಳ ರಾಜನು ಸಿಂಧುರಾಜ. ಅದರಲ್ಲಿ ನೆಲೆಸಿರುವ ಇವನು ಸವಿತೃ ಎಂಬ ಹೆಸರಿನವನು; ಇವನಿಂದಲೇ ಚಂದ್ರ, ನಕ್ಷತ್ರ, ಗ್ರಹ, ಸಂವತ್ಸರ ಮೊದಲಾದವು ಉದಯಿಸುತ್ತವೆ. ಆನಂತರ ಇವುಗಳಿಂದಲೇ ಇಲ್ಲಿ ಲೋಕದಲ್ಲಿ ಶುಭ-ಅಶುಭವೆಂದು ಕಾಣುವ ಎಲ್ಲವೂ ಉಂಟಾಗುತ್ತವೆ; ಆದ್ದರಿಂದ ಆದಿತ್ಯನೇ ಆತ್ಮವಾಗಿರುವ ಬ್ರಹ್ಮ. ಆಗ ಕಾಲ ಎಂಬ ಹೆಸರಿನ ಆದಿತ್ಯನನ್ನು ಉಪಾಸಿಸಬೇಕು; ಕೆಲವರು ಆದಿತ್ಯನೇ ಬ್ರಹ್ಮ ಎನ್ನುತ್ತಾರೆ. ಹೀಗೆಯೂ ಹೇಳಲ್ಪಟ್ಟಿದೆ: ಹೋತಾ, ಭೋಕ್ತಾ, ಹವಿರ್ಮಂತ್ರ, ಯಜ್ಞ, ವಿಷ್ಣು, ಪ್ರಜಾಪತಿ, ಸರ್ವನು, ಯಾವುದೋ ಪ್ರಭು, ಸಾಕ್ಷಿ, ಯಾವನು ಆ ಮಂಡಲದಲ್ಲಿ ಪ್ರಕಾಶಿಸುತ್ತಾನೋ.
Maitrāyaṇī 6.17
ब्रह्म ह वा इदमग्र आसीत् एकोऽनन्तः प्रागनन्तो दक्षिणोऽनन्तः प्रतीच्यनन्त उदीच्यनन्त ऊर्ध्वान् चाऽवान् च सर्वतोऽनन्तः न ह्यास्य प्राच्यादि दिशः कल्पन्तेऽथ तिर्यग्वान् चोर्ध्वं वा अनूह्य एष परमात्माऽपरिमितोऽतर्क्योऽचिन्त्य एष आकाशात्मा एवैष कृत्स्नक्षय एको जागर्तीति एतस्मादाकाशादेष खल्विदं चेतामात्रं बोधयति अनेनैव चेदम् ध्यायते अस्मिन् च प्रत्यस्तं याति अस्यैतद्भास्वरं रूपं यदमुष्मिन्नादित्ये तपति अग्नौ चाधुमके यज्ज्योतिश्चित्रतरमुदरस्तोऽथ वा यः पचत्यन्नम् इत्येवं ह्याह यश्चैषोऽग्नौ यश्चायं हृदये यश्चासावादित्ये स एष एका इत्येकस्य हैकत्वमेति य एवं वेद ॥ ६.१७ ॥
ಮೊದಲು ಇದು ಬ್ರಹ್ಮವೇ ಆಗಿತ್ತು, ಒಂದೇ, ಅನಂತವಾಗಿತ್ತು. ಪೂರ್ವದಲ್ಲಿ ಅನಂತ, ದಕ್ಷಿಣದಲ್ಲಿ ಅನಂತ, ಪಶ್ಚಿಮದಲ್ಲಿ ಅನಂತ, ಉತ್ತರದಲ್ಲಿ ಅನಂತ, ಮೇಲೆ ಮತ್ತು ಕೆಳಗೆ ಅನಂತ, ಎಲ್ಲ ಕಡೆ ಅನಂತ. ಅದಕ್ಕೆ ಪೂರ್ವ ಮೊದಲಾದ ದಿಕ್ಕುಗಳು ಅನ್ವಯಿಸುವುದಿಲ್ಲ. ಅಡ್ಡವಾಗಿ ಅಥವಾ ಮೇಲಕ್ಕೆ ಇದನ್ನು ಊಹಿಸಬೇಕು. ಈ ಪರಮಾತ್ಮ ಅಪರಿಮಿತ, ತರ್ಕಕ್ಕೆ ನಿಲುಕದವ, ಚಿಂತನಾತೀತ. ಇವನು ಆಕಾಶಾತ್ಮ; ಇವನೇ ಸರ್ವನಾಶಕ, ಒಬ್ಬನೇ ಎಚ್ಚರವಾಗಿರುತ್ತಾನೆ. ಈ ಆಕಾಶದಿಂದ ಇವನು ಚೇತನಮಾತ್ರನಾಗಿ ಈ ಜಗತ್ತನ್ನು ಎಚ್ಚರಿಸುತ್ತಾನೆ; ಇದರಿಂದಲೇ ಧ್ಯಾನಿಸಲ್ಪಡುತ್ತಾನೆ, ಇದರಲ್ಲಿಯೇ ಲೀನನಾಗುತ್ತಾನೆ. ಆದಿತ್ಯನಲ್ಲಿ ಪ್ರಕಾಶಿಸುವ ಇವನ ತೇಜೋರೂಪ, ಅಗ್ನಿಯಲ್ಲಿ, ಹೊಗೆಯಿಲ್ಲದ ಬೆಳಕಿನಲ್ಲಿ, ಹೊಟ್ಟೆಯಲ್ಲಿ ಆಹಾರವನ್ನು ಬೇಯಿಸುವ ಅಗ್ನಿಯಲ್ಲಿರುವ ಅದ್ಭುತ ಬೆಳಕು. ಹೀಗೆ ಹೇಳಲ್ಪಟ್ಟಿದೆ: ಅಗ್ನಿಯಲ್ಲಿರುವವನು, ಹೃದಯದಲ್ಲಿರುವವನು, ಆದಿತ್ಯನಲ್ಲಿರುವವನು ಇವನೇ ಒಬ್ಬನು. ಹೀಗೆ ತಿಳಿದವನು ಆ ಏಕತ್ವವನ್ನು ಹೊಂದುತ್ತಾನೆ.
Maitrāyaṇī 6.18
तथा तत्प्रयोगकल्पः प्राणायामः प्रत्याहारो ध्यानं धारणा तर्कः समाधिः षडङ्गा इत्युच्यते योगः अनेन यदा पश्यन्पश्यति रुक्मवर्णं कर्तारमीशं पुरुषं ब्रह्मयोनिम् तदा विद्वान्पुण्यपापे विहाय परेऽव्यये सर्वमेकीकरोति एवं ह्याह यथा पर्वतमादीप्तं नाश्रयन्ति मृगद्विजाः । तद्वद्ब्रह्मविदो दोषा नाश्रयन्ति कदाचन ॥ ॥ ६.१८ ॥
ಹಾಗೆಯೇ, ಅದರ ಅಭ್ಯಾಸ ವಿಧಾನವಾದ ಪ್ರಾಣಾಯಾಮ, ಪ್ರತ್ಯಾಹಾರ, ಧ್ಯಾನ, ಧಾರಣೆ, ತರ್ಕ ಮತ್ತು ಸಮಾಧಿ ಎಂಬ ಆರು ಅಂಗಗಳ ಯೋಗ ಎಂದು ಹೇಳಲಾಗುತ್ತದೆ. ಇದರಿಂದ ಚಿನ್ನದ ಬಣ್ಣದ, ಕರ್ತಾ, ಈಶ್ವರ, ಪುರುಷ, ಬ್ರಹ್ಮಯೋನಿಯನ್ನು ನೋಡಿದಾಗ, ವಿದ್ವಾಂಸನು ಪುಣ್ಯ ಪಾಪಗಳನ್ನು ಬಿಟ್ಟು ಪರಮ ಅವ್ಯಯದಲ್ಲಿ ಎಲ್ಲವನ್ನೂ ಒಂದಾಗಿಸುತ್ತಾನೆ. ಹೀಗೆ ಹೇಳಲ್ಪಟ್ಟಿದೆ: ಉರಿಯುವ ಬೆಟ್ಟವನ್ನು ಮೃಗಗಳೂ ಪಕ್ಷಿಗಳೂ ಆಶ್ರಯಿಸದಂತೆ, ಬ್ರಹ್ಮವಿದನನ್ನು ದೋಷಗಳು ಎಂದಿಗೂ ಆಶ್ರಯಿಸುವುದಿಲ್ಲ.
Maitrāyaṇī 6.19
अथान्यत्राप्युक्तम् यदा वै बहिर्विद्वान्मनो नियम्येन्द्रियार्थान् च प्राणो निवेशयित्वा निःसङ्कल्पस्ततस्तिष्ठेत् अप्राणादिह यस्मात्सम्भूतः प्राणसंज्ञको जीवस्तस्मात्प्राणो वै तुर्याख्ये धारयेत्प्राणम् इत्येवं ह्याह अचित्तं चित्तमध्यस्तमचिन्त्यं गुह्यमुत्तमम् । तत्र चित्तं निधायेत तच्च लिङ्गं निराश्रयम् ॥ ॥ ६.१९ ॥
ಈಗ ಬೇರೆಡೆಯೂ ಹೇಳಲ್ಪಟ್ಟಿದೆ: ವಿದ್ವಾಂಸನು ಹೊರಗಿನ ಮನಸ್ಸನ್ನು ಮತ್ತು ಇಂದ್ರಿಯ ವಿಷಯಗಳನ್ನು ನಿಯಂತ್ರಿಸಿ, ಪ್ರಾಣವನ್ನು ನೆಲೆಗೊಳಿಸಿ, ಸಂಕಲ್ಪರಹಿತನಾಗಿ ಇರುವಾಗ, ಈ ಅಪ್ರಾಣದಿಂದ ಪ್ರಾಣ ಎಂಬ ಜೀವಿ ಉದ್ಭವಿಸಿದ್ದರಿಂದ, ತುರ್ಯ ಎಂಬ ಸ್ಥಿತಿಯಲ್ಲಿ ಪ್ರಾಣವನ್ನು ಧಾರಣ ಮಾಡಬೇಕು. ಹೀಗೆ ಹೇಳಲ್ಪಟ್ಟಿದೆ: ಅಚಿತ್ತ, ಚಿತ್ತದ ಮೇಲೆ ಆರೋಪಿತವಾದದ್ದು, ಚಿಂತನಾತೀತ, ಗುಹ್ಯ, ಉತ್ತಮ; ಅಲ್ಲಿ ಚಿತ್ತವನ್ನು ಇರಿಸಬೇಕು, ಆ ಲಿಂಗ ನಿರಾಶ್ರಯ.
Maitrāyaṇī 6.20
अथान्यत्राप्युक्तम् अतः परास्य धारणा तालुरसनाग्रनिपीडना द्वाङ्मनःप्राणनिरोधनाद्ब्रह्म तर्केण पश्यति यदात्मनाऽऽत्मान मणोरणीयांसं द्योतमानं मनःक्षयात्पश्यति तदात्मनात्मानं दृष्ट्वा निरात्मा भवति निरात्मकत्वादसङ्ख्योऽयोनिश्चिन्त्यो मोक्षलक्षणमित्येतत्परं रहस्यम् इत्येवं ह्याह चित्तस्य हि प्रसादेन हन्ति कर्म शुभाशुभम् । प्रसन्नात्मात्मनि स्थित्वा सुखमव्ययमश्नुता इति ॥ ॥ ६.२० ॥
ಇನ್ನೊಂದೆಡೆಯೂ ಹೀಗೆ ಹೇಳಲ್ಪಟ್ಟಿದೆ: ಇದರ ಪರಮ ಧಾರಣೆ ನಾಲಿಗೆಯ ತುದಿಯಿಂದ ಅಂಗುಳನ್ನು ಒತ್ತುವುದು. ಇಂದ್ರಿಯ, ಮನಸ್ಸು, ಪ್ರಾಣಗಳ ನಿರೋಧದಿಂದ ತರ್ಕದಿಂದ ಬ್ರಹ್ಮವನ್ನು ನೋಡುತ್ತಾನೆ. ಮನಸ್ಸು ಕ್ಷಯಿಸಿದಾಗ ಅಣುವಿಗಿಂತ ಸೂಕ್ಷ್ಮವಾದ ಪ್ರಕಾಶಮಾನ ಆತ್ಮನನ್ನು ಆತ್ಮನಿಂದಲೇ ನೋಡುತ್ತಾನೆ; ಆತ್ಮನನ್ನು ಕಂಡು ನಿರಾತ್ಮನಾಗುತ್ತಾನೆ. ನಿರಾತ್ಮಕತ್ವದಿಂದ ಅಸಂಖ್ಯ, ಅಯೋನಿ, ಅಚಿಂತ್ಯ, ಮೋಕ್ಷಲಕ್ಷಣನಾಗುತ್ತಾನೆ; ಇದು ಪರಮ ರಹಸ್ಯ. ಹೀಗೆಯೇ ಹೇಳಲ್ಪಟ್ಟಿದೆ: ಚಿತ್ತದ ಪ್ರಸಾದದಿಂದ ಶುಭಾಶುಭ ಕರ್ಮವನ್ನು ನಾಶಮಾಡುತ್ತಾನೆ. ಪ್ರಸನ್ನಾತ್ಮನು ಆತ್ಮನಲ್ಲಿ ನೆಲೆಸಿ ಅವ್ಯಯ ಸುಖವನ್ನು ಪಡೆಯುತ್ತಾನೆ.
Maitrāyaṇī 6.21
अथान्यत्राप्युक्तम् ऊर्ध्वगा नाडी सुषुम्नाख्या प्राणसञ्चारिणी ताल्वन्तर्विच्च्हिन्ना तया प्राणोङ्कारमनोयुक्तयोर्ध्वमुत्क्रमेत् ताल्वध्याग्रं परिवर्त्य इन्द्रियाण्यसंयोज्य महिमा महिमानं निरीक्षेता ततो निरात्वकमेति निरात्मकत्वान्न सुखदुःखभाग्भवति केवलत्वं लभता इत्येवं ह्याह परः पूर्वं प्रतिष्ठाप्य निगृहीतानिलं ततः । तीर्त्वा पारमपारेण पश्चाद्युञ्जीत मूर्ध्वनि ॥ ॥ ६.२१ ॥
ಇನ್ನೊಂದೆಡೆಯೂ ಹೇಳಲ್ಪಟ್ಟಿದೆ: ಮೇಲೆ ಹೋಗುವ ಸುಷುಮ್ನಾ ಎಂಬ ನಾಡಿ, ಪ್ರಾಣವನ್ನು ಸಂಚರಿಸುವಂಥದು, ಅಂಗುಳಿನ ಒಳಗೆ ವಿಭಜಿತವಾಗಿದೆ; ಅದರೊಂದಿಗೆ ಪ್ರಾಣ, ಓಂಕಾರ, ಮನಸ್ಸನ್ನು ಯೋಜಿಸಿ ಮೇಲೇರಬೇಕು. ಅಂಗುಳಿನ ಮೇಲಿನ ತುದಿಯನ್ನು ತಿರುಗಿಸಿ, ಇಂದ್ರಿಯಗಳನ್ನು ಸೇರಿಸದೆ, ಮಹಿಮೆಯನ್ನು ನೋಡಬೇಕು. ಆಗ ನಿರಾತ್ಮಕತೆಯನ್ನು ಪಡೆಯುತ್ತಾನೆ; ನಿರಾತ್ಮಕತ್ವದಿಂದ ಸುಖದುಃಖಗಳ ಭಾಗಿಯಾಗುವುದಿಲ್ಲ, ಕೇವಲತ್ವವನ್ನು ಪಡೆಯುತ್ತಾನೆ. ಹೀಗೆಯೇ ಹೇಳಲ್ಪಟ್ಟಿದೆ: ಮೊದಲು ಪರವನ್ನು ಸ್ಥಾಪಿಸಿ, ವಾಯುವನ್ನು ನಿಗ್ರಹಿಸಿ, ನಂತರ ಅಪರದಿಂದ ದಾಟಿ, ಅನಂತರ ಮೂರ್ಧದಲ್ಲಿ ಯೋಗ ಮಾಡಬೇಕು.
Maitrāyaṇī 6.22
अथान्यत्राप्युक्तम् द्वे वा व ब्रह्मणी अभिध्येये शब्दश्चाशब्दश्च अथ शब्देनैवाशब्दमाविष्क्रियते अथ तत्र ओमिति शब्दोऽनेनोर्ध्वमुत्क्रान्तोऽशब्दे निधनमेति अथाहैषा गतिरेतदमृतम् अतत्सायुज्यत्वम् निर्वृतत्वम् तथा चेति अथ यथोर्णनाभिस्तन्तुनोर्ध्वमुत्क्रान्तोऽवकाशं लभतीत्येवं वा व खल्वासावभिध्याता ओमित्यनेनोर्ध्वमुत्क्रान्तः स्वातन्त्र्यं लभते अन्यथा परे शब्दवादिनः श्रवणाङ्गुष्ठयोगेनान्तर्हृदयाकाशशब्दमाकर्णयन्ति सप्तविधेयं तस्योपमा यथा नद्यः किङ्किणी कांस्यचक्रकभेक विःकृन्दिका वृष्टिर्निवाते वदतीति तं पृथग्लक्षणमतीत्य परेऽशब्देऽव्यक्ते ब्रह्मण्यस्तं गताः तत्र तेऽपृथग्धर्मिणोऽपृथग्विवेक्या यथा सम्पन्ना मधुत्वं नानारसा इत्येवं ह्याह द्वे ब्रह्मणि वेदितव्ये शब्दब्रह्म परां च यत् । शब्दब्रह्मणि निष्णातः परं ब्रह्माधिगच्छति ॥ ॥ ६.२२ ॥
ಇನ್ನೊಂದೆಡೆಯೂ ಹೇಳಲಾಗಿದೆ: ಬ್ರಹ್ಮದ ಎರಡು ರೂಪಗಳು ಧ್ಯಾನಿಸಲು ಯೋಗ್ಯ — ಶಬ್ದ ಮತ್ತು ಅಶಬ್ದ. ಶಬ್ದದ ಮೂಲಕವೇ ಅಶಬ್ದ ಪ್ರಕಟವಾಗುತ್ತದೆ. ಅಲ್ಲಿ 'ಓಂ' ಎಂಬ ಶಬ್ದ ಇದರ ಮೂಲಕ ಮೇಲೇರಿ ಅಶಬ್ದದಲ್ಲಿ ಲೀನವಾಗುತ್ತದೆ. ಇದೇ ಮಾರ್ಗ, ಇದೇ ಅಮೃತ, ಇದರೊಂದಿಗೆ ಐಕ್ಯ ಮತ್ತು ಪರಮ ಶಾಂತಿ. ಜೇಡ ತನ್ನ ದಾರದ ಮೂಲಕ ಮೇಲೇರಿ ಅವಕಾಶ ಪಡೆದಂತೆ, ಧ್ಯಾನಿಸಲ್ಪಟ್ಟವನು ಓಂನ ಮೂಲಕ ಮೇಲೇರಿ ಸ್ವಾತಂತ್ರ್ಯ ಪಡೆಯುತ್ತಾನೆ. ಇತರ ಶಬ್ದವಾದಿಗಳು ಕಿವಿ ಮತ್ತು ಹೆಬ್ಬೆರಳನ್ನು ಸೇರಿಸಿ ಹೃದಯದೊಳಗಿನ ಆಕಾಶದಲ್ಲಿ ಶಬ್ದವನ್ನು ಕೇಳುತ್ತಾರೆ. ಅದಕ್ಕೆ ಏಳು ವಿಧದ ಉಪಮೆಗಳಿವೆ — ನದಿಗಳು, ಗೆಜ್ಜೆಗಳು, ಕಂಚಿನ ತಟ್ಟೆಗಳು, ಕಪ್ಪೆ, ಗಾಳಿಯಿಲ್ಲದಾಗ ಮಳೆ ಧ್ವನಿಸುವಂತೆ. ಆ ಪ್ರತ್ಯೇಕ ಲಕ್ಷಣಗಳನ್ನು ದಾಟಿ ಅವರು ಪರಮ ಅಶಬ್ದ, ಅವ್ಯಕ್ತ ಬ್ರಹ್ಮದಲ್ಲಿ ಲೀನರಾಗುತ್ತಾರೆ. ಅವರು ಅಭಿನ್ನ ಸ್ವಭಾವದವರು, ಜೇನಿನಲ್ಲಿ ಬೆರೆತ ವಿವಿಧ ರಸಗಳು ಒಂದಾದಂತೆ. ಹೀಗೆಯೇ ಹೇಳಲಾಗಿದೆ: ತಿಳಿಯಬೇಕಾದ ಎರಡು ಬ್ರಹ್ಮಗಳು — ಶಬ್ದಬ್ರಹ್ಮ ಮತ್ತು ಪರಬ್ರಹ್ಮ. ಶಬ್ದಬ್ರಹ್ಮದಲ್ಲಿ ನಿಪುಣನಾದವನು ಪರಬ್ರಹ್ಮವನ್ನು ಪಡೆಯುತ್ತಾನೆ.
Maitrāyaṇī 6.23
अथान्यत्राप्युक्तम् यः शब्दस्तदोमित्येतदक्षरम् यदस्याग्रं तच्च्हान्तमशब्दमभयमशोकमानन्दं तृप्तं स्थिरमचलममृतमच्युतं ध्रुवं विष्णुसंज्ञितं सर्वापरत्वाय तदेता उपसीतेत्येवं ह्याह योऽसौ परापरो देवा ॐकारो नाम नामतः । निःशब्दः शून्यभूतस्तु मूर्ध्नि स्थाने ततोऽभ्यसेत् ॥ ॥ ६.२३ ॥
ಇನ್ನೊಂದೆಡೆಯೂ ಹೇಳಲಾಗಿದೆ: ಯಾವ ಶಬ್ದವೋ ಅದು 'ತತ್ ಓಂ' ಎಂಬ ಈ ಅಕ್ಷರ; ಇದರ ಅಗ್ರವು ಅಂತ್ಯವುಳ್ಳದ್ದು — ಅಶಬ್ದ, ಅಭಯ, ಅಶೋಕ, ಆನಂದ, ತೃಪ್ತ, ಸ್ಥಿರ, ಅಚಲ, ಅಮೃತ, ಅಚ್ಯುತ, ಧ್ರುವ, ವಿಷ್ಣು ಎಂದು ಕರೆಯಲ್ಪಡುವುದು. ಎಲ್ಲಕ್ಕಿಂತ ಪರವಾಗಲು ಅದನ್ನು ಉಪಾಸಿಸಬೇಕು. ಹೀಗೆಯೇ ಹೇಳಲಾಗಿದೆ: ಪರ-ಅಪರ ದೇವನಾದ ಓಂಕಾರ ಎಂಬ ಹೆಸರಿನದು, ಶಬ್ದರಹಿತವಾಗಿ ಶೂನ್ಯರೂಪದಲ್ಲಿ ಶಿರಸ್ಸಿನ ಸ್ಥಾನದಲ್ಲಿದೆ; ಅಲ್ಲಿಂದಲೇ ಅಭ್ಯಾಸ ಮಾಡಬೇಕು.
Maitrāyaṇī 6.24
अथान्यत्राप्युक्तम् धनुः शरीरम् ओमित्येतच्छरः शिखास्य मनः तमोलक्षणं भित्वा तमोऽतमाविष्टमागच्छति अथाविष्टं भित्वाऽलातचक्रमिव स्फुरन्तमादित्यवर्णमूर्जस्वन्तं ब्रह्म तमसः पर्यमपश्यद्यदमुष्मिन्नादित्येऽथ सोमेऽग्नौ विद्युति विभाति अथ खल्वेनं दृष्ट्वाऽमृतत्वं गच्छतीत्येवं ह्याह ध्यानमन्तःपरे तत्त्वे लक्ष्येषु च निधीयते । अतोऽविशेषविज्ञानं विशेषमुपगच्छति ॥ मानसे च विलीने तु यत्सुखं चात्मसाक्षिकम् । तद्ब्रह्म चामृतं शुक्रं सा गतिर्लोक एव सः ॥ ॥ ६.२४ ॥
ಇದನ್ನು ಬೇರೆಡೆಯೂ ಹೇಳಲಾಗಿದೆ: ದೇಹವೇ ಬಿಲ್ಲು, ಓಂ ಬಾಣ, ಮನಸ್ಸು ಅದರ ತುದಿ. ಕತ್ತಲೆಯ ಲಕ್ಷಣಗಳನ್ನು ಭೇದಿಸಿ ಅವನು ಅ-ತಮಸ್ಸನ್ನು ಪ್ರವೇಶಿಸುತ್ತಾನೆ. ನಂತರ ಪ್ರವೇಶಿಸಿ, ಉರಿಯುವ ಅಲಾತಚಕ್ರದಂತೆ ಹೊಳೆಯುವ, ಸೂರ್ಯವರ್ಣದ, ಓಜಸ್ವಿಯಾದ ಬ್ರಹ್ಮವನ್ನು, ತಮಸ್ಸಿನ ಆಚೆಗಿರುವುದನ್ನು ಅವನು ನೋಡುತ್ತಾನೆ; ಅದು ಆದಿತ್ಯನಲ್ಲಿ, ಸೋಮನಲ್ಲಿ, ಅಗ್ನಿಯಲ್ಲಿ, ಮಿಂಚಿನಲ್ಲಿ ಪ್ರಕಾಶಿಸುತ್ತದೆ. ಅದನ್ನು ನೋಡಿ ಅವನು ಅಮೃತತ್ವವನ್ನು ಪಡೆಯುತ್ತಾನೆ ಎಂದು ಹೀಗೆ ಹೇಳಲಾಗಿದೆ. ಧ್ಯಾನವು ಒಳಗಿನ ಪರತತ್ತ್ವದಲ್ಲಿ ಮತ್ತು ಲಕ್ಷ್ಯಗಳಲ್ಲಿ ನೆಲೆಗೊಳ್ಳುತ್ತದೆ. ಆದ್ದರಿಂದ ಅವಿಶೇಷ ಜ್ಞಾನವು ವಿಶೇಷವನ್ನು ಪಡೆಯುತ್ತದೆ. ಮನಸ್ಸು ಲೀನವಾದಾಗ ಆತ್ಮಸಾಕ್ಷಿಕ ಯಾವ ಸುಖವಿದೆಯೋ ಅದೇ ಬ್ರಹ್ಮ, ಅದೇ ಅಮೃತ, ಶುದ್ಧ; ಅದೇ ಲೋಕದಲ್ಲಿ ಗತಿ.
Maitrāyaṇī 6.25
अथान्यत्राप्युक्तम् निद्रेवान्तर्हितेन्द्रियः शुद्धितमया धिया स्वप्न इव यः पश्यतीन्द्रियबिलेऽविवशः प्रणवाख्यं प्रणेतारं भारूपं विगतनिद्रं विजरं विमृत्युं विशोकं च सोऽपि प्रणवाख्यः प्रणेता भारूपः विगत निद्रः विजरः विमृत्युर्विशोको भवतीत्येवं ह्याह एवं प्राणमथोङ्कारं यस्मात्सर्वमनेकधा । युनक्ति युञ्जते वापि यस्माद्योग इति स्मृतः ॥ एकत्वं प्राणमनसोरिन्द्रियाणां तथैव च । सर्वभावपरित्यागो योग इत्यभिधीयते ॥ ॥ ६.२५ ॥
ಇದನ್ನು ಬೇರೆಡೆಯೂ ಹೇಳಲಾಗಿದೆ: ಇಂದ್ರಿಯಗಳನ್ನು ಒಳಗೆ ಹಿಂತೆಗೆದು, ಅತ್ಯಂತ ಶುದ್ಧ ಬುದ್ಧಿಯಿಂದ, ನಿದ್ರೆಯಲ್ಲಿರುವವನಂತೆ, ಕನಸಿನಂತೆ, ಇಂದ್ರಿಯ ರಂಧ್ರದಲ್ಲಿ ಅವಶನಾಗದೆ ಪ್ರಣವ ಎಂಬ ಪ್ರೇರಕನನ್ನು, ಪ್ರಕಾಶರೂಪನನ್ನು, ನಿದ್ರಾರಹಿತನನ್ನು, ಜರಾರಹಿತನನ್ನು, ಮೃತ್ಯುರಹಿತನನ್ನು, ಶೋಕರಹಿತನನ್ನು ನೋಡುವವನು; ಅವನೂ ಪ್ರಣವ ಎಂಬ ಪ್ರೇರಕ, ಪ್ರಕಾಶರೂಪ, ನಿದ್ರಾರಹಿತ, ಜರಾರಹಿತ, ಮೃತ್ಯುರಹಿತ, ಶೋಕರಹಿತನಾಗುತ್ತಾನೆ ಎಂದು ಹೀಗೆ ಹೇಳಲಾಗಿದೆ. ಹೀಗೆ ಪ್ರಾಣವನ್ನು ಮತ್ತು ಓಂಕಾರವನ್ನು, ಅದು ಎಲ್ಲವನ್ನೂ ಅನೇಕ ವಿಧಗಳಲ್ಲಿ ಜೋಡಿಸುವುದರಿಂದ, ಯೋಗಿಗಳು ಅದರಲ್ಲಿ ಜೋಡಿಸಿಕೊಳ್ಳುವುದರಿಂದ, ಅದನ್ನು ಯೋಗ ಎಂದು ಸ್ಮರಿಸಲಾಗಿದೆ. ಪ್ರಾಣ-ಮನಸ್ಸುಗಳ ಏಕತ್ವ, ಅಂತೆಯೇ ಇಂದ್ರಿಯಗಳ ಏಕತ್ವ, ಸರ್ವ ಭಾವಗಳ ತ್ಯಾಗ, ಇದೇ ಯೋಗ ಎಂದು ಹೇಳಲಾಗುತ್ತದೆ.
Maitrāyaṇī 6.26
अथान्यत्राप्युक्तम् यथा वाप्सु चारिणः शाकुनिकः सूत्रयन्त्रेणोद्धृत्योदरेऽग्नौ जुहोत्येवं वा व खल्विमान्प्राणानोमित्यनेनोद्धृत्यानामयेऽग्नौ जुहोति अतस्तप्तोर्विवसोऽथ यथा तप्तोर्वि सार्पिस्तृणकाष्ठसंस्पर्शे नोज्ज्वलतीत्येवं वा व खल्वसावप्राणाख्यः प्राणसंस्पर्शेनोज्ज्वलति अथ यदुज्ज्वलत्येतद्ब्रह्मणो रूपं चैतद्विष्णोः परमं पदम् चैतद्रुद्रस्य रुद्रत्वमेतत्तदपरिमितधा चात्मानं विभज्य पूरयतीमां लोकानित्येवं ह्याह वह्नेश्च यद्वत्खलु विस्फुलिङ्गाः सूर्यान्मयूखाश्च तथैव तस्य प्राणादयो वै पुनरेव तस्माद् अभ्युच्चरन्तीह यथाक्रमेण ॥ ॥ ६.२६ ॥
ಇದನ್ನು ಬೇರೆಡೆಯೂ ಹೇಳಲಾಗಿದೆ: ನೀರಿನಲ್ಲಿ ಚರಿಸುವ ಹಕ್ಕಿಯನ್ನು ಬೇಟೆಗಾರನು ದಾರ-ಯಂತ್ರದಿಂದ ಎಳೆದು ಹೊಟ್ಟೆಯಲ್ಲಿ ಇರಿಸಿ ಅಗ್ನಿಯಲ್ಲಿ ಹೋಮ ಮಾಡುವಂತೆ, ಅವನು ಈ ಪ್ರಾಣಗಳನ್ನು ಓಂ ಎಂಬುದರಿಂದ ಎಳೆದು ಅನಾಮಯ ಅಗ್ನಿಯಲ್ಲಿ ಹೋಮ ಮಾಡುತ್ತಾನೆ. ಆದ್ದರಿಂದ ಬಿಸಿಯಾದ ವಿವಸ್ತ್ರ ತುಪ್ಪವು ಹುಲ್ಲು ಮತ್ತು ಕಟ್ಟಿಗೆಯ ಸ್ಪರ್ಶದಿಂದ ಉರಿಯದಂತೆ, ಅಪ್ರಾಣ ಎಂಬ ತತ್ತ್ವವು ಪ್ರಾಣದ ಸ್ಪರ್ಶದಿಂದ ಉರಿಯುತ್ತದೆ. ಯಾವುದು ಉರಿಯುತ್ತದೋ ಅದೇ ಬ್ರಹ್ಮದ ರೂಪ, ಇದೇ ವಿಷ್ಣುವಿನ ಪರಮಪದ, ಇದೇ ರುದ್ರನ ರುದ್ರತ್ವ; ಇದೇ ಅಪರಿಮಿತ ರೀತಿಯಲ್ಲಿ ತನ್ನನ್ನು ವಿಭಜಿಸಿ ಈ ಲೋಕಗಳನ್ನು ತುಂಬುತ್ತದೆ ಎಂದು ಹೀಗೆ ಹೇಳಲಾಗಿದೆ. ಅಗ್ನಿಯ ಕಿಡಿಗಳು, ಸೂರ್ಯನ ಕಿರಣಗಳು ಹೇಗೋ, ಅದರ ಪ್ರಾಣಾದಿಗಳು ಮತ್ತೆ ಅದರಿಂದಲೇ ಕ್ರಮವಾಗಿ ಮೇಲೇಳುತ್ತವೆ.
Maitrāyaṇī 6.27
अथान्यत्राप्युक्तम् ब्रह्मणो वा वैतत्तेजः परस्यामृतस्याशरीरस्य यच्छरीरस्यौष्ण्यमस्यैतद् घृतमथाविः सन् नभसि निहितं वैतदेकाग्रेणैवमन्तर्हृदयाकाशं विनुदन्ति यत्तस्य ज्योतिरिव सम्पद्यतीति अतस्तद्भावम् अचिरेणैति भूमावयस्पिण्डं निहितं यथाऽचिरेणैति भूमित्वम् मृद्वत्संस्थमयस्पिण्डं यथाग्न्ययस्कारादयो नाभिभवन्ति प्रणश्यति चित्तं तथाश्रयेण सहैवमित्येवं ह्याह हृद्याकाशमयं कोशमानन्दं परमालयम् । स्वं योगश्च ततोऽस्माकं तेजश्चैवाग्निसूर्ययोः ॥ ॥ ६.२७ ॥
ಬೇರೆಡೆಯೂ ಹೀಗೆ ಹೇಳಲಾಗಿದೆ: ಇದು ಬ್ರಹ್ಮನ ತೇಜಸ್ಸು; ಪರಮವಾದ, ಅಮೃತವಾದ, ಶರೀರರಹಿತವಾದದ್ದು. ಶರೀರದ ಉಷ್ಣತೆಯೂ ಇದೇ. ಇದು ತುಪ್ಪ; ವ್ಯಕ್ತವಾಗಿ ಆಕಾಶದಲ್ಲಿ ನೆಲೆಸಿದೆ. ಏಕಾಗ್ರ ಮನಸ್ಸಿನಿಂದ ಹೃದಯಾಕಾಶದೊಳಗೆ ಹೀಗೆ ಮಥಿಸುವವರಿಗೆ ಅದರ ಬೆಳಕು ಜ್ಯೋತಿಯಂತಾಗುತ್ತದೆ. ಆದ್ದರಿಂದ ಅವನು ಬೇಗನೆ ಆ ಸ್ಥಿತಿಯನ್ನು ಪಡೆಯುತ್ತಾನೆ, ನೆಲದಲ್ಲಿಟ್ಟ ಕಬ್ಬಿಣದ ಗೋಳ ಬೇಗನೆ ಮಣ್ಣಿನ ಸ್ವಭಾವವನ್ನು ಪಡೆಯುವಂತೆ. ಮೃದುವಾದ ಮಣ್ಣಿನಲ್ಲಿರಿಸಿದ ಕಬ್ಬಿಣದ ಗೋಳವನ್ನು ಕಮ್ಮಾರರೇ ಮೊದಲಾದವರು ಜಯಿಸಲಾರರು, ಹಾಗೆಯೇ ಮನಸ್ಸು ತನ್ನ ಆಶ್ರಯದೊಂದಿಗೆ ನಾಶವಾಗುತ್ತದೆ. ಹೀಗೆ ಹೇಳಲ್ಪಟ್ಟಿದೆ: ಹೃದಯಾಕಾಶಮಯವಾದ, ಆನಂದಮಯವಾದ, ಪರಮಾಲಯವಾದ ಕೋಶ. ತನ್ನ ಯೋಗವೂ, ಅದರಿಂದ ನಮ್ಮ ತೇಜಸ್ಸೂ, ಅಗ್ನಿ ಸೂರ್ಯರ ತೇಜಸ್ಸೂ.
Maitrāyaṇī 6.28
अथान्यत्राप्युक्तम् भूतेन्द्रियार्थानतिक्रम्य ततः प्रव्रज्याज्यं धृतिदण्डं धनुर्गृहीत्वाऽनभिमानमयेन चैवेषुणा तं ब्रह्म द्वारपारं निहत्याद्यं संमोहमौली तृष्णेर्ष्याकुण्डली तन्द्रीराघवेत्र्यभिमानाध्यक्षः क्रोधज्यं प्रलोभदण्डं धनुर्गृहीत्वेच्च्हामयेन चैवेषुणेमानि खलु भूतानि हन्ति तं हत्वोंकारप्लवेनान्तर्हृदयाकाशस्य पारं तीर्त्वाविर्भूते अन्तराकाशे शनकैरवटैवावटकृद्धातुकामः संविशत्येवं ब्रह्मशालां विशेत् ततश्चतुर्जालं ब्रह्मकोशं प्रणुदेत् गुर्वागमेनेति अतः शुद्धः पूतः शून्यः शान्तोऽप्राणो निरात्माऽनन्तोऽक्षय्यः स्थिरः शाश्वतोऽजः स्वतन्त्रः स्वे महिम्नि तिष्ठति अतः स्वे महिम्नि तिष्ठमानम् दृष्ट्वाऽवृत्तचक्रमिव सञ्चारचक्रमालोकयति इत्येवं ह्याह षड्भिर्मासैस्तु युक्तस्य नित्यमुक्तस्य देहिनः
अनन्तः परमो गुह्यः सम्यग्योगः प्रवर्तते ॥
रजस्तमोभ्यां विद्धस्य सुसमिद्धस्य देहिनः
पुत्रदारकुटुम्बेषु सक्तस्य न कदाचन ॥ ॥ ६.२८ ॥
ಬೇರೆಡೆಯೂ ಹೀಗೆ ಹೇಳಲಾಗಿದೆ: ಭೂತಗಳು, ಇಂದ್ರಿಯಗಳು ಮತ್ತು ಅವುಗಳ ವಿಷಯಗಳನ್ನು ದಾಟಿ, ನಂತರ ಸಂನ್ಯಾಸ ಸ್ವೀಕರಿಸಿ, ತುಪ್ಪದ ಆಹುತಿ, ಧೃತಿಯ ದಂಡ, ಅನಭಿಮಾನದಿಂದ ಮಾಡಿದ ಬಾಣವುಳ್ಳ ಧನುಸ್ಸನ್ನು ಹಿಡಿದು, ಬ್ರಹ್ಮದ ದ್ವಾರಪಾಲಕನನ್ನು, ಮೊದಲಿನವನನ್ನು, ಮೋಹ ಕಿರೀಟ ಧರಿಸಿದವನನ್ನು, ತೃಷ್ಣೆ-ಈರ್ಷ್ಯೆ ಕುಂಡಲ ಧರಿಸಿದವನನ್ನು, ತಂದ್ರೀ-ರಾಘ ದಂಡ ಹಿಡಿದವನನ್ನು, ಅಭಿಮಾನದ ಅಧ್ಯಕ್ಷನನ್ನು ಕೊಂದು, ಕ್ರೋಧವನ್ನು ಬಿಲ್ಲಿನ ಹಗ್ಗವನ್ನಾಗಿ, ಲೋಭವನ್ನು ದಂಡವನ್ನಾಗಿ ಹೊಂದಿದ ಧನುಸ್ಸನ್ನು ಹಿಡಿದು, ಇಚ್ಛೆ-ರೋಗದಿಂದ ಮಾಡಿದ ಬಾಣದಿಂದ ಈ ಭೂತಗಳನ್ನು ನಿಶ್ಚಯವಾಗಿ ಕೊಲ್ಲುತ್ತಾನೆ. ಅವನನ್ನು ಕೊಂದು, ಓಂಕಾರದ ತೆಪ್ಪದಿಂದ ಹೃದಯಾಕಾಶದ ಆಚೆಯ ದಡವನ್ನು ದಾಟಿ, ಪ್ರಕಟವಾದ ಅಂತರಾಕಾಶದಲ್ಲಿ ನಿಧಾನವಾಗಿ, ಗುಂಡಿ ತೋಡುವವನಂತೆ, ತತ್ತ್ವವನ್ನು ಬಯಸಿ ಪ್ರವೇಶಿಸುತ್ತಾನೆ. ಹೀಗೆ ಬ್ರಹ್ಮಶಾಲೆಯನ್ನು ಪ್ರವೇಶಿಸಬೇಕು. ನಂತರ ಗುರೂಪದೇಶದಿಂದ ಚತುರ್ಜಾಲ ಮತ್ತು ಬ್ರಹ್ಮಕೋಶವನ್ನು ತೆಗೆದುಹಾಕಬೇಕು. ಆದ್ದರಿಂದ ಅವನು ಶುದ್ಧ, ಪವಿತ್ರ, ಶೂನ್ಯ, ಶಾಂತ, ಪ್ರಾಣರಹಿತ, ಆತ್ಮರಹಿತ, ಅನಂತ, ಅಕ್ಷಯ, ಸ್ಥಿರ, ಶಾಶ್ವತ, ಅಜ, ಸ್ವತಂತ್ರನಾಗಿ ತನ್ನ ಮಹಿಮೆಯಲ್ಲಿ ನೆಲೆಸಿರುತ್ತಾನೆ. ಆದ್ದರಿಂದ ತನ್ನ ಮಹಿಮೆಯಲ್ಲಿ ನೆಲೆಸಿರುವವನನ್ನು ನೋಡಿ, ತಿರುಗದ ಚಕ್ರದಂತೆ ಸಂಚಾರ ಚಕ್ರವನ್ನು ನೋಡುತ್ತಾನೆ. ಹೀಗೆ ಹೇಳಲಾಗಿದೆ: ಆರು ತಿಂಗಳು ಯೋಗದಲ್ಲಿರುವ, ನಿತ್ಯ ಮುಕ್ತನಾದ ದೇಹಿಗೆ ಅನಂತವಾದ, ಪರಮವಾದ, ಗುಹ್ಯವಾದ ಸಮ್ಯಕ್ ಯೋಗ ಪ್ರವರ್ತಿಸುತ್ತದೆ. ರಜಸ್ತಮಸ್ಸುಗಳಿಂದ ಚುಚ್ಚಲ್ಪಟ್ಟ, ಚೆನ್ನಾಗಿ ಉರಿದ ದೇಹಿಗೆ, ಮಗ, ಹೆಂಡತಿ, ಕುಟುಂಬದಲ್ಲಿ ಆಸಕ್ತನಾದವನಿಗೆ ಎಂದೂ ಇಲ್ಲ.
Maitrāyaṇī 6.29
एवमुक्त्वाऽन्तर्हृदयः शकायन्यस्तस्मै नमस्कृत्वाऽनया ब्रह्मविद्यया राजन् ब्रह्मणः पन्थानमारूढाः पुत्राः प्रजापतेरिति सन्तोषं द्वन्द्वतितिक्षां शान्तत्वं योगाभ्यासादवाप्नोतीति एतद्गुह्यतमं नापुत्राय नाशिष्याय नाशान्ताय कीर्तयेदिति अनन्यभक्ताय सर्वगुणसम्पन्नाय दद्यात् ॥ ॥ ६.२९ ॥
ಹೀಗೆ ಹೇಳಿ, ಅಂತರ್ಮುಖ ಹೃದಯದ ಶಕಾಯನ್ಯನು ಅವನಿಗೆ ನಮಸ್ಕರಿಸಿದನು. ಓ ರಾಜನೇ, ಈ ಬ್ರಹ್ಮವಿದ್ಯೆಯಿಂದ ಪ್ರಜಾಪತಿಯ ಪುತ್ರರು ಬ್ರಹ್ಮದ ಮಾರ್ಗವನ್ನು ಏರಿದರು — ಸಂತೋಷ, ದ್ವಂದ್ವಗಳನ್ನು ಸಹಿಸುವಿಕೆ ಮತ್ತು ಶಾಂತಿ ಯೋಗಾಭ್ಯಾಸದಿಂದ ಲಭಿಸುತ್ತವೆ ಎಂದು ಹೇಳಲಾಗಿದೆ. ಇದು ಅತ್ಯಂತ ರಹಸ್ಯವಾದುದು; ಪುತ್ರರಿಲ್ಲದವನಿಗೆ, ಶಿಷ್ಯರಿಲ್ಲದವನಿಗೆ, ಶಾಂತಿಯಿಲ್ಲದವನಿಗೆ ಇದನ್ನು ಹೇಳಬಾರದು. ಅನನ್ಯ ಭಕ್ತಿಯುಳ್ಳ, ಸಕಲ ಸದ್ಗುಣಸಂಪನ್ನನಿಗೆ ಮಾತ್ರ ಇದನ್ನು ನೀಡಬೇಕು.
Maitrāyaṇī 6.30
ॐ शुचौ देशे शुचिः सत्त्वस्थः सदधीयानः सद्वादी सद्ध्यायी सद्याजी स्यादिति । अतः सद्ब्रह्मणि सत्यभिलाषिणि निर्वृत्त्योऽनस्तत्फलच्च्हिन्नपाशो निराशः परेष्वात्मवद्विगतभयो निष्कामोऽक्षय्यमपरिमितं सुखमाक्रम्य तिष्ठति । परमं वै शेवधेरिव परस्योद्धरणं यन्निष्कामत्वम् । स हि सर्वकाममयः पुरुषोऽध्यवसायसङ्कल्पाभिमानलिङ्गो बद्दः । अतस्तद्विपरीतो मुक्तः । अत्रैक आहुर्गुणः प्रकृतिभेदवशासध्यवसायात्मबन्धमुपागतो। अध्यवसायस्य दोषक्षयाद्धि मोक्षः मनसा ह्येव पश्यति मनसा शृणोति कामः सङ्कल्पो विचिकित्सा श्रद्धाऽश्रद्धा धृतिरधृतिर्ह्रीर्धीर्भीरित्येतत्सर्वं मन एव गुणौघैरुह्यमानः कलुषीकृतश्चास्थिरश्चलो लुप्यमानः सस्पृहो व्यग्रश्चाभिमानित्वं प्रयात इति अहं सो ममेदमित्येवं मन्यमानो निबध्नात्यात्मनात्मानं जालेनेव खेचरः । अतः पुरुषोऽध्यावसायसङ्कल्पाबिमानलिङ्गो बद्दः अतस्तद्विपरीतो मुक्तः तस्मान्निरध्यवसायो निःसङ्कल्पो निरभिमानस्तिष्ठेत् एतन्मोक्षलक्षणम् एषात्र ब्रह्मपदवी एषोऽत्र द्वारविवरोऽनेनास्य तमसः पारं गमिष्यति । अत्र हि सर्वे कामाः समाहिता इत्यत्रोदाहरन्ति यदा पञ्चावतिष्ठन्ते ज्ञानानि मनसा सह । बुद्धिश न विचेष्टते तामाहुः परमां गतिम् ॥ एतदुक्त्वान्तर्हृदयः शाकायन्यस्तस्मै नमस्कृत्वा यथावदुपचारी कृतकृत्यो मरुदुत्तरायणं गतो न ह्यत्रोद्वर्त्मना गतिः एषोऽत्र ब्रह्मपथः सौरं स्द्वारं भित्त्वोर्द्ध्वेन विनिर्गता इत्यत्रोदाहरन्ति अनन्ता रश्मयस्तस्य दीपवद्यः स्थितो हृदि । सितासिताः कद्रुनीलाः कपिला मृदुलोहिताः ॥ ऊर्ध्वमेकः स्थितस्तेषां यो भिभित्वा सूर्यमण्डलम् । ब्रह्मलोकमतिक्रम्य तेन यान्ति परां गतिम् ॥ यदस्यान्यद्रश्मिशतमूर्ध्वमेव व्यवस्थितम् । तेन देवनिकायानां स्वधामानि प्रपद्यते ॥ ये नैकरूपाश्चाधस्ताद्रश्मयोऽस्य मृदुप्रभाः । इह कर्मोपभोगाय तैः संसरति सोऽवषः । तस्मात्सर्गस्वर्गापवर्गहेतुर्भगवानसावादित्य इति ॥ ॥ ६.३० ॥
ಓಂ. ಶುಚಿಯಾದ ಸ್ಥಳದಲ್ಲಿ, ಶುದ್ಧನಾಗಿ, ಸತ್ತ್ವಗುಣದಲ್ಲಿ ನೆಲೆಸಿ, ಸತ್ತನ್ನು ಅಧ್ಯಯನ ಮಾಡುವವನಾಗಿ, ಸತ್ತನ್ನು ನುಡಿಯುವವನಾಗಿ, ಸತ್ತನ್ನು ಧ್ಯಾನಿಸುವವನಾಗಿ, ಸತ್ತಿಗಾಗಿ ಯಜ್ಞ ಮಾಡುವವನಾಗಿರಬೇಕು. ಆದ್ದರಿಂದ ಸತ್ಯ ಬ್ರಹ್ಮವನ್ನು ಬಯಸುವವನು, ಕರ್ಮಫಲದಿಂದ ಬಿಡುಗಡೆ ಹೊಂದಿ, ಪಾಶಗಳು ಕತ್ತರಿಸಲ್ಪಟ್ಟವನಾಗಿ, ಆಶೆಯಿಲ್ಲದವನಾಗಿ, ಇತರರ ಬಗ್ಗೆ ತನ್ನಂತೆಯೇ ವರ್ತಿಸಿ, ಭಯರಹಿತನಾಗಿ, ನಿಷ್ಕಾಮನಾಗಿ, ಅಕ್ಷಯವಾದ ಅಪರಿಮಿತ ಸುಖವನ್ನು ಪಡೆದು ನೆಲೆಸುತ್ತಾನೆ. ನಿಷ್ಕಾಮತ್ವವೇ ಆ ಪರಮ ನಿಧಿಯ ಉದ್ಧಾರ. ಅವನು ಸರ್ವಕಾಮಮಯನಾದ ಪುರುಷನು; ನಿಶ್ಚಯ, ಸಂಕಲ್ಪ, ಅಭಿಮಾನ ಲಕ್ಷಣಗಳುಳ್ಳವನಾಗಿ ಬದ್ಧನು. ಆದ್ದರಿಂದ ಅದಕ್ಕೆ ವಿರುದ್ಧನಾದವನು ಮುಕ್ತನು. ಇಲ್ಲಿ ಕೆಲವರು ಹೇಳುತ್ತಾರೆ: ಗುಣವು ಪ್ರಕೃತಿಯ ಭೇದದ ವಶದಿಂದ ನಿಶ್ಚಯರೂಪದ ಆತ್ಮಬಂಧನವನ್ನು ಹೊಂದುತ್ತದೆ. ನಿಶ್ಚಯದ ದೋಷಗಳ ಕ್ಷಯದಿಂದಲೇ ಮೋಕ್ಷ. ಮನಸ್ಸಿನಿಂದಲೇ ನೋಡುತ್ತಾನೆ, ಮನಸ್ಸಿನಿಂದಲೇ ಕೇಳುತ್ತಾನೆ; ಕಾಮ, ಸಂಕಲ್ಪ, ವಿಚಿಕಿತ್ಸೆ, ಶ್ರದ್ಧೆ, ಅಶ್ರದ್ಧೆ, ಧೃತಿ, ಅಧೃತಿ, ಹ್ರೀ, ಧೀ, ಭೀ - ಇವೆಲ್ಲವೂ ಮನಸ್ಸೇ. ಗುಣಪ್ರವಾಹಗಳಿಂದ ಒಯ್ಯಲ್ಪಟ್ಟು, ಕಲುಷಿತವಾಗಿ, ಅಸ್ಥಿರವಾಗಿ, ಚಂಚಲವಾಗಿ, ಕಳವಳಗೊಂಡು, ಆಸೆಯಿಂದ ಕೂಡಿ, ವ್ಯಗ್ರವಾದ ಮನಸ್ಸು ಅಭಿಮಾನವನ್ನು ಹೊಂದುತ್ತದೆ; 'ನಾನು ಅವನು, ಇದು ನನ್ನದು' ಎಂದು ತಿಳಿದು, ಹಕ್ಕಿ ಬಲೆಯಲ್ಲಿ ಸಿಲುಕಿದಂತೆ ತನ್ನನ್ನೇ ತಾನು ಬಂಧಿಸಿಕೊಳ್ಳುತ್ತದೆ. ಆದ್ದರಿಂದ ಪುರುಷನು ನಿಶ್ಚಯ, ಸಂಕಲ್ಪ, ಅಭಿಮಾನ ಲಕ್ಷಣಗಳಿಂದ ಬದ್ಧನು; ಅದಕ್ಕೆ ವಿರುದ್ಧನು ಮುಕ್ತನು. ಆದ್ದರಿಂದ ನಿಶ್ಚಯರಹಿತನಾಗಿ, ಸಂಕಲ್ಪರಹಿತನಾಗಿ, ಅಭಿಮಾನರಹಿತನಾಗಿ ನೆಲೆಸಬೇಕು; ಇದೇ ಮೋಕ್ಷದ ಲಕ್ಷಣ. ಇದೇ ಇಲ್ಲಿ ಬ್ರಹ್ಮಪದವಿ; ಇದೇ ಈ ಬಾಗಿಲಿನ ರಂಧ್ರ; ಇದರಿಂದ ಅವನು ಈ ಕತ್ತಲೆಯ ಆಚೆಗೆ ಹೋಗುವನು. ಇಲ್ಲಿ ಎಲ್ಲಾ ಕಾಮಗಳು ಸಮಾಹಿತವಾಗಿವೆ ಎಂಬುದಕ್ಕೆ ಇಲ್ಲಿ ಉದಾಹರಿಸುತ್ತಾರೆ: ಐದು ಜ್ಞಾನೇಂದ್ರಿಯಗಳು ಮನಸ್ಸಿನೊಂದಿಗೆ ನೆಲೆಸಿದಾಗ, ಬುದ್ಧಿಯೂ ಚಲಿಸದಿದ್ದಾಗ, ಅದನ್ನೇ ಪರಮ ಗತಿ ಎನ್ನುತ್ತಾರೆ. ಇದನ್ನು ಹೇಳಿ, ಅಂತರ್ಹೃದಯನಾದ ಶಾಕಾಯನ್ಯನು ಅವನಿಗೆ ನಮಸ್ಕರಿಸಿ, ಯಥಾವಿಧಿ ಉಪಚಾರ ಮಾಡಿ, ಕೃತಕೃತ್ಯನಾಗಿ ವಾಯುಮಾರ್ಗದಿಂದ ಉತ್ತರಾಯಣಕ್ಕೆ ಹೋದನು. ಇಲ್ಲಿ ಊರ್ಧ್ವಮಾರ್ಗದಿಂದ ಗತಿಯಿಲ್ಲ. ಇದೇ ಇಲ್ಲಿ ಬ್ರಹ್ಮಪಥ; ಸೌರ ದ್ವಾರವನ್ನು ಭೇದಿಸಿ ಮೇಲ್ಮುಖವಾಗಿ ನಿರ್ಗಮಿಸುತ್ತದೆ ಎಂದು ಇಲ್ಲಿ ಉದಾಹರಿಸುತ್ತಾರೆ: ಹೃದಯದಲ್ಲಿ ದೀಪದಂತೆ ನೆಲೆಸಿರುವ ಅವನ ಅನಂತ ರಶ್ಮಿಗಳು - ಬಿಳಿ, ಕಪ್ಪು, ಕದ್ರು-ನೀಲಿ, ಕಪಿಲ, ಮೃದು ಕೆಂಪು. ಅವುಗಳಲ್ಲಿ ಒಂದು ಮೇಲೆ ನೆಲೆಸಿದೆ; ಅದು ಸೂರ್ಯಮಂಡಲವನ್ನು ಭೇದಿಸಿ, ಬ್ರಹ್ಮಲೋಕವನ್ನು ದಾಟಿ, ಪರಮ ಗತಿಯನ್ನು ಹೊಂದುತ್ತದೆ. ಅವನ ಇನ್ನೂರು ರಶ್ಮಿಗಳು ಮೇಲೆಯೇ ವ್ಯವಸ್ಥಿತವಾಗಿವೆ; ಅವುಗಳ ಮೂಲಕ ದೇವಗಣಗಳ ತಮ್ಮ ಧಾಮಗಳನ್ನು ಹೊಂದುತ್ತಾನೆ. ಅನೇಕ ರೂಪದ ಕೆಳಗಿನ ಮೃದುಪ್ರಭೆಯ ರಶ್ಮಿಗಳಿಂದ ಇಲ್ಲಿ ಕರ್ಮಾನುಭವಕ್ಕಾಗಿ ಅವನು ಅವಶನಾಗಿ ಸಂಸಾರದಲ್ಲಿ ಅಲೆಯುತ್ತಾನೆ. ಆದ್ದರಿಂದ ಈ ಭಗವಾನ್ ಆದಿತ್ಯನೇ ಸೃಷ್ಟಿ, ಸ್ವರ್ಗ ಮತ್ತು ಮೋಕ್ಷದ ಹೇತು.
Maitrāyaṇī 6.31
किमात्मकानि वा एतानीन्द्रियाणि प्रचरन्त्युद्गन्ता चैतेषामिह को नियन्ता वेत्याह । प्रत्याहात्मात्मकानीत्यात्मा ह्येषामुद्गन्ता वाप्सरसो भानवीयाश्च मरीचयो नाम अथ पञ्चभिः रश्मिभिर्विषयानत्ति कतम आत्मेति योऽयं शुद्धः पूतः शून्यः शान्तादिलक्षणोक्तः स्वकैर्लिङ्गैरुपगृह्यः तस्यैतल्लिङ्गमलिङ्गस्याग्नेर्यदौष्ण्यमाविष्टं चापां यः शिवतमोरस इत्येके । अथ वाक्ष्रोत्रं चक्षुर्मनः प्राण इत्येके, अथ बुद्धिर्धृतिः स्मृतिः प्रज्ञा तदित्येके अथ ते एतस्यैवं यथैवेह बीजस्याङ्कुरावाथधूमार्चिर्विष्फुलिङ्गा इवाग्नेश्चेति अत्रोदाहरन्ति वह्नेश्च यद्वत्खलु विष्फुलिङ्गाः सूर्यान्मयूखाश्च तथैव तस्य । प्राणादयो वै पुनरेव तस्मादभ्युच्चरन्तीह यथाक्रमेण ॥ ॥ ६.३१ ॥
ಇಂದ್ರಿಯಗಳು ಯಾವ ಸ್ವರೂಪದಿಂದ ಚಲಿಸುತ್ತವೆ, ಅವುಗಳನ್ನು ಮೇಲೆತ್ತುವವನು ಮತ್ತು ಇಲ್ಲಿ ಅವುಗಳನ್ನು ನಿಯಂತ್ರಿಸುವವನು ಯಾರು? ಎಂಬ ಪ್ರಶ್ನೆಗೆ ಉತ್ತರ: ಅವು ಆತ್ಮ ಸ್ವರೂಪದಿಂದ ಕೂಡಿ ಚಲಿಸುತ್ತವೆ; ಅವುಗಳನ್ನು ಉದಯಿಸಿಸುವವನು ಆತ್ಮನೇ. ಅಥವಾ ಅಪ್ಸರಸ್ ಎನ್ನುವ ಭಾನವೀಯ ಕಿರಣಗಳು ಉದಯಿಸಿಸುತ್ತವೆ. ನಂತರ ಅವನು ಐದು ಕಿರಣಗಳಿಂದ ವಿಷಯಗಳನ್ನು ಅನುಭವಿಸುತ್ತಾನೆ. 'ಯಾವ ಆತ್ಮ?' ಎಂದರೆ: ಶುದ್ಧ, ಪವಿತ್ರ, ಶೂನ್ಯ, ಶಾಂತಿ ಮೊದಲಾದ ಲಕ್ಷಣಗಳುಳ್ಳವನೆಂದು ಹೇಳಲಾದವನು; ಅವನು ತನ್ನ ಗುರುತುಗಳಿಂದ ಗ್ರಹಿಸಲ್ಪಡುವವನು. ಗುರುತಿಲ್ಲದ ಅಗ್ನಿಯ ಗುರುತು ಅದರ ಉಷ್ಣತೆ; ನೀರಿನಲ್ಲಿ ಇರುವ ಶಿವತಮ ರಸವೂ ಅವನೇ ಎಂದು ಕೆಲವರು ಹೇಳುತ್ತಾರೆ. ಇನ್ನು ಕೆಲವರು ವಾಕ್, ಶ್ರೋತ್ರ, ಚಕ್ಷು, ಮನಸ್ಸು, ಪ್ರಾಣ ಎನ್ನುತ್ತಾರೆ; ಕೆಲವರು ಬುದ್ಧಿ, ಧೃತಿ, ಸ್ಮೃತಿ, ಪ್ರಜ್ಞೆ ಎನ್ನುತ್ತಾರೆ. ಬೀಜದಿಂದ ಅಂಕುರ, ಅಗ್ನಿಯಿಂದ ಹೊಗೆ, ಜ್ವಾಲೆ, ಕಿಡಿಗಳು ಹೊರಡುವಂತೆ, ಅವನಿಂದ ಪ್ರಾಣಾದಿಗಳು ಕ್ರಮವಾಗಿ ಉದಯಿಸುತ್ತವೆ.
Maitrāyaṇī 6.32
तस्माद्वा एतस्मादात्मनि सर्वे प्राणाः सर्वे लोकाः सर्वे वेदाः सर्वे देवाः सर्वाणि च भूतान्युच्चरन्ति तस्योपनिषत्सत्यस्य सत्यमिति अथ यथार्द्रैधाग्नेरभ्याहितस्य पृथग्धूमा निश्चरन्त्येवं वा एतस्य महतो भूतस्य निःश्वसितमेतद्यदृग्वेदो यजुर्वेदः सामवेदोऽथर्वाङ्गिरसा इतिहासः पुराणम् विद्या उपनिषदः श्लोकाः सूत्राण्यनुव्याख्यानानि व्याख्यानान्यस्यैवैतानि विश्वा भूतानि ॥ ६.३२ ॥
ಆ ಆತ್ಮದಿಂದಲೇ ಎಲ್ಲಾ ಪ್ರಾಣಗಳು, ಎಲ್ಲಾ ಲೋಕಗಳು, ಎಲ್ಲಾ ವೇದಗಳು, ಎಲ್ಲಾ ದೇವತೆಗಳು ಮತ್ತು ಎಲ್ಲಾ ಜೀವಿಗಳು ಉದಯಿಸುತ್ತವೆ. ಅದರ ರಹಸ್ಯ 'ಸತ್ಯದ ಸತ್ಯ'. ಒದ್ದೆ ಇಂಧನದಿಂದ ಉರಿಯುವ ಅಗ್ನಿಯಿಂದ ಹೊಗೆಗಳು ಬೇರೆ ಬೇರೆಯಾಗಿ ಹೊರಡುವಂತೆ, ಈ ಮಹಾ ಭೂತದ ಉಸಿರು ಇದು: ಋಗ್ವೇದ, ಯಜುರ್ವೇದ, ಸಾಮವೇದ, ಅಥರ್ವಾಂಗಿರಸ, ಇತಿಹಾಸ, ಪುರಾಣ, ವಿದ್ಯೆಗಳು, ಉಪನಿಷತ್ತುಗಳು, ಶ್ಲೋಕಗಳು, ಸೂತ್ರಗಳು, ಅನುವ್ಯಾಖ್ಯಾನಗಳು, ವ್ಯಾಖ್ಯಾನಗಳು — ಇವೆಲ್ಲವೂ ಇವನದೇ; ವಿಶ್ವದ ಸಮಸ್ತ ಜೀವಿಗಳೂ ಇವನದೇ.
Maitrāyaṇī 6.33
पञ्चेष्टको वा एषोऽग्निः संवत्सरः तस्येमा इष्टका यो वसन्तो ग्रीष्मो वर्षाः शरद्धेमन्तः स शिरःपक्षसीपृच्च्हपृष्टवान् एषोऽग्निः पुरुषविदः सेयं प्रजापतेः प्रथमा चितिः करैर्यजमानमन्तरिक्षमुत्क्षिओप्त्वा वायवे प्रायच्च्हत् प्राणो वै वायुः प्राणोऽग्निस्तस्येमा इष्टका यः प्राणो व्यानोऽपानः समान उदानः स शिरःपक्षसीपृष्ठपुच्च्हवानेषोऽग्निः पुरुषविदस्तदिदमन्तरिक्षं प्रजापतेर्द्वितीया चितिः करैर्यजमानं दिवमुत्क्षिप्तेन्द्राय प्रायच्च्हत् असौ वा आदित्य इन्द्रः सैषोऽग्निः तस्येमा इष्टका यदृग्यजुः सामाथर्वाङ्गिरसा इतिहासं पुराणं स शिरःपक्षसीपुच्च्हपृष्ठवानेषोऽग्निः पुरुषविदः सैषा द्यौः प्रजापतेस्तृतीया चितिः करैर्यजमानस्यात्मविदेऽवदानं करोति यथात्मविदुत्क्षिप्य ब्रह्मणे प्रायच्च्हत् तत्रानन्दी मोदी भवति ॥ ६.३३ ॥
ಈ ಅಗ್ನಿ ಐದು ಇಟ್ಟಿಗೆಗಳ ಅಗ್ನಿ, ಅಥವಾ ಇದು ಸಂವತ್ಸರ. ಇದರ ಇಟ್ಟಿಗೆಗಳು ವಸಂತ, ಗ್ರೀಷ್ಮ, ವರ್ಷ, ಶರತ್, ಹೇಮಂತ. ಅದು ತಲೆ, ಎರಡು ರೆಕ್ಕೆ, ಪಾರ್ಶ್ವ, ಬಾಲ, ಬೆನ್ನು ಹೊಂದಿದೆ; ಪುರುಷನನ್ನು ಅರಿತವನಿಗೆ ಇದು ಅಗ್ನಿ. ಇದು ಪ್ರಜಾಪತಿಯ ಮೊದಲ ಪದರ. ಕೈಗಳಿಂದ ಯಜಮಾನನನ್ನು ಅಂತರಿಕ್ಷಕ್ಕೆ ಎತ್ತಿ ವಾಯುವಿಗೆ ಕೊಟ್ಟನು. ಪ್ರಾಣವೇ ವಾಯು, ಪ್ರಾಣವೇ ಅಗ್ನಿ. ಇದರ ಇಟ್ಟಿಗೆಗಳು ಪ್ರಾಣ, ವ್ಯಾನ, ಅಪಾನ, ಸಮಾನ, ಉದಾನ; ಅದು ತಲೆ, ರೆಕ್ಕೆ, ಪಾರ್ಶ್ವ, ಬೆನ್ನು, ಬಾಲ ಹೊಂದಿದೆ; ಇದು ಪುರುಷವಿದನ ಅಗ್ನಿ. ಈ ಅಂತರಿಕ್ಷವು ಪ್ರಜಾಪತಿಯ ಎರಡನೇ ಪದರ. ಕೈಗಳಿಂದ ಯಜಮಾನನನ್ನು ಸ್ವರ್ಗಕ್ಕೆ ಎತ್ತಿ ಇಂದ್ರನಿಗೆ ಕೊಟ್ಟನು. ಆ ಆದಿತ್ಯನೇ ಇಂದ್ರ, ಅವನೇ ಈ ಅಗ್ನಿ. ಇದರ ಇಟ್ಟಿಗೆಗಳು ಋಕ್, ಯಜುಸ್, ಸಾಮ, ಅಥರ್ವಾಂಗಿರಸ, ಇತಿಹಾಸ, ಪುರಾಣ; ಅದು ತಲೆ, ರೆಕ್ಕೆ, ಪಾರ್ಶ್ವ, ಬಾಲ, ಬೆನ್ನು ಹೊಂದಿದೆ; ಇದು ಪುರುಷವಿದನ ಅಗ್ನಿ. ಈ ದ್ಯೌ ಪ್ರಜಾಪತಿಯ ಮೂರನೇ ಪದರ. ಕೈಗಳಿಂದ ಯಜಮಾನನಿಗಾಗಿ ಆತ್ಮವಿದನಿಗೆ ಅವದಾನ ಮಾಡುತ್ತಾನೆ; ಆತ್ಮವಿದನನ್ನು ಎತ್ತಿ ಬ್ರಹ್ಮನಿಗೆ ಕೊಟ್ಟಂತೆ, ಅಲ್ಲಿ ಅವನು ಆನಂದಿಸಿ ಸಂತೋಷಪಡುತ್ತಾನೆ.
Maitrāyaṇī 6.34
पृथिवीगार्हपत्योऽन्तरिक्षं दक्षिणाग्निर्द्यौराहवनीयः तत एव पवमानपावकशुचय आविष्कृतमेतेनास्य यज्ञम् यतः पवमानपावकशुचिसंघातो हि जाठरः तस्मादग्निर्यष्टव्यः चेतव्यः स्तोतव्योऽभिध्यातव्यः यजमानो हविर्गृहीत्वा देवताभिध्यानमिच्छति हिरण्यवर्णः शकुनो हृद्यादित्ये प्रतिष्ठितः मद्गुर्हंसस्तेजोवृषः सोऽस्मिन्नग्नौ यजामहे इति चापि मन्त्रार्थं विचिनोति । तत्सवितुर्वरेण्यं भर्गोऽस्याभिध्येयं यो बुद्ध्यन्तस्थो ध्यायीह मनःशान्तिपदमनुसरत्यात्मन्येव धत्तेऽत्रेमे श्लोका भवन्ति १ यथा निरिन्धनो वह्निः स्वयोनावुपशाम्यते तथा वृत्तिक्षयाच्चित्तं स्वयोनावुपशाम्यते । २ स्वयोनावुपशान्तस्य मनसः सत्यकामतः इन्द्रियार्थविमूढस्यानृताः कर्मवशानुगाः । ३ चित्तमेव हि संसारम् तत्प्रयत्नेन शोधयेत् यच्चित्तस्तन्मयो भवति गुह्यमेतत्सनातनम् । ४ चित्तस्य हि प्रसादेन हन्ति कर्म शुभाशुभम् प्रसन्नात्मात्मनि स्थित्वा सुखमव्ययमश्नुते । ५ समासक्तं यथा चित्तं जन्तोर्विषयगोचरे यद्येवं ब्रह्मणि स्यात्तत्को न मुच्येत बन्धनात् । ६ मनो हि द्विविधं प्रोक्तं शुद्धं चाशुद्धमेव च अशुद्धं कामसम्पर्कात् शुद्धं कामविवर्जितम् । ७ लय विक्षेपरहितं मनः कृत्वा सुनिश्चलम् यदा यात्यमनीभावं तदा तत्परमं पदम् । ८ तावन्मनो निरोद्धव्यं हृदि यावत्क्षयं गतम् एतज्ज्ञानं च मोक्षं च शेषान्ये ग्रन्थविस्तराः । ९ समाधिनिर्धौतमलस्य चेतसो निवेशितस्यात्मनि यत्सुखं भवेत् न शक्यते वर्णयितुं गिरा तदा स्वयं तदन्तःकरणेन गृह्यते । १० अपामापोऽग्निरग्नौ वा व्योम्नि व्योम न लक्षयेत् एवमन्तर्गतं यस्य मनः स परिमुच्यते । ११ मन एव मनुष्याणं कारणं बन्धमोक्षयोः बन्धाय विषयासंगिं मोक्षो निर्विषयं स्मृतम् । अतोऽनग्निहोत्र्यनग्निचिदज्ञानभिध्यायिनां ब्राह्मणः पदव्योमानुस्मरणं विरुद्धम् तस्मादग्निर्यष्टव्यः चेतव्यः स्तोतव्योऽभिध्यातव्यः ॥ ६.३४ ॥
ಪೃಥಿವೀ ಗಾರ್ಹಪತ್ಯ, ಅಂತರಿಕ್ಷ ದಕ್ಷಿಣಾಗ್ನಿ, ದ್ಯೌ ಆಹವನೀಯ. ಅವುಗಳಿಂದಲೇ ಪವಮಾನ, ಪಾವಕ, ಶುಚಿ ಅಗ್ನಿಗಳು ಪ್ರಕಟವಾದವು; ಇದರಿಂದ ಈ ಯಜ್ಞವು ಪ್ರಕಟವಾಯಿತು. ಪವಮಾನ-ಪಾವಕ-ಶುಚಿ ಸಮೂಹವೇ ಜಠರಾಗ್ನಿ. ಆದ್ದರಿಂದ ಅಗ್ನಿಯನ್ನು ಪೂಜಿಸಬೇಕು, ತಿಳಿಯಬೇಕು, ಸ್ತುತಿಸಬೇಕು, ಧ್ಯಾನಿಸಬೇಕು. ಯಜಮಾನನು ಹವಿಸ್ಸನ್ನು ತೆಗೆದುಕೊಂಡು ದೇವತಾ ಧ್ಯಾನವನ್ನು ಬಯಸುತ್ತಾನೆ. 'ಸುವರ್ಣ ವರ್ಣದ ಪಕ್ಷಿ ಹೃದಯದಲ್ಲಿ, ಸೂರ್ಯನಲ್ಲಿ ನೆಲೆಸಿದೆ; ಮದ್ಗು, ಹಂಸ, ತೇಜಸ್ಸಿನ ವೃಷಭ; ಆ ಅಗ್ನಿಯಲ್ಲಿ ನಾವು ಯಜಿಸುತ್ತೇವೆ' ಎಂದು ಮಂತ್ರಾರ್ಥವನ್ನು ವಿಚಾರಿಸುತ್ತಾನೆ. ಸವಿತೃವಿನ ಆ ವರೇಣ್ಯ ತೇಜಸ್ಸನ್ನು, ಬುದ್ಧಿಯೊಳಗೆ ನೆಲೆಸಿರುವುದನ್ನು, ಧ್ಯಾನಿಸಬೇಕು. ಇಲ್ಲಿ ಮನಃಶಾಂತಿಯ ಸ್ಥಾನವನ್ನು ಅನುಸರಿಸುವ ಧ್ಯಾನಿ ಅದನ್ನು ಆತ್ಮದಲ್ಲಿಯೇ ಧರಿಸುತ್ತಾನೆ. ಈ ವಿಷಯದಲ್ಲಿ ಈ ಶ್ಲೋಕಗಳು ಇವೆ: ೧. ಇಂಧನವಿಲ್ಲದ ಬೆಂಕಿ ತನ್ನ ಮೂಲದಲ್ಲಿ ಶಾಂತವಾಗುವಂತೆ, ವೃತ್ತಿಗಳ ಕ್ಷಯದಿಂದ ಚಿತ್ತ ತನ್ನ ಮೂಲದಲ್ಲಿ ಶಾಂತವಾಗುತ್ತದೆ. ೨. ತನ್ನ ಮೂಲದಲ್ಲಿ ಶಾಂತವಾದ ಮನಸ್ಸುಳ್ಳವನಿಗೆ, ಸತ್ಯಕಾಮವಿಲ್ಲದವನಿಗೆ, ಇಂದ್ರಿಯಾರ್ಥಗಳಲ್ಲಿ ಮೋಹಿತನಾದವನಿಗೆ ಆಸೆಗಳು ಮಿಥ್ಯೆ; ಅವು ಕರ್ಮವಶವನ್ನು ಅನುಸರಿಸುತ್ತವೆ. ೩. ಚಿತ್ತವೇ ಸಂಸಾರ; ಅದನ್ನು ಪ್ರಯತ್ನದಿಂದ ಶುದ್ಧಗೊಳಿಸಬೇಕು. ಯಾರ ಚಿತ್ತ ಹೇಗಿರುತ್ತದೋ ಅವನು ಹಾಗೇ ಆಗುತ್ತಾನೆ — ಇದು ರಹಸ್ಯ ಸನಾತನ ಸತ್ಯ. ೪. ಚಿತ್ತದ ಪ್ರಸನ್ನತೆಯಿಂದ ಶುಭಾಶುಭ ಕರ್ಮಗಳು ನಾಶವಾಗುತ್ತವೆ; ಪ್ರಸನ್ನಾತ್ಮನು ಆತ್ಮದಲ್ಲಿ ನೆಲೆಸಿ ಅವ್ಯಯ ಸುಖವನ್ನು ಪಡೆಯುತ್ತಾನೆ. ೫. ಜೀವಿಯ ಚಿತ್ತ ವಿಷಯಗಳಲ್ಲಿ ಆಸಕ್ತವಾಗಿರುವಂತೆ ಬ್ರಹ್ಮದಲ್ಲಿ ಆಸಕ್ತವಾಗಿದ್ದರೆ, ಬಂಧನದಿಂದ ಯಾರು ಮುಕ್ತರಾಗುವುದಿಲ್ಲ? ೬. ಮನಸ್ಸು ಎರಡು ವಿಧ ಎಂದು ಹೇಳಲ್ಪಟ್ಟಿದೆ — ಶುದ್ಧ ಮತ್ತು ಅಶುದ್ಧ; ಕಾಮ ಸಂಪರ್ಕದಿಂದ ಅಶುದ್ಧ, ಕಾಮರಹಿತವಾಗಿ ಶುದ್ಧ. ೭. ಲಯ ವಿಕ್ಷೇಪಗಳಿಲ್ಲದೆ ಮನಸ್ಸನ್ನು ಅತ್ಯಂತ ನಿಶ್ಚಲಗೊಳಿಸಿ ಅಮನೀಭಾವವನ್ನು ಪಡೆದಾಗ ಅದೇ ಪರಮ ಪದ. ೮. ಮನಸ್ಸು ಕ್ಷಯವಾಗುವವರೆಗೆ ಹೃದಯದಲ್ಲಿ ನಿರೋಧಿಸಬೇಕು; ಇದೇ ಜ್ಞಾನ ಮತ್ತು ಮೋಕ್ಷ; ಉಳಿದವು ಗ್ರಂಥ ವಿಸ್ತಾರ. ೯. ಸಮಾಧಿಯಿಂದ ಮಲ ತೊಳೆಯಲ್ಪಟ್ಟ ಚಿತ್ತವು ಆತ್ಮದಲ್ಲಿ ನೆಲೆಸಿದಾಗ ಉಂಟಾಗುವ ಸುಖವನ್ನು ವಾಣಿಯಿಂದ ವರ್ಣಿಸಲಾಗದು; ಅದನ್ನು ಅಂತಃಕರಣದಿಂದ ಸ್ವಯಂ ಗ್ರಹಿಸಲಾಗುತ್ತದೆ. ೧೦. ನೀರಿನಲ್ಲಿ ನೀರನ್ನು, ಬೆಂಕಿಯಲ್ಲಿ ಬೆಂಕಿಯನ್ನು, ಆಕಾಶದಲ್ಲಿ ಆಕಾಶವನ್ನು ಗುರುತಿಸದಂತೆ; ಹೀಗೆ ಅಂತರ್ಗತ ಮನಸ್ಸುಳ್ಳವನು ಮುಕ್ತನಾಗುತ್ತಾನೆ. ೧೧. ಮನಸ್ಸೇ ಮನುಷ್ಯರ ಬಂಧ ಮತ್ತು ಮೋಕ್ಷಕ್ಕೆ ಕಾರಣ; ವಿಷಯಾಸಕ್ತಿ ಬಂಧಕ್ಕೆ, ವಿಷಯರಹಿತತೆ ಮೋಕ್ಷಕ್ಕೆ ಎಂದು ಸ್ಮರಿಸಲ್ಪಟ್ಟಿದೆ. ಆದ್ದರಿಂದ ಅಗ್ನಿಹೋತ್ರ ಮಾಡದವರಿಗೆ, ಅಗ್ನಿಚಯನ ಮಾಡದವರಿಗೆ, ಅಜ್ಞಾನಿಗಳಿಗೆ ಬ್ರಾಹ್ಮಣ ಮಾರ್ಗದ ಆಕಾಶ ಸ್ಮರಣೆ ವಿರುದ್ಧ. ಆದ್ದರಿಂದ ಅಗ್ನಿಯನ್ನು ಪೂಜಿಸಬೇಕು, ತಿಳಿಯಬೇಕು, ಸ್ತುತಿಸಬೇಕು, ಧ್ಯಾನಿಸಬೇಕು.
Maitrāyaṇī 6.35
नमोऽग्नये पृथिवी क्षिते लोकस्मृते लोकम्स्मै यजमानाय धेहि नमो वायवेऽन्तरिक्षक्षिते लोकस्मृते लकमस्मै यजमानाय धेहि नम आदित्याय दिविक्षिते लोकस्मृते लोकमस्मै यजमानाय धेहि नमो ब्रह्मणे सर्वक्षिते सर्वस्मृते सर्वमस्मै यजमानाय धेहि हिरण्मयेन पात्रेण सत्यस्यापिहितं मुखम् तत्त्वं पूषन्नपावृणु सत्यधर्माय विष्णवे योऽसा आदित्ये पुरुषः सोऽसा अहम् एष ह वै सत्यधर्मो यदादित्यस्य आदित्यत्वं तच्च्हुक्लम् पुरुषम् अलिङ्गम् नभसोऽन्तर्गतस्य तेजसोंऽशमात्रमेतद्यदादित्यस्य मध्य इवेत्य् अक्षिण्यग्नौ चैतद्ब्रह्मैतदमृतमेतद्भर्गः एतत्सत्यधर्मो नभसोऽन्तर्गतस्य तेजसोंऽशमात्रमेतद्यदादित्यस्य मध्ये अमृतं यस्य हि सोमः प्राणा वा अप्ययंकुरा एतक़्द्ब्रह्मैतदमृतमेतद्भर्गः एतत्सत्यधर्मो नभसोऽन्तर्गतस्य तेजसोऽंशमात्रम् एतद्यदादित्यस्य मध्ये यजुर्दीप्यत्यौमापोज्योतिरसोऽमृतंब्रह्म भूर्भुवः स्वरोम् । अष्टपादं शुचिं हंसं त्रिसूत्रमणुमव्ययम् द्विधर्मोऽन्धं तेजसेन्धं सर्वं पश्यन्पश्यति नभसोऽन्तर्गतस्य तेजसोऽन्शमात्रमेतद्यदादित्यस्य मध्ये उदित्वा मयूखे भवत एतत्सवित्सत्यधर्म एतद्यजुरेतत्तप एतदग्निरेतद्वायुरेतत्प्राण एतदाप एतच्चन्द्रमा एतच्च्हुक्रमेतदमृतमेतद्ब्रह्मविषयमेतद्भानुरर्णवस्तस्मिन्नेव यजमानः सैन्धव इव व्लीयन्त एषा वै ब्रह्मैकतात्र हि सर्वे कामाः समाहिता इत्यत्रोदाहरन्ति -- अंशुधारय इवाणुवातेरितः संस्फुरत्यसावन्तर्गः सुराणाम्। यो हैवंवित्स सवित् स द्वैतवित् सैकधामेतः स्यात्तदात्मकश्च । ये विन्दव इवाभ्युच्चरन्त्यजस्रम् विद्युदिवाभ्रार्चिषः परमे व्योमन् । तेऽर्चिषो वै यशस आश्रयवशाज्जटाभिरूपा इव कृष्णवर्त्मनः ॥ ६.३५ ॥
ಅಗ್ನಿಗೆ ನಮಸ್ಕಾರ, ಭೂಮಿಯಲ್ಲಿ ವಾಸಿಸುವವನಿಗೆ, ಲೋಕವೆಂದು ಸ್ಮರಿಸಲ್ಪಡುವವನಿಗೆ; ಈ ಯಜಮಾನನಿಗೆ ಲೋಕವನ್ನು ಅನುಗ್ರಹಿಸು. ವಾಯುವಿಗೆ ನಮಸ್ಕಾರ, ಅಂತರಿಕ್ಷದಲ್ಲಿ ವಾಸಿಸುವವನಿಗೆ, ಲೋಕವೆಂದು ಸ್ಮರಿಸಲ್ಪಡುವವನಿಗೆ; ಈ ಯಜಮಾನನಿಗೆ ಲೋಕವನ್ನು ಅನುಗ್ರಹಿಸು. ಆದಿತ್ಯನಿಗೆ ನಮಸ್ಕಾರ, ದ್ಯುಲೋಕದಲ್ಲಿ ವಾಸಿಸುವವನಿಗೆ, ಲೋಕವೆಂದು ಸ್ಮರಿಸಲ್ಪಡುವವನಿಗೆ; ಈ ಯಜಮಾನನಿಗೆ ಲೋಕವನ್ನು ಅನುಗ್ರಹಿಸು. ಬ್ರಹ್ಮನಿಗೆ ನಮಸ್ಕಾರ, ಸರ್ವದಲ್ಲಿ ವಾಸಿಸುವವನಿಗೆ, ಸರ್ವವೆಂದು ಸ್ಮರಿಸಲ್ಪಡುವವನಿಗೆ; ಈ ಯಜಮಾನನಿಗೆ ಸರ್ವವನ್ನು ಅನುಗ್ರಹಿಸು. ಚಿನ್ನದ ಪಾತ್ರೆಯಿಂದ ಸತ್ಯದ ಮುಖ ಮುಚ್ಚಲ್ಪಟ್ಟಿದೆ; ಪೂಷನ್, ಅದನ್ನು ತೆರೆ, ಸತ್ಯಧರ್ಮನಾದ ವಿಷ್ಣುವಿಗಾಗಿ. ಆದಿತ್ಯನಲ್ಲಿರುವ ಪುರುಷನು ನಾನೇ. ಇದು ನಿಶ್ಚಯವಾಗಿ ಸತ್ಯಧರ್ಮ; ಆದಿತ್ಯನ ಆದಿತ್ಯತ್ವವೇ ಆ ಶುಕ್ಲ ಪುರುಷ, ಲಿಂಗರಹಿತ, ಆಕಾಶದೊಳಗಿನ ತೇಜಸ್ಸಿನ ಒಂದು ಅಂಶಮಾತ್ರ; ಆದಿತ್ಯನ ಮಧ್ಯದಲ್ಲಿ, ಕಣ್ಣಿನಲ್ಲಿ, ಅಗ್ನಿಯಲ್ಲಿರುವವನು. ಇದೇ ಬ್ರಹ್ಮ, ಇದೇ ಅಮೃತ, ಇದೇ ಭರ್ಗ, ಇದೇ ಸತ್ಯಧರ್ಮ. ಆಕಾಶದೊಳಗಿನ ತೇಜಸ್ಸಿನ ಒಂದು ಅಂಶಮಾತ್ರ ಇದೇ; ಆದಿತ್ಯನ ಮಧ್ಯದಲ್ಲಿರುವ ಅಮೃತ; ಸೋಮ ಮತ್ತು ಪ್ರಾಣಗಳು ಯಾವುದರಲ್ಲಿ ಲಯವಾಗುತ್ತವೆಯೋ ಅದು. ಇದೇ ಬ್ರಹ್ಮ, ಇದೇ ಅಮೃತ, ಇದೇ ಭರ್ಗ, ಇದೇ ಸತ್ಯಧರ್ಮ. ಆಕಾಶದೊಳಗಿನ ತೇಜಸ್ಸಿನ ಒಂದು ಅಂಶಮಾತ್ರ ಇದೇ; ಆದಿತ್ಯನ ಮಧ್ಯದಲ್ಲಿ ಯಜುಸ್ ಪ್ರಕಾಶಿಸುತ್ತದೆ; ಓಮಾ, ಜಲ, ಜ್ಯೋತಿ, ರಸ, ಅಮೃತ ಬ್ರಹ್ಮ; ಭೂಃ ಭುವಃ ಸ್ವಃ ಓಂ. ಎಂಟು ಪಾದಗಳುಳ್ಳ, ಶುಚಿಯಾದ, ಹಂಸ, ಮೂರು ದಾರದ, ಸೂಕ್ಷ್ಮ, ಅವ್ಯಯ, ದ್ವಿಧರ್ಮ, ಅಂಧ, ತೇಜಸ್ಸಿನಿಂದ ಉರಿಯುವ, ಎಲ್ಲವನ್ನೂ ನೋಡುತ್ತಾ ನೋಡುವ. ಆಕಾಶದೊಳಗಿನ ತೇಜಸ್ಸಿನ ಒಂದು ಅಂಶಮಾತ್ರ ಇದೇ; ಆದಿತ್ಯನ ಮಧ್ಯದಲ್ಲಿ ಉದಯಿಸಿ ಕಿರಣಗಳಲ್ಲಿ ಆಗುತ್ತದೆ. ಇದೇ ಸವಿತೃ, ಸತ್ಯಧರ್ಮ; ಇದೇ ಯಜುಸ್, ಇದೇ ತಪಸ್, ಇದೇ ಅಗ್ನಿ, ಇದೇ ವಾಯು, ಇದೇ ಪ್ರಾಣ, ಇದೇ ಜಲ, ಇದೇ ಚಂದ್ರ, ಇದೇ ಶುಕ್ರ, ಇದೇ ಅಮೃತ, ಇದೇ ಬ್ರಹ್ಮವಿಷಯ; ಇದೇ ಭಾನು, ಅರ್ಣವ. ಅದರಲ್ಲೇ ಯಜಮಾನನು ಸೈಂಧವ ಉಪ್ಪಿನಂತೆ ಲೀನನಾಗುತ್ತಾನೆ. ಇದೇ ಬ್ರಹ್ಮದ ಏಕತೆ; ಇದರಲ್ಲಿ ಎಲ್ಲ ಕಾಮನೆಗಳೂ ಒಟ್ಟುಗೂಡಿವೆ ಎಂದು ಇಲ್ಲಿ ಉದಾಹರಿಸಲ್ಪಡುತ್ತದೆ: ಕಿರಣಗಳ ಧಾರೆಗಳು ಸೂಕ್ಷ್ಮ ವಾಯುವಿನಿಂದ ಪ್ರೇರಿತವಾಗಿ ಹೊಳೆಯುವಂತೆ, ಅವನು ದೇವತೆಗಳೊಳಗೆ ಹೊಳೆಯುತ್ತಾನೆ. ಹೀಗೆ ತಿಳಿದವನು ಸವಿತೃ; ಅವನು ದ್ವೈತವನ್ನು ತಿಳಿದವನು; ಇಲ್ಲಿಂದ ಅವನು ಏಕ ಧಾಮವುಳ್ಳವನಾಗಿ ಆ ಸ್ವರೂಪನಾಗುತ್ತಾನೆ. ಪರಮ ವ್ಯೋಮದಲ್ಲಿ ಮಿಂಚು ಮೇಘ ಜ್ವಾಲೆಗಳಿಂದ ಏಳುವಂತೆ, ಬಿಂದುಗಳು ನಿರಂತರ ಮೇಲೇರುತ್ತವೆ; ಆ ಜ್ವಾಲೆಗಳು ಯಶಸ್ಸಿನ ಆಶ್ರಯದ ಕಾರಣ ಜಡೆಗಳ ರೂಪದಂತಾಗಿ ಕೃಷ್ಣ ಮಾರ್ಗದಲ್ಲಿ ಸಾಗುತ್ತವೆ.
Maitrāyaṇī 6.36
द्वे वाव खल्वेते ब्रह्मज्योतिषो रूपके शान्तमेकं समृद्धं चैकम् । अथ यच्छान्तं तस्याऽऽधारं खम् अथ यत्समृद्धमिदं तस्यान्नम् तस्मान्मन्त्रौषधाज्यामिषपुरोडाशस्थालीपाकादिभिर्यष्टव्यमन्तर्वेद्याम्। आस्न्यवशिष्टैरन्नपानैश्चाऽऽस्यमाहवनीयमिति मत्वा तेजसः समृद्ध्यै पुण्यलोकविजित्यर्थायामृतत्वाय चात्रोदाहरन्ति - अग्निहोत्रं जुहुयात्स्वर्गकामो यमराज्यमग्निष्टोमेनाभियजति सोमराज्यमुक्थेन सूर्यराज्यं षोडशिना स्वाराज्यमतिरात्रेण प्राजापत्यमासहस्रसंवत्सरान्तक्रतुनेति । वर्त्याधारस्नेहयोगाद्यथा दीपस्य संस्थितिः । अन्तर्याण्डोपयोगादिमौ स्थितावात्मशुची तथा ॥ ॥ ६.३६ ॥
ಬ್ರಹ್ಮಜ್ಯೋತಿಯ ಈ ಎರಡೇ ರೂಪಗಳು: ಒಂದು ಶಾಂತ, ಇನ್ನೊಂದು ಸಮೃದ್ಧ. ಶಾಂತಕ್ಕೆ ಆಧಾರ ಆಕಾಶ; ಸಮೃದ್ಧವಾದುದು ಅದರ ಅನ್ನ. ಆದ್ದರಿಂದ ಮಂತ್ರ, ಔಷಧಿ, ತುಪ್ಪ, ಹವಿಸ್ಸು, ಪುರೋಡಾಶ, ಸ್ಥಾಲೀಪಾಕ ಮುಂತಾದವುಗಳಿಂದ ಅಂತರ್ವೇದಿಯಲ್ಲಿ ಯಜನ ಮಾಡಬೇಕು. ಬಾಯಲ್ಲಿ ಉಳಿದ ಅನ್ನಪಾನಗಳಿಂದ ಬಾಯನ್ನು ಆಹವನೀಯವೆಂದು ಭಾವಿಸಿ, ತೇಜಸ್ಸಿನ ಸಮೃದ್ಧಿ, ಪುಣ್ಯಲೋಕ ವಿಜಯ ಮತ್ತು ಅಮೃತತ್ವಕ್ಕಾಗಿ ಇಲ್ಲಿ ಉದಾಹರಣೆಗಳನ್ನು ನೀಡುತ್ತಾರೆ: ಸ್ವರ್ಗಕಾಮಿ ಅಗ್ನಿಹೋತ್ರವನ್ನು ಹವನ ಮಾಡಬೇಕು; ಯಮರಾಜ್ಯವನ್ನು ಅಗ್ನಿಷ್ಟೋಮದಿಂದ, ಸೋಮರಾಜ್ಯವನ್ನು ಉಕ್ಥದಿಂದ, ಸೂರ್ಯರಾಜ್ಯವನ್ನು ಷೋಡಶಿಯಿಂದ, ಸ್ವಾರಾಜ್ಯವನ್ನು ಅತಿರಾತ್ರದಿಂದ, ಪ್ರಾಜಾಪತ್ಯವನ್ನು ಸಾವಿರ ವರ್ಷಗಳ ಕ್ರತುವಿನಿಂದ ಪಡೆಯುತ್ತಾನೆ. ಬತ್ತಿ, ಆಧಾರ ಮತ್ತು ಎಣ್ಣೆಯ ಸಂಯೋಗದಿಂದ ದೀಪ ನಿಲ್ಲುವಂತೆ, ಒಳ-ಅಂಡದ ಬಳಕೆಯಿಂದ ಈ ಎರಡು, ಆತ್ಮ ಮತ್ತು ಶುಚಿ, ನೆಲೆಗೊಂಡಿವೆ.
Maitrāyaṇī 6.37
तस्मादोमित्यनेनैतदुपासीतापरिमितं तेजस्तत्त्रेधभिहितमग्नावादित्ये प्राणेऽथैषा नाड्यन्नबहुमित्येषाग्नौ हुतमादित्यं गमयति अतो यो रसोऽस्रवत् स उद्गीथं वर्षति तेनेमे प्राणाः प्राणेभ्यः प्रजा इत्यत्रोदाहरन्ति -- यद्धविरग्नौ हूयते तदादित्यं गमयति तत्सूर्यो रश्मिभिर्वर्षति तेनान्नं भवति अन्नाद्भूतानामुत्पत्तिरित्येवं ह्याह । अग्नौ प्रास्ताहुतिः सम्यगादित्यमुपतिष्ठते । आदित्याज्जायते वृष्टिर्वृष्टेरन्नं ततः प्रजाः ॥ ॥ ६.३७ ॥
ಆದ್ದರಿಂದ "ಓಂ" ಎಂಬುದರೊಂದಿಗೆ ಈ ಅಪರಿಮಿತ ತೇಜಸ್ಸನ್ನು ಉಪಾಸಿಸಬೇಕು; ಅದು ಮೂರು ರೀತಿಯಲ್ಲಿ ಹೇಳಲ್ಪಟ್ಟಿದೆ: ಅಗ್ನಿಯಲ್ಲಿ, ಆದಿತ್ಯನಲ್ಲಿ, ಪ್ರಾಣದಲ್ಲಿ. ಈ ನಾಡಿ ಅನ್ನದಿಂದ ತುಂಬಿದೆ; ಅಗ್ನಿಯಲ್ಲಿ ಹೋಮಿಸಿದ್ದನ್ನು ಅದು ಆದಿತ್ಯನಿಗೆ ಸೇರಿಸುತ್ತದೆ. ಆದ್ದರಿಂದ ಹರಿಯುವ ರಸವು ಉದ್ಗೀಥವನ್ನು ಸುರಿಸುತ್ತದೆ; ಅದರಿಂದ ಈ ಪ್ರಾಣಗಳು, ಪ್ರಾಣಗಳಿಂದ ಪ್ರಜೆಗಳು. ಇಲ್ಲಿ ಉದಾಹರಣೆಗಳನ್ನು ನೀಡುತ್ತಾರೆ: ಅಗ್ನಿಯಲ್ಲಿ ಹೋಮಿಸುವ ಹವಿಸ್ಸು ಆದಿತ್ಯನನ್ನು ತಲುಪುತ್ತದೆ; ಆ ಸೂರ್ಯನು ಕಿರಣಗಳಿಂದ ಮಳೆ ಸುರಿಸುತ್ತಾನೆ, ಅದರಿಂದ ಅನ್ನವಾಗುತ್ತದೆ; ಅನ್ನದಿಂದ ಜೀವಿಗಳ ಉತ್ಪತ್ತಿ ಎಂದು ಹೀಗೆಯೇ ಅವನು ಹೇಳುತ್ತಾನೆ. ಅಗ್ನಿಯಲ್ಲಿ ಹಾಕಿದ ಆಹುತಿ ಸರಿಯಾಗಿ ಆದಿತ್ಯನನ್ನು ಸೇರುತ್ತದೆ. ಆದಿತ್ಯನಿಂದ ಮಳೆ, ಮಳೆಯಿಂದ ಅನ್ನ, ಅದರಿಂದ ಪ್ರಜೆಗಳು.
Maitrāyaṇī 6.38
अग्निहोत्रं जुह्वानो लोभजालं भिनत्ति अतः संमोहं छित्वा न क्रोधान्स्तुनष्वानः काममभिध्यायमानस्ततश्चतुर्जालं ब्रह्मकोशं भिन्ददतः परमाकाशमत्र हि सौर सौम्याग्नेयसात्विकानि मण्डलानि भित्त्वा ततः शुद्धः सत्त्वान्तरस्थमचलममृतमच्युतं ध्रुवं विष्णुसंज्ञितम् सर्वापरं धाम सत्यकामसर्वज्ञत्वसंयुक्तम् स्वतन्त्रम् चैतन्यम् स्वे महिम्नि तिष्ठमानं पश्यति अत्रोदाहरन्ति -- रविमध्ये स्थितः सोमः सोममध्ये हुताशनः । तेजोमध्ये स्थितं सत्त्वं सत्त्वमध्ये स्थितोऽच्युतः ॥ शरीरप्रादेशाङ्गुष्ठमात्रमणोरप्यणुं ध्यात्वाऽतः परमतां गच्छति अत्र हि सर्वे कामाः समाहिता इति अत्रोदाहरन्ति -- अङ्गुष्ठप्रादेशशरीरमात्रं प्रदीपप्रतापवद्द्विस्त्रिधा हि। तद्ब्रह्माभिष्टूयमानं महो देवो भुवनान्याविवेश । ॐ नमो ब्रह्मणे नमः ॥ ॥ ६.३८ ॥
ಅಗ್ನಿಹೋತ್ರದಲ್ಲಿ ಆಹುತಿ ನೀಡುವವನು ಲೋಭದ ಜಾಲವನ್ನು ಭೇದಿಸುತ್ತಾನೆ. ಹೀಗೆ ಮೋಹವನ್ನು ಕತ್ತರಿಸಿ, ಕೋಪದಿಂದಲ್ಲ, ಸ್ತುತಿಸುತ್ತಾ ಮತ್ತು ಕಾಮವನ್ನು ಧ್ಯಾನಿಸುತ್ತಾ, ನಂತರ ನಾಲ್ಕುಪಟ್ಟು ಜಾಲವನ್ನು ಮತ್ತು ಬ್ರಹ್ಮಕೋಶವನ್ನು ಭೇದಿಸಿ, ಪರಮಾಕಾಶವನ್ನು ತಲುಪುತ್ತಾನೆ. ಇಲ್ಲಿ ಸೌರ, ಸೌಮ್ಯ, ಆಗ್ನೇಯ, ಸಾತ್ತ್ವಿಕ ಮಂಡಲಗಳನ್ನು ಭೇದಿಸಿ, ಶುದ್ಧನಾಗಿ, ಸತ್ತ್ವದೊಳಗೆ ನೆಲೆಸಿರುವ, ಚಲನೆಯಿಲ್ಲದ, ಅಮೃತವಾದ, ಅಚ್ಯುತವಾದ, ಧ್ರುವವಾದ, ವಿಷ್ಣು ಎಂದು ಕರೆಯಲ್ಪಡುವ, ಸರ್ವೋತ್ಕೃಷ್ಟ ಧಾಮವಾದ, ಸತ್ಯಕಾಮ ಮತ್ತು ಸರ್ವಜ್ಞತ್ವದಿಂದ ಕೂಡಿದ, ಸ್ವತಂತ್ರವಾದ, ಚೈತನ್ಯವನ್ನು ತನ್ನ ಮಹಿಮೆಯಲ್ಲಿ ನೆಲೆಸಿರುವುದಾಗಿ ಕಾಣುತ್ತಾನೆ. ಇಲ್ಲಿ ಒಂದು ಶ್ಲೋಕವನ್ನು ಉದಾಹರಿಸಲಾಗಿದೆ: ಸೂರ್ಯನ ಮಧ್ಯದಲ್ಲಿ ಸೋಮ ನೆಲೆಸಿದ್ದಾನೆ, ಸೋಮನ ಮಧ್ಯದಲ್ಲಿ ಹುತಾಶನ; ತೇಜಸ್ಸಿನ ಮಧ್ಯದಲ್ಲಿ ಸತ್ತ್ವ ನೆಲೆಸಿದೆ, ಸತ್ತ್ವದ ಮಧ್ಯದಲ್ಲಿ ಅಚ್ಯುತ ನೆಲೆಸಿದ್ದಾನೆ. ದೇಹದಲ್ಲಿ ಹೆಬ್ಬೆರಳಿನ ಅಳತೆಯ ಸ್ಥಳವನ್ನು ಧ್ಯಾನಿಸಿ, ಅಣುವಿಗಿಂತಲೂ ಸಣ್ಣದನ್ನು ಧ್ಯಾನಿಸಿ, ಇದಕ್ಕೂ ಮೀರಿ ಹೋಗುತ್ತಾನೆ. ಇಲ್ಲಿ ಎಲ್ಲ ಕಾಮನೆಗಳು ಒಟ್ಟುಗೂಡಿವೆ. ಇನ್ನೂ ಇಲ್ಲಿ: ಹೆಬ್ಬೆರಳಿನ ಅಳತೆಯ ದೇಹವುಳ್ಳ, ದೀಪದ ಪ್ರತಾಪದಂತೆ, ಎರಡು ಮೂರು ವಿಧದ ಆ ಬ್ರಹ್ಮ ಸ್ತುತಿಸಲ್ಪಡುತ್ತಿರುವಾಗ, ಮಹಾದೇವ ಲೋಕಗಳನ್ನು ಪ್ರವೇಶಿಸಿದನು. ಓಂ, ಬ್ರಹ್ಮನಿಗೆ ನಮಸ್ಕಾರ. ನಮಃ.