ウパニシャッド · Maitrāyaṇī 6
हिन्दी · தமிழ் · తెలుగు · ಕನ್ನಡ · മലയാളം · বাংলা · मराठी · ગુજરાતી · ਪੰਜਾਬੀ · ଓଡ଼ିଆ · اردو · English · Español · Français · Deutsch · Português · Русский · 中文 · 日本語 · العربية · Bahasa Indonesia · ไทย
Maitrāyaṇī 6.1
द्विधा वा एष आत्मानं बिभर्त्ययं यः प्राणो यश्चासा आदित्योऽथ द्वौ वा एता अस्य पन्थाना अन्तर्बहिश्चाहोरात्रेणैतौ व्यावर्तेते असौ वा आदित्यो बहिरात्मान्तरात्मा प्राणोऽतो बहिरात्मक्या गत्यान्तरात्मनोऽनुमीयते गतिरित्येवं हि आहाथ यः कश्चिद्विद्वानपहतपाप्माऽक्षाध्यक्षोऽवदातमनास्तन्निष्ठ आवृत्तचक्षुः सो अन्तरात्मक्या गत्या बहिरात्मनोऽनुमीयते गतिरित्येवं ह आह अथ य एषोऽन्तरादित्ये हिरण्मयः पुरुषो यः पश्यतीमां हिरण्यवस्थात् स एषोऽन्तरे हृत्पुष्कर एवाश्रितोऽन्नमत्ति ॥ ६.१ ॥
この自我は二つの仕方で自らを保つ。すなわちこの生気(プラーナ)と、かのアーディティヤ(太陽)である。その道は内と外の二つで、昼と夜はこの二つに沿って行き来する。あの太陽が外なる自我であり、プラーナが内なる自我である。ゆえに内なる自我の動きから外なる自我が推知される。動きはこのようであると言われている。罪を離れ、感官の主であり、清らかな心を持ち、それに専念し、目を内に向けた知者は、内なる自我の動きから外なる自我を推知する。動きはこのようであると言われている。さて、太陽の内にある金色の人は、この金色の住処を見る者であり、心臓の蓮華に留まって食物を食べる者である。
Maitrāyaṇī 6.2
अथ य एषोऽन्तरे हृत्पुष्कर एवाश्रितोऽन्नमत्ति स एषोऽग्निर्दिवि श्रितः सौरः कालाख्योऽदृश्यः सर्वभूतान्यन्नमत्तीति। कः पुष्करः किंमयो वेति। इदं वाव तत्पुष्करं योऽयमाकाशोऽस्येमाः चतस्रो दिशश्चतस्र उपदिशो दलसंस्था आसम्। अर्वाग्विचरत एतौ प्राणादित्या एता उपासीतोमित्येतदक्षरेण व्याहृतिभिः सावित्र्या चेति ॥ ६.२ ॥
さて、心臓の蓮華に留まって食物を食べるもの、それがこの火である。天に立ち、太陽に属し、時と名づけられ、目に見えない。一切の存在はこれによって食物を食べる。その蓮華とは何か、何でできているのか。この虚空こそがその蓮華であり、その四方と四隅が花弁として立っている。下へ動くこの二つ、すなわちプラーナと太陽は、オームの音節と、ヴィャーハーティーと、サーヴィトリーの詩節によって観想すべきである、と言われている。
Maitrāyaṇī 6.3
द्वे वाव ब्रह्मणो रूपे मूर्तं चामूर्तं च । अथ यन्मूर्तं तदसत्यम् यदमूर्तं तत्सत्यम् तद्ब्रह्म तज्ज्योतिः यज्ज्योतिः स आदित्यः स वा एष ओमित्येतदात्माभवत् स त्रेधात्मानं व्याकुरुत ओमिति तिस्रो मात्रा एताभिः सर्वमिदमोतं प्रोतं चैवास्मीति एवं ह्याहैतद्वा आदित्य ओमित्येवं ध्यायत आत्मानं युञ्जीतेति ॥ ६.३ ॥
ブラフマンには二つの形がある。形あるものと形なきものである。形あるものは非真実であり、形なきものは真実である。それがブラフマンであり、それが光である。光であるものが、すなわち太陽である。この太陽そのものが、オームという名で自我となった。彼は自らを三重に現した。オームには三つの音量があり、これによってこの一切は織り込まれ、貫かれている。そして彼は言った、「まさしく私がそれである」と。このように、太陽がオームであると観想する者は、自我と結ばれるべきである、と言われている。
Maitrāyaṇī 6.4
अथान्यत्रापि उक्तमथ खलु य उद्गीथः स प्रणवो यः प्रणवः स उद्गीथ इति असौ वा आदित्य उद्गीथ एष प्रणवा इति । एवं ह्याहोद्गीथं प्रणवाख्यं प्रणेतारं भारूपं विगतनिद्रं विजरं विमृत्युं त्रिपदं त्र्यक्षरं पुनः पञ्चधा ज्ञेयं निहितं गुहायामित्येवं ह्याहोर्ध्वमूलं त्रिपाद्ब्रह्म शाखा आकाश वाय्वग्न्युदकभूम्यादय एकोऽश्वत्थनामैतद्ब्रह्मैतस्यैतत्तेजो यदसा आदित्यः ओमित्येतदक्षरस्य चैतत्तस्मादोमित्यनेनैतदुपासीताजस्रमित्येकोऽस्य सम्बोधयितेत्येवं ह्याह ः एतदेवाक्षरं पुण्यमेतदेवाक्षरं परम् । एतदेवाक्षरं ज्ञात्वा यो यदिच्छति तस्य तत् ॥ ॥ ६.४ ॥
他の箇所でも次のように言われている。ウドギータはプラナヴァであり、プラナヴァはウドギータである。この太陽がウドギータであり、これがプラナヴァである。このように彼は、プラナヴァと名づけられ、導き手であり、光の姿をし、眠りなく、老いなく、死なく、三足を持ち、三音節からなり、さらに五通りに知られるべきもので、洞窟に置かれたウドギータについて語る。彼はこう言う。梵は上に根を持ち三足を持つ。その枝は空、風、火、水、地などである。この唯一のものはアシュヴァッタ（菩提樹）と呼ばれる。これが梵であり、その光輝がかの太陽である。オーンはこの音節であり、これも梵に属する。ゆえにこのオーンの音節によって、これを絶えず観想すべきである。これを目覚めさせる者が一つある。彼はこう言う。この音節こそ清浄であり、この音節こそ最高である。この音節を知る者は、欲するものを何でも得る。
Maitrāyaṇī 6.5
अथान्यत्राप्युक्तं स्वनवत्येषास्यस्तनुर्या ओमिति स्त्रीपुंनपुंसकेति लिङ्गवती एषाऽथाग्निर्वायुरादित्य इति भास्वति एषा अथ ब्रह्म रुद्रो विष्णुरित्यधिपतिवती एषाऽथ गार्हपत्यो दक्षिणाग्निराहवनीया इति मुखवती एषाऽथ ऋग्यजुःसामेति विज्ञानवती एषा भूर्भुवःस्वरिति लोकवती एषाऽथ भूतं भव्यं भविष्यदिति कालवती एषाऽथ प्राणोऽग्निः सूर्य इति प्रतापवती एषाऽथान्नमापश्चन्द्रमा इत्याप्यायनवती एषाऽथ बुद्धिर्मनोऽहङ्कारा इति चेतनवती एषाऽथ प्राणोऽपानो व्यान इति प्राणवती एषेति अत ओमित्युक्तेनैताः प्रस्तुता अर्चिता अर्पिता भवन्तीति एवं ह्याहैतद्वै सत्यकाम परां चापरां च ब्रह्म यदोमित्येतदक्षरमिति ॥ ६.५ ॥
他の箇所でも次のように言われている。九つの音からなるその身体、それがオーンである。それは女性、男性、中性の性を具えている。火、風、太陽として輝く。ブラフマー、ルドラ、ヴィシュヌという支配を具えている。その顔は家長の火、南の火、供犠の火である。リグ、ヤジュル、サーマという知を具えている。ブーフ、ブヴァハ、スヴァハという諸世界を具えている。過去、現在、未来という時を具えている。プラーナ、火、太陽という熱を具えている。食物、水、月という養いを具えている。知性、心、我慢という意識を具えている。プラーナ、アパーナ、ヴィヤーナという息を具えている。ゆえにオーンと言うことにより、これらはすべて賛嘆され、供養され、捧げられる。彼はこう言う。サティヤカーマよ、これこそ上なる梵と下なる梵であり、それがこのオーンの音節である。
Maitrāyaṇī 6.6
अथाव्याहृतं वा इदमासीत् स सत्यं प्रजापतिस्तपस्तप्त्वाऽनुव्याहरद्भूर्भुवःस्वरिति । एषैवास्य प्रजापतेः स्थविष्ठा तनुर्या लोकवतीति स्वरित्यस्याः शिरो नाभिर्भुवो भूः पादा आदित्यश्चक्षुः चक्षुरायता हि पुरुषस्य महती मात्रा चक्षुषा ह्ययं मात्राश्चरति सत्यं वै चक्षुः अक्षिण्यवस्थितो हि पुरुषः सर्वार्थेषु चरति एतस्माद्भूर्भुवःस्वरित्युपासीतानेन हि प्रजापतिर्विश्वात्मा विश्वचक्षुरिवोपासितो भवतीति एवं ह्याहैषा वै प्रजापतेर्विश्वभृत्तनुरेतस्यामिदं सर्वमन्तर्हितमस्मिन् च सर्वस्मिन्नेषा अन्तर्हितेति तस्मादेषोपासीता ॥ ६.६ ॥
初めに、これは未だ発せられていなかった。その真なるプラジャーパティは苦行を行い、苦行の後に「bhūr bhuvaḥ svaḥ」と発声した。これこそプラジャーパティの最も広大な身体であり、諸世界からなる。「svaḥ」はその頭、「bhuvaḥ」は臍、「bhūḥ」は足、太陽はその眼である。眼と呼ばれるのは、人の尺度が広いからであり、人は眼によって諸々の尺度の中を動く。眼は真実である。眼に安住する人は、あらゆることにおいて動くからである。ゆえに「bhūr bhuvaḥ svaḥ」としてこれを瞑想すべきである。これによって、一切の我にして一切の眼であるプラジャーパティが礼拝されるからである。このように言われている。これはプラジャーパティの一切を支える身体であり、この中にこれら全てが含まれ、これら全てのうちにこれが含まれる。ゆえにこれを瞑想すべきである。
Maitrāyaṇī 6.7
तत्सवितुर्वरेण्यमित्यसौ वा आदित्यः सविता स वा एवं प्रवरणीय आत्मकामेनेत्याहुर्ब्रह्मवादिनोऽथ भर्गो देवस्य धीमहीति सविता वै देवस्ततो योऽस्य भर्गाख्यस्तं चिन्तयामीत्याहुर्ब्रह्मवादिनोऽथ धियो यो नः प्रचोदयादिति बुद्धयो वै धियस्तायोऽस्माकं प्रचोदयादित्याहुर्ब्रह्मवादिनः अथ भर्गा इति यो ह वा अमुष्मिन्नादित्ये निहितस्तारकोऽक्षिणि वैष भर्गाख्यः भाभिर्गतिरस्य हीति भर्गः भर्जयतीति वैष भर्ग इति रुद्रो ब्रह्मवादिनोऽथ भ इति भासयतीमान् लोकान् र इति रंजयतीमानि भूतानि ग इति गच्च्हन्त्यस्मिन्नागच्च्हन्त्यस्मादिमाः प्रजास्तस्माद्भरगत्वाद्भर्गः शाश्वत् सूयमानात् सूर्यः सवनात् सविताऽदानात् आदित्यः पवनात्पावनोऽथापोप्यायनादित्येवं ह्याह खल्वात्मनोऽत्मा नेतामृताख्यश्चेता मन्ता गन्तोत्सृष्टानन्दयिता कर्ता वक्ता रसयिता घ्राता द्रष्टा श्रोता स्पृशति च विभुर्विग्रहे सन्निविष्टा इत्येवं ह्याह अथ यत्र द्वैतीभूतं विज्ञानं तत्र हि शृणोति पश्यति जिघ्रति रसयति चैव स्पर्शयति सर्वमात्मा जानीतेति यत्राद्वैतीभूतं विज्ञानं कार्यकारणकर्मनिर्मुक्तं निर्वचनमनौपम्यं निरुपाख्यां किं तदवाच्यम् ॥ ६.७ ॥
サヴィトリの卓越した輝きとは、太陽サヴィトリそのものであり、アートマンを求める者によってそのように選ばれるのだと、ブラフマンを説く者たちは言う。次に「神の輝きを観想する」――神はサヴィトリであり、輝きと呼ばれるものを我々は観想するのだと、ブラフマンを説く者たちは言う。次に「我々の知性を励ましたまえ」――知性（dhiyaḥ）とは思考であり、それを拡げる者が我々のものを励ますのだと、ブラフマンを説く者たちは言う。輝き（bhargāḥ）とは、あの太陽に置かれた星であり、眼にもある、これが輝きと呼ばれる。その行きは光によるので輝きである。焼くものが輝きである、とルドラについてブラフマンを説く者は言う。「bha」によってこれらの世界を照らし、「ra」によってこれらの存在を喜ばせ、「ga」によって彼らはそこへ行き、これらの生類はそこから来る。ゆえに輝きは永遠である。駆り立てられるので太陽、駆り立てるのでサヴィトリ、取るのでアーディティヤ、清めるので清浄者、養うのでアポーピヤーヤナである。このように彼は言う：アートマンのアートマン、導き手、不死と名づけられる者、覚知者、思惟者、行く者、解放された歓喜を授ける者、作る者、語る者、味わう者、嗅ぐ者、見る者、聞く者、触れる者、遍在する者、身体に入った者。このように彼は言う：識が二つに分かれたとき、そこで聞き、見、嗅ぎ、味わい、触れる。アートマンはすべてを知る。識が不二となり、結果・原因・行為を離れ、言い表せず、比類なく、名づけられないとき、それは何か。それは言葉で語れぬものである。
Maitrāyaṇī 6.8
एष हि खल्वात्मेशानः शम्भुर्भवो रुद्रः प्रजापतिर्विश्वसृक् हिरण्यगर्भः सत्यं प्राणो हंसः शास्ता विष्णुर्नारायणोऽर्कः सविता धाता विधाता सम्राडिन्द्र इन्दुरिति य एष तपत्यग्निरिवाग्निना पिहितः सहस्राक्षेण हिरण्मयेनाण्डेन एष वा जिज्ञासितव्योऽन्वेष्टव्यः सर्वभूतेभ्योऽभयं दत्वारण्यं गत्वाथ बहिःकृत्वीन्द्रियार्थान्स्वाच्च्हरीरादुपलभेत एनमिति । विश्वरूपं हरिणं जातवेदसं परायणं ज्योतिरेकं तपन्तम् । सहस्ररश्मिः शतधा वर्तमानः प्राणः प्रजानामुदयत्येष सूर्यः ॥ ॥ ६.८ ॥
実にこのアートマンは、イーシャナ、シャンブ、バヴァ、ルドラ、プラジャーパティ、万物の創造者、ヒラニヤガルバ、真理、プラーナ、ハンサ、統治者、ヴィシュヌ、ナーラーヤナ、アルカ、サヴィトリ、ダートリ、ヴィダートリ、サムラート、インドラ、インドゥと呼ばれる。千の眼をもつ金の卵の中で火に覆われたように、これは火のように輝く。これこそ探求し、求めるべきものである。一切の生類に無畏を与え、森に入り、感官の対象を外に置くとき、人は自らの身体の中にこれを知ることができる。 姿が一切であり、金色で、一切を知り、最高の帰着点であり、唯一の光であり、燃えるもの。千の光線を持ち、百の仕方で存在するこのプラーナが、衆生のためにこの太陽として昇る。
Maitrāyaṇī 6.9
तस्माद्वा एष उभयात्मैवं विदात्मन्येवाभिध्यायत्यात्मन्येव यजतीति ध्यानं प्रयोगस्थं मनो विद्वद्भिष्टुतं मनःपूतिमुच्छिष्टोपहतमित्यनेन तत्पावयेत् मन्त्रं पठति उच्छिष्टोच्छिष्टोपहितं यच्च पापेन दत्तं मृतसूतकाद्वा वसोः पवित्रमग्निः सवितुश्च रश्मयः पुनन्त्वन्नं मम दुष्कृतं च यदन्यत् अद्भिः पुरस्तात्परिदधाति प्राणाय स्वाहापानाय स्वाहा व्यानाय स्वाहा समानाय स्वाहोदानाय स्वाहेति पञ्चभिरभिजुहोति अथावाशिष्टं यतवागश्नात्यतोऽद्भिर्भूय एवोपरिष्टात्परिदधात्याचान्तो भूत्वात्मेज्यानः प्राणोऽग्निर्विश्वोऽसीति च द्वाभ्यामात्मानमभिध्यायेत् प्राणोऽग्निः परमात्मा वै पञ्चवायुः समाश्रितः स प्रीतः प्रीणातु विश्वं विश्वभुक् विश्वोऽसि वैश्वानरोऽसि विश्वं त्वया धार्यते जायमानम् विशन् तु त्वामाहुतयश्च सर्वाः प्रजास्तत्र यत्र विश्वामृतोऽसीति एवं न विधिना खल्वनेनात्तानत्वं पुनरुपैति ॥ ६.९ ॥
したがってこの二つのアートマンのうち、このように知る者は、ただ自らのアートマンにおいて瞑想し、ただ自らのアートマンにおいて供犠を行う。儀礼に留まる心の瞑想は、知者たちが讃えるもので、心によって清められ、食べ残しによって汚される。ゆえにこれによってそれを清めるべきである。彼はマントラを唱える。食べ残しの上の食べ残しであり、罪によって与えられ、あるいは死の穢れから生じたものは何であれ、ヴァスの浄化する火とサヴィトリの光線がそれを清めよ、私の食物と、その他の誤ったすべてを。まず水で囲み、「プラーナにスヴァーハー、アパーナにスヴァーハー、ヴィャーナにスヴァーハー、サマーナにスヴァーハー、ウダーナにスヴァーハー」と言って五つの供物を捧げる。それから残ったものを黙って食べる。その後また上から水で囲み、水を含んで口を清め、アートマンを供養し、「汝はプラーナ、火、汝は一切である」という二つの詩句によってアートマンを瞑想すべきである。プラーナ、火、最高のアートマンは実に五つの風に依って立つ。彼が喜び、すべてを喜ばせますように、一切を享受する者よ。汝は一切であり、ヴァイシュヴァーナラである。生まれゆくすべては汝によって支えられる。汝に入って、供物と一切の衆生は、汝が一切の不死である場所にある。このように、規則によってではなく、この食べられる状態によって、彼は再び戻ってくる。
Maitrāyaṇī 6.10
अथापरं वेदितव्यमुत्तरो विकारोऽस्यात्मयज्ञस्य यथान्नमन्नादश्चेति अस्योपव्याख्यानं पुरुषश्चेता प्रधानान्तःस्थः स एव भोक्ता प्राकृतमन्नं भुङ्क्त इति तस्यायं भूतात्मा ह्यन्नमस्यकर्ता प्रधानः तस्मात्त्रिगुणं भोज्यं भोक्ता पुरुषोऽन्तस्थः अत्र दृष्टं नाम प्रत्ययम् यस्माद्बीजसम्भवा हि पशवस्तस्माद्बीजं भोज्यमनेनैव प्रधानस्य भोज्यत्वं व्याख्यातं तस्माद्भोक्ता पुरुषो भोज्या प्रकृतिस्तत्स्थो भुङ्क्त इति प्राकृतमन्नं त्रिगुणभेदपरिणमत्वान्महदाद्यं विशेषान्तं लिङ्गमनेनैव चतुर्दशविधस्य मार्गस्य व्याख्या कृता भवति सुखदुःखमोहसंज्ञं ह्यन्नभूतमिदं जगत् न हि बीजस्य स्वादुपरिग्रहोऽस्तीति यावन्नप्रसूतिः तस्याप्येवं तिसृष्ववस्थास्वन्नत्वं भवति कौमारं यौवनं जरा परिणमत्वातत्दन्नत्वमेवं प्रधानस्य व्यक्ततां गतस्योपलब्धिर्भवति तत्र बुद्ध्यादीनि स्वादुनि भवन्त्यध्यवसायसङ्कल्पाभिमाना इति अथेन्द्रियार्थान् पञ्चस्वादुनि भवन्ति एवं सर्वाणीन्द्रियकर्माणि प्राणकर्माणि एवं व्यक्तमन्नमव्यक्तमन्नम् अस्य निर्गुणो भोक्ता भोक्तृत्वाच्चैतन्यं प्रसिद्धं तस्य यथाग्निर्वै देवानामन्नदः सोमोऽन्नमग्निनैवान्नमित्येवंवित् सोमसंज्ञोऽयंभूतत्माऽग्निसंज्ञोऽप्यव्यक्तमुखा इति वचनात्पुरुषो ह्यव्यक्तमुखेन त्रिगुणं भुङ्क्त इति यो हैवं वेद संन्यासी योगी चात्मयाजी चेति अथ यद्वन्न कश्चिच्च्हून्यागारे कामिन्यः प्रविष्टाः स्पृशतीन्द्रियार्थान् तद्वद् यो न स्पृशति प्रविष्टान् संन्यासी योगी चात्मयाजी चेति ॥ ६.१० ॥
次に知るべきこと：これは自己供犠のさらなる変化であり、食物と食べる者のようなものである。その説明：意識ある人（puruṣa）は根本原質（pradhāna）の内に住む。彼こそが享受者であり、物質の食物を消費する。この存在-我そのものが食物であり、根本原質はその非作者である。ゆえに三徳からなるものが被享受物であり、内に住む人が享受者である。ここに推論が見られる。生き物は種子から生まれるゆえに、種子が被享受物である。まさにこれによって根本原質の享受可能性が説明される。したがって人は享受者であり、自然は被享受物であり、その中に住んで彼は享受する。三徳の差異によって変化する物質の食物は、大原理から始まり個別相に終わる微細身である。まさにこれによって十四種の道の説明がなされる。快楽、苦痛、迷妄と名づけられるこの世界は、実に食物の本性を持つ。種子は食物が生じるまで味を取らない。それは幼年、青年、老年の三つの段階において、変化のゆえに食物性を持つ。こうして、顕現した根本原質の食物性が知覚される。そこでは知性などが快いものであり、決意、意図、自負も快いものである。次に感官の五つの対象も快いものである。同様にすべての感官の作用と気息の作用も。こうして顕現した食物と未顕現の食物がある。その享受者は無徳であり、その享受によって意識が知られる。火が神々の食物を食べる者であり、ソーマが食物であり、食物は火によって成るように、このように知る者にとっては、ソーマと名づけられるこの存在-我は、アグニとも名づけられ、未顕現を口とすると言われる通り、人は未顕現の口によって三徳を消費する。これを知る者は遊行者であり、ヨーガ行者であり、自己を供犠する者である。空の家に女たちが入って感官の対象に触れるように、入ってきた者たちに触れない者は、遊行者であり、ヨーガ行者であり、自己を供犠する者である。
Maitrāyaṇī 6.11
परं वा एतदात्मनो रूपं यदन्नमन्नमयो ह्ययं प्राणोऽथ न यद्यश्नात्यमन्ताऽश्रोताऽस्प्रष्टाऽद्रष्टाऽवक्ताऽघ्रातारसयिता भवति प्राणांश्चोत्सृजतीति एवं ह्याहाथ यदि खल्वश्नाति प्राणसमृद्धो भूत्वा मन्ता भवति श्रोता भवति स्प्रष्टा भवति वक्ता भवति रसयिता भवति घ्राता भवति द्रष्टा भवतीति एवं ह्याह अन्नाद्वै प्रजाः प्रजायन्ते याः कश्चित्पृथिवीशृताः । अतोऽन्नेनैव जीवन्ति अथैतदपि यन्ति अन्ततः ॥ ६.११ ॥
これがātmanの最高の形であり、食物からなるものである。このprāṇaもまた食物からなるからである。もし食べなければ、思考せず、聞かず、触れず、見ず、語らず、嗅がず、味わわない者となり、もろもろの気息を捨て去る。とそのように彼らは言う。もし食べるならば、prāṇaに満たされて、思考し、聞き、触れ、語り、味わい、嗅ぎ、見る者となる。とそのように彼らは言う。食物から、大地に依る生き物が生まれる。それゆえ彼らは食物によって生き、最後にはそれへと帰っていく。
Maitrāyaṇī 6.12
अथान्यत्रापि उक्तम् सर्वाणि ह वा इमानि भूतान्यहरहः प्रपतन्त्यन्नमभिजिघृक्षमाणानि सूर्यो रश्मिभिराददात्यन्नं तेनासौ तपत्यन्नेनाभिषिक्ताः पचन्तीमे प्राणा अग्निर्वा अन्नेनोज्ज्वलत्यन्नकामेनेदं प्रकल्पितं ब्रह्मणा अतोऽन्नमात्मेत्युपासीतेत्वेयं ह्याह । अनाद्भूतानि जायन्ते जातान्यन्नेन वर्धन्ते अद्यतेऽत्ति च भूतानि तस्मादन्नं तदुच्यते ॥ ६.१२ ॥
別の箇所でも次のように言われている。これらの生きものはみな毎日、食物を得ようと望んで現れ出る。太陽はその光線で食物を取り、それによって輝く。食物によって注がれたこれらのprāṇaは調理し、食物によって火は燃え上がる。食物を望む者のために、brahmanがこれを作ったのである。それゆえ食物をātmanとして念想すべきである。とそのように彼らは言う。生きものは食物から生まれ、生まれてのち食物によって育つ。それらは食べられ、生きものもまた食べる。ゆえにそれは食物と呼ばれる。
Maitrāyaṇī 6.13
अथान्यत्रापि उक्तम् विश्वभृद्वै नामैषा तनुर्भगवतो विष्णोर्यदिदमन्नं प्राणो वा अन्नस्य रसो मनः प्राणस्य विज्ञानं मनस आनन्दं विज्ञानस्येति अन्नवान् प्राणवान् मनश्वान् विज्ञानवान् आनन्दवान् च भवति यो हैवं वेद यावान्तीह वै भूतान्यन्नमदन्ति तावत्स्वन्तस्थोऽन्नमत्ति यो हैवंवेद । अन्नमेव विजरन्नमन्नं संवननं स्मृतम् । अन्नं पशूनां प्राणोऽन्नं ज्येष्ठमन्नं भिषक् स्मृतम् ॥ ६.१३ ॥
別の箇所でも次のように言われている。祝福されたViṣṇuのこの身体はViśvabhṛt（宇宙を支える者）と呼ばれ、それがこの食物である。気息は食物の精髄であり、意は気息の知であり、知は歓喜である。このように知る者は、食物、気息、意、知、歓喜を具えた者となる。ここで生きものが食べる食物の分だけ、このように知る者は自らの内に留まって食べる。食物はまことに不滅であり、養うものとして記憶される。食物は家畜の気息であり、食物は第一のものであり、食物は医者として記憶される。
Maitrāyaṇī 6.14
अथान्यात्रप्युक्तम् अन्नं वा अस्य सर्वस्य योनिः कालश्चान्नस्य सूर्यो योनिः कालस्य तस्यैतद्रूपं यन् निमेषादिकालात्सम्भृतं द्वादशात्मकं वत्सरमेतस्याग्नेयमर्धमर्धं वारुणं मघाद्यं श्रविष्ठार्धमाग्नेयं क्रमेणोत्क्रमेण सार्पाद्यं श्रविष्ठार्धान्तं सौम्यम् तत्रैकैकमात्मनो नवांशकं सचारकविधम् सौक्ष्म्यत्वादेतत्प्रमाणमनेनैव प्रमीयते हि कालः न विना प्रमाणेन प्रमेयस्योपलब्धिः प्रमेयोऽपि प्रमाणतां पृथक्त्वादुपैत्यात्मसम्बोधनार्थमित्येवं ह्याह । यावत्यो वै कालस्य कलास्तावतीषु चरत्यसौ यः कालं ब्रह्मेत्युपासीत कालस्तस्यातिदूरमपसरतीति एवं ह्याह कालात्स्रवन्ति भूतानि कालाद्वृद्धिं प्रयान्ति च । काले चास्तं नियच्च्हन्ति कालो मूर्तिरमूर्तिमान् ॥ ॥ ६.१४ ॥
さらに次のように言われる。食物はこの全てのもとであり、時間は食物のもとであり、太陽は時間のもとである。これが彼の姿である。瞬きなどの時間から集められた、十二の相をもつ年がそれである。その半分は火（アグニ）の側、半分は水（ヴァルナ）の側である。マガーからシュラヴィシュター（室宿）の半分までが火の側であり、順に、また逆に、アーシュレーシャーからシュラヴィシュターの半分までが月（ソーマ）の側である。そこには、それぞれが九つの部分と運行の規則をもって存在する。微細であるゆえに、これが尺度であり、これによってのみ時間は測られる。尺度がなければ、測られるべきものは把握されないからである。測られるべきものも、分かれているゆえに尺度としての性格を得る。自己（ātman）を目覚めさせるためにこのように言われる。時間の部分がいくつあれば、その分だけ彼は巡る。時間をブラフマンとして礼拝する者からは、時間は遠く離れ去る、とも言われる。存在者は時間から流れ出し、時間によって成長し、時間の中でその終わりに休息に入る。時間は形あるものであり、形なきものでもある。
Maitrāyaṇī 6.15
द्वे वाव ब्रह्मणो रुपे कालश्चाकालश्चाथ यः प्रागादित्यात्सोऽकालोऽकालोऽथ य आदित्याद्यः स कालः सकलः सकलस्य वा एतद्रूपं यत्संवत्सरः संवत्सरात्खल्वेवेमाः प्रजाः प्रजायन्ते संवत्सरेणेह वै जाता विवर्धन्ते संवत्सरे प्रत्यस्तं यन्ति तस्मात्संवत्सरो वै प्रजापतिः कालोऽन्नं ब्रह्मनीडमात्मा चेत्येवं ह्याह कालः पचति भूतानि सर्वाण्येव महात्मनि । यस्मिन् तु पच्यते कालो यस्तं वेद स वेदवित् ॥ ॥ ६.१५ ॥
ブラフマンには二つの形がある。時間と無時間である。太陽より前にあるものは無時間であり、まさに無時間である。太陽から出るものは時間であり、部分をもつ。これが部分をもつものの形、すなわち年である。実にこれらの生きとし生けるものは年から生まれ、ここで年によって生じて成長し、年のうちに没する方へ向かう。ゆえに年こそ実にプラジャーパティである。時間、食物、ブラフマンの巣、そして自己（ātman）である、とこのように言われる。時間は偉大なる自己（ātman）の中で一切の存在者を煮る。時間が煮られるその中を、それを知る者こそ、ヴェーダを知る者である。
Maitrāyaṇī 6.16
विग्रहवानेष कालः सिन्धुराजः प्रजानाम् एष तत्स्थः सविताख्यो यस्मादेवेमे चन्द्रर्क्षग्रह संवत्सरादयः सूयन्ते अथैभ्यः सर्वमिदमत्र वा यत्किञ्चित्शुभाशुभं दृश्यन्तेह लोके तदेतेभ्यस्तस्मादादित्यात्मा ब्रह्माथ कालसंज्ञमादित्यमुपासीतादित्यो ब्रह्मेत्येकेऽथ एवं ह्याह । होता भोक्ता हविर्मन्त्रो यज्ञो विष्णुः प्रजापतिः । सर्वः कश्चित्प्रभुः साक्षी योऽमुष्मिन्भाति मण्डले ॥ ॥ ६.१६ ॥
この時間は形あるものであり、海の主、生きとし生けるものの王である。その中にとどまる者は、サヴィトリという名で呼ばれる。実にそれから月、星宿、惑星、年などが生じる。そしてそれらから、この世界で吉とも凶とも見られるすべてのものが生じる。ゆえに自己（ātman）が太陽である者がブラフマンである。そこで時間と名づけられた太陽を礼拝すべきである。ある人々は、太陽こそブラフマンであると言う。またこのようにも言われる。供え主、享受者、供物と真言、祭祀、ヴィシュヌ、プラジャーパティ、すべて、ある主、証人であって、その円盤において輝くもの。
Maitrāyaṇī 6.17
ब्रह्म ह वा इदमग्र आसीत् एकोऽनन्तः प्रागनन्तो दक्षिणोऽनन्तः प्रतीच्यनन्त उदीच्यनन्त ऊर्ध्वान् चाऽवान् च सर्वतोऽनन्तः न ह्यास्य प्राच्यादि दिशः कल्पन्तेऽथ तिर्यग्वान् चोर्ध्वं वा अनूह्य एष परमात्माऽपरिमितोऽतर्क्योऽचिन्त्य एष आकाशात्मा एवैष कृत्स्नक्षय एको जागर्तीति एतस्मादाकाशादेष खल्विदं चेतामात्रं बोधयति अनेनैव चेदम् ध्यायते अस्मिन् च प्रत्यस्तं याति अस्यैतद्भास्वरं रूपं यदमुष्मिन्नादित्ये तपति अग्नौ चाधुमके यज्ज्योतिश्चित्रतरमुदरस्तोऽथ वा यः पचत्यन्नम् इत्येवं ह्याह यश्चैषोऽग्नौ यश्चायं हृदये यश्चासावादित्ये स एष एका इत्येकस्य हैकत्वमेति य एवं वेद ॥ ६.१७ ॥
初めにこれはブラフマン、ただ一つにして無限であった。東は無限、南は無限、西は無限、北は無限、上も下も無限、あらゆる方角が無限である。東などの方角はそれに当てはまらない。横と上に推し量って知るべきである。この至高のアートマンは量り知れず、論理を超え、思考を超えている。虚空を自性とするこのアートマンは、すべてを滅ぼす唯一の者であり、独り目覚めている。この虚空から、純粋な意識として、これは世界を目覚めさせる。ただこれによって瞑想され、これへと没入する。あの太陽に、火に、煙のない光に輝くその光り輝く形、腹の中で食物を消化する火の驚くべき光、それがこの同じ形である。こう言われている。火にいるもの、心臓にいるもの、あの太陽にいるもの、それがこの一つである。このように知る者は、一なるものとの一体性に至る。
Maitrāyaṇī 6.18
तथा तत्प्रयोगकल्पः प्राणायामः प्रत्याहारो ध्यानं धारणा तर्कः समाधिः षडङ्गा इत्युच्यते योगः अनेन यदा पश्यन्पश्यति रुक्मवर्णं कर्तारमीशं पुरुषं ब्रह्मयोनिम् तदा विद्वान्पुण्यपापे विहाय परेऽव्यये सर्वमेकीकरोति एवं ह्याह यथा पर्वतमादीप्तं नाश्रयन्ति मृगद्विजाः । तद्वद्ब्रह्मविदो दोषा नाश्रयन्ति कदाचन ॥ ॥ ६.१८ ॥
同様に、その実践法は六支のヨーガと呼ばれる。調息、感官の制御、瞑想、集中、思惟による考察、三昧である。これによって、黄金色の、作る者、主、人格、ブラフマンの根源を見るとき、智者は功徳と罪を捨て、至高の不滅において一切を一つにする。こう言われている。燃え盛る山に鹿や鳥が身を寄せないように、ブラフマンを知る者には過失が決して身を寄せない。
Maitrāyaṇī 6.19
अथान्यत्राप्युक्तम् यदा वै बहिर्विद्वान्मनो नियम्येन्द्रियार्थान् च प्राणो निवेशयित्वा निःसङ्कल्पस्ततस्तिष्ठेत् अप्राणादिह यस्मात्सम्भूतः प्राणसंज्ञको जीवस्तस्मात्प्राणो वै तुर्याख्ये धारयेत्प्राणम् इत्येवं ह्याह अचित्तं चित्तमध्यस्तमचिन्त्यं गुह्यमुत्तमम् । तत्र चित्तं निधायेत तच्च लिङ्गं निराश्रयम् ॥ ॥ ६.१९ ॥
さらに別の箇所でも言われている。智者が外の心と感官の対象を制御し、息を安定させ、欲望を離れてとどまるとき、そのときトゥリーヤと呼ばれる状態において息を保つべきである。この非息から、プラーナという名の生命が生じるからである。こう言われている。心に重ね置かれた非心は、思考を超え、秘密にして最高である。そこに心を据えるべきであり、そのしるしは支えを持たない。
Maitrāyaṇī 6.20
अथान्यत्राप्युक्तम् अतः परास्य धारणा तालुरसनाग्रनिपीडना द्वाङ्मनःप्राणनिरोधनाद्ब्रह्म तर्केण पश्यति यदात्मनाऽऽत्मान मणोरणीयांसं द्योतमानं मनःक्षयात्पश्यति तदात्मनात्मानं दृष्ट्वा निरात्मा भवति निरात्मकत्वादसङ्ख्योऽयोनिश्चिन्त्यो मोक्षलक्षणमित्येतत्परं रहस्यम् इत्येवं ह्याह चित्तस्य हि प्रसादेन हन्ति कर्म शुभाशुभम् । प्रसन्नात्मात्मनि स्थित्वा सुखमव्ययमश्नुता इति ॥ ॥ ६.२० ॥
また別の箇所にもこう言われている。その最高の集中は、舌の先で口蓋を押さえ、諸感覚・心・プラーナを抑止することである。推理によってブラフマンを見る。心が滅するとき、原子より微細で輝くアートマンを、アートマンによって見れば、アートマンを見たことによって彼は無我となる。無我であるゆえに、彼は数えられず、根源なく、思議できず、解脱を特徴とする者となる。これが最高の秘密である。かくも言われる。心の清らかさによって善悪の業は滅する。清らかなアートマンとしてアートマンに住し、不変の幸福を得る。
Maitrāyaṇī 6.21
अथान्यत्राप्युक्तम् ऊर्ध्वगा नाडी सुषुम्नाख्या प्राणसञ्चारिणी ताल्वन्तर्विच्च्हिन्ना तया प्राणोङ्कारमनोयुक्तयोर्ध्वमुत्क्रमेत् ताल्वध्याग्रं परिवर्त्य इन्द्रियाण्यसंयोज्य महिमा महिमानं निरीक्षेता ततो निरात्वकमेति निरात्मकत्वान्न सुखदुःखभाग्भवति केवलत्वं लभता इत्येवं ह्याह परः पूर्वं प्रतिष्ठाप्य निगृहीतानिलं ततः । तीर्त्वा पारमपारेण पश्चाद्युञ्जीत मूर्ध्वनि ॥ ॥ ६.२१ ॥
また別の箇所にもこう言われている。上昇するスシュムナーという脈管はプラーナを運び、口蓋の内部で断たれている。それをプラーナ、オーンそして心と結びつけて上昇すべきである。口蓋の上端をめぐらし、諸感覚を結びつけずに、偉大さを観るべきである。するとそれは無我の状態に至る。無我であるゆえ、苦楽にあずからず、独存を得る。かくも言われる。まず最高のものを据え、風を制し、非最高によって最高を渡り、その後に頭頂において結ぶべきである。
Maitrāyaṇī 6.22
अथान्यत्राप्युक्तम् द्वे वा व ब्रह्मणी अभिध्येये शब्दश्चाशब्दश्च अथ शब्देनैवाशब्दमाविष्क्रियते अथ तत्र ओमिति शब्दोऽनेनोर्ध्वमुत्क्रान्तोऽशब्दे निधनमेति अथाहैषा गतिरेतदमृतम् अतत्सायुज्यत्वम् निर्वृतत्वम् तथा चेति अथ यथोर्णनाभिस्तन्तुनोर्ध्वमुत्क्रान्तोऽवकाशं लभतीत्येवं वा व खल्वासावभिध्याता ओमित्यनेनोर्ध्वमुत्क्रान्तः स्वातन्त्र्यं लभते अन्यथा परे शब्दवादिनः श्रवणाङ्गुष्ठयोगेनान्तर्हृदयाकाशशब्दमाकर्णयन्ति सप्तविधेयं तस्योपमा यथा नद्यः किङ्किणी कांस्यचक्रकभेक विःकृन्दिका वृष्टिर्निवाते वदतीति तं पृथग्लक्षणमतीत्य परेऽशब्देऽव्यक्ते ब्रह्मण्यस्तं गताः तत्र तेऽपृथग्धर्मिणोऽपृथग्विवेक्या यथा सम्पन्ना मधुत्वं नानारसा इत्येवं ह्याह द्वे ब्रह्मणि वेदितव्ये शब्दब्रह्म परां च यत् । शब्दब्रह्मणि निष्णातः परं ब्रह्माधिगच्छति ॥ ॥ ६.२२ ॥
他所でもこう言われている。ブラフマンには瞑想すべき二つの相がある、音と無音である。音によって無音が現れる。そこでは音「オーム」がそれによって上昇し、無音の中に溶け入る。これが道であり、これが不死であり、これとの合一であり、至福の境地である。蜘蛛がその糸を伝って上り、場所を得るように、瞑想された者はオームによって上昇し、自由を得る。音を語る他の者たちは、耳と親指を合わせて、心臓の内なる空間で音を聞く。その比喩は七つある。川のように、小さな鈴のように、青銅の円盤のように、蛙のように、風のないところの雨音のように。それらの個別の特徴を超えて、彼らは至高の、無音で、未顕現のブラフマンに安らぐ。分かたれない本性をもつ彼らは、甘さの中に溶け合った様々な味のように、別々に区別することはできない。このように実に言われている。知るべきブラフマンは二つ、音のブラフマンと至高のブラフマンである。音のブラフマンに熟達した者は、至高のブラフマンに到達する。
Maitrāyaṇī 6.23
अथान्यत्राप्युक्तम् यः शब्दस्तदोमित्येतदक्षरम् यदस्याग्रं तच्च्हान्तमशब्दमभयमशोकमानन्दं तृप्तं स्थिरमचलममृतमच्युतं ध्रुवं विष्णुसंज्ञितं सर्वापरत्वाय तदेता उपसीतेत्येवं ह्याह योऽसौ परापरो देवा ॐकारो नाम नामतः । निःशब्दः शून्यभूतस्तु मूर्ध्नि स्थाने ततोऽभ्यसेत् ॥ ॥ ६.२३ ॥
他所でもこう言われている。「タット・オーム」という音は、この音節である。その先端には終わりがある。それは無音で、無畏で、無憂で、至福で、満ち足り、堅固で、動かず、不死で、不滅で、確固たるものであり、ヴィシュヌと呼ばれる。すべてにおいて最高となるために、これを瞑想すべきである。まさにこう言われている。上と下であるあの神は、名をオーンカーラといい、無音となって空になり、頭頂の位置にある。そこから修行すべきである。
Maitrāyaṇī 6.24
अथान्यत्राप्युक्तम् धनुः शरीरम् ओमित्येतच्छरः शिखास्य मनः तमोलक्षणं भित्वा तमोऽतमाविष्टमागच्छति अथाविष्टं भित्वाऽलातचक्रमिव स्फुरन्तमादित्यवर्णमूर्जस्वन्तं ब्रह्म तमसः पर्यमपश्यद्यदमुष्मिन्नादित्येऽथ सोमेऽग्नौ विद्युति विभाति अथ खल्वेनं दृष्ट्वाऽमृतत्वं गच्छतीत्येवं ह्याह ध्यानमन्तःपरे तत्त्वे लक्ष्येषु च निधीयते । अतोऽविशेषविज्ञानं विशेषमुपगच्छति ॥ मानसे च विलीने तु यत्सुखं चात्मसाक्षिकम् । तद्ब्रह्म चामृतं शुक्रं सा गतिर्लोक एव सः ॥ ॥ ६.२४ ॥
また別の箇所にも言われている。身体は弓、オームは矢、心はその先端である。闇の印を貫いて、彼は非闇に入る。そして入ると、燃え盛る火輪のように輝き、太陽の色をし、力に満ちた、闇を超えたブラフマンを見る。それは太陽に、次いで月に、火に、稲妻に輝く。それを見て、彼はまさに不死を得る、と言われている。瞑想は内なる至高の原理と目的に定まる。ゆえに無差別の知は差別に至る。心が溶け去るとき、アートマンによって証された至福、それがブラフマンであり、不死であり、清浄である。それが世界における帰趨である。
Maitrāyaṇī 6.25
अथान्यत्राप्युक्तम् निद्रेवान्तर्हितेन्द्रियः शुद्धितमया धिया स्वप्न इव यः पश्यतीन्द्रियबिलेऽविवशः प्रणवाख्यं प्रणेतारं भारूपं विगतनिद्रं विजरं विमृत्युं विशोकं च सोऽपि प्रणवाख्यः प्रणेता भारूपः विगत निद्रः विजरः विमृत्युर्विशोको भवतीत्येवं ह्याह एवं प्राणमथोङ्कारं यस्मात्सर्वमनेकधा । युनक्ति युञ्जते वापि यस्माद्योग इति स्मृतः ॥ एकत्वं प्राणमनसोरिन्द्रियाणां तथैव च । सर्वभावपरित्यागो योग इत्यभिधीयते ॥ ॥ ६.२५ ॥
また別の箇所にはこうも言われている。感覚を内に引き込み、最も清らかな知性によって、眠りの中にあるように、夢のように、感覚の穴において束縛されずに、プラナヴァと名づけられる導き手、光の形をもち、眠りなく、老いなく、死なく、憂いなきものを見る者は、彼自身もまた、プラナヴァと名づけられる導き手となり、光の形をもち、眠りなく、老いなく、死なく、憂いなきものとなる、と言われている。このように、それは一切を多様に結びつけ、ヨーギーたちがそれと結びつくゆえに、ヨーガと記憶される——息と音節オームである。プラーナと心の一つであること、同様に感覚の一つであること、あらゆる状態を捨てること、これがヨーガと呼ばれる。
Maitrāyaṇī 6.26
अथान्यत्राप्युक्तम् यथा वाप्सु चारिणः शाकुनिकः सूत्रयन्त्रेणोद्धृत्योदरेऽग्नौ जुहोत्येवं वा व खल्विमान्प्राणानोमित्यनेनोद्धृत्यानामयेऽग्नौ जुहोति अतस्तप्तोर्विवसोऽथ यथा तप्तोर्वि सार्पिस्तृणकाष्ठसंस्पर्शे नोज्ज्वलतीत्येवं वा व खल्वसावप्राणाख्यः प्राणसंस्पर्शेनोज्ज्वलति अथ यदुज्ज्वलत्येतद्ब्रह्मणो रूपं चैतद्विष्णोः परमं पदम् चैतद्रुद्रस्य रुद्रत्वमेतत्तदपरिमितधा चात्मानं विभज्य पूरयतीमां लोकानित्येवं ह्याह वह्नेश्च यद्वत्खलु विस्फुलिङ्गाः सूर्यान्मयूखाश्च तथैव तस्य प्राणादयो वै पुनरेव तस्माद् अभ्युच्चरन्तीह यथाक्रमेण ॥ ॥ ६.२६ ॥
また別の箇所にも言われている。ちょうど水中を移動する鳥刺しが、糸の仕掛けで鳥を引き上げ、腹に入れて火に供えるように、彼はこれらの息をオームによって引き上げ、健やかな火に供える。それゆえ、熱せられた裸の酥油が草や薪に触れても燃えないように、息ならざると名づけられる原理は、息の接触によって燃え上がる。そして燃え上がるもの、それがブラフマンの形であり、これがヴィシュヌの最高の境地であり、これがルドラのルドラ性である。これは測り知れない多様さで自らを分かち、これら世界を満たす、と言われている。火の火花や太陽の光線のように、その息などは再びそこから順にここに立ち上がる。
Maitrāyaṇī 6.27
अथान्यत्राप्युक्तम् ब्रह्मणो वा वैतत्तेजः परस्यामृतस्याशरीरस्य यच्छरीरस्यौष्ण्यमस्यैतद् घृतमथाविः सन् नभसि निहितं वैतदेकाग्रेणैवमन्तर्हृदयाकाशं विनुदन्ति यत्तस्य ज्योतिरिव सम्पद्यतीति अतस्तद्भावम् अचिरेणैति भूमावयस्पिण्डं निहितं यथाऽचिरेणैति भूमित्वम् मृद्वत्संस्थमयस्पिण्डं यथाग्न्ययस्कारादयो नाभिभवन्ति प्रणश्यति चित्तं तथाश्रयेण सहैवमित्येवं ह्याह हृद्याकाशमयं कोशमानन्दं परमालयम् । स्वं योगश्च ततोऽस्माकं तेजश्चैवाग्निसूर्ययोः ॥ ॥ ६.२७ ॥
別の箇所にもこう述べられている。これはブラフマンの輝きであり、至高で不死、身体を持たないものである。身体の熱もまたこれである。これは澄ましバターであり、顕現して天空に置かれている。心を一点に集中し、心臓の空間の中でこのように攪拌する者には、その光が炎のようになる。それゆえ人は速やかにその状態に達する。地面に置かれた鉄の塊が速やかに土の性質を得るように、また柔らかい粘土の中に置かれた鉄の塊が鍛冶屋などにも打ち負かされず、壊れてしまうように。このように心はその支えとともに滅びる。このように言われている。心臓の空間からできた鞘、至福に満ち、最高の住処。自らのヨーガ、そしてそこから生じる我々の輝き、火と太陽の輝き。
Maitrāyaṇī 6.28
अथान्यत्राप्युक्तम् भूतेन्द्रियार्थानतिक्रम्य ततः प्रव्रज्याज्यं धृतिदण्डं धनुर्गृहीत्वाऽनभिमानमयेन चैवेषुणा तं ब्रह्म द्वारपारं निहत्याद्यं संमोहमौली तृष्णेर्ष्याकुण्डली तन्द्रीराघवेत्र्यभिमानाध्यक्षः क्रोधज्यं प्रलोभदण्डं धनुर्गृहीत्वेच्च्हामयेन चैवेषुणेमानि खलु भूतानि हन्ति तं हत्वोंकारप्लवेनान्तर्हृदयाकाशस्य पारं तीर्त्वाविर्भूते अन्तराकाशे शनकैरवटैवावटकृद्धातुकामः संविशत्येवं ब्रह्मशालां विशेत् ततश्चतुर्जालं ब्रह्मकोशं प्रणुदेत् गुर्वागमेनेति अतः शुद्धः पूतः शून्यः शान्तोऽप्राणो निरात्माऽनन्तोऽक्षय्यः स्थिरः शाश्वतोऽजः स्वतन्त्रः स्वे महिम्नि तिष्ठति अतः स्वे महिम्नि तिष्ठमानम् दृष्ट्वाऽवृत्तचक्रमिव सञ्चारचक्रमालोकयति इत्येवं ह्याह षड्भिर्मासैस्तु युक्तस्य नित्यमुक्तस्य देहिनः
अनन्तः परमो गुह्यः सम्यग्योगः प्रवर्तते ॥
रजस्तमोभ्यां विद्धस्य सुसमिद्धस्य देहिनः
पुत्रदारकुटुम्बेषु सक्तस्य न कदाचन ॥ ॥ ६.२८ ॥
別の箇所にはこうも述べられている。要素、感覚器官、その対象を超越し、そして放棄の生活に入り、供物としてのギーを持ち、堅忍の杖と、我慢のない矢をもった弓を取り、ブラフマンの最初の門番、迷妄の冠をかぶり、渇望と嫉妬の耳飾りをつけ、怠惰と無気力の杖を持つ、慢心の主を殺し、怒りを弦とし貪欲を杖とする弓を取り、欲望と病から作られた矢によって、実にこれらの存在を殺す。彼を殺したうえで、オームの筏によって心の空間の彼岸を渡り、顕現した内なる空間へ、要素を求める穴掘りのように徐々に入る。このようにブラフマンの館に入るべきである。そして師の教えによって、四重の網とブラフマンの鞘を取り除くべきである。こうして彼は清浄で、浄められ、空で、寂静で、気息がなく、無我で、無限で、不滅で、堅固で、永遠で、不生で、自立しており、自らの偉大さにとどまる。自らの偉大さにとどまる彼を見て、回らない車輪のように輪廻の車輪を眺める。このように言われている。六か月間ヨーガに結ばれ、永遠に解脱した有身者には、無限で、至高で、秘められた正しいヨーガが現れる。激情と暗闇に貫かれ、よく燃え、息子、妻、家族に執着する有身者には、決して現れない。
Maitrāyaṇī 6.29
एवमुक्त्वाऽन्तर्हृदयः शकायन्यस्तस्मै नमस्कृत्वाऽनया ब्रह्मविद्यया राजन् ब्रह्मणः पन्थानमारूढाः पुत्राः प्रजापतेरिति सन्तोषं द्वन्द्वतितिक्षां शान्तत्वं योगाभ्यासादवाप्नोतीति एतद्गुह्यतमं नापुत्राय नाशिष्याय नाशान्ताय कीर्तयेदिति अनन्यभक्ताय सर्वगुणसम्पन्नाय दद्यात् ॥ ॥ ६.२९ ॥
このように語ると、心を内に向けたシャカーヤニヤは、彼に礼拝した。王よ、このブラフマンの知によって、プラジャーパティの息子たちはブラフマンの道に登った。満足、対立する二つのものへの耐え忍び、寂静は、ヨーガの修習によって得られる、と言われる。これは最も秘められたものであり、息子のない者、弟子のない者、心の静まらない者に語ってはならない。ひたむきな帰依を持ち、あらゆる善い性質を備えた者にのみ与えるべきである。
Maitrāyaṇī 6.30
ॐ शुचौ देशे शुचिः सत्त्वस्थः सदधीयानः सद्वादी सद्ध्यायी सद्याजी स्यादिति । अतः सद्ब्रह्मणि सत्यभिलाषिणि निर्वृत्त्योऽनस्तत्फलच्च्हिन्नपाशो निराशः परेष्वात्मवद्विगतभयो निष्कामोऽक्षय्यमपरिमितं सुखमाक्रम्य तिष्ठति । परमं वै शेवधेरिव परस्योद्धरणं यन्निष्कामत्वम् । स हि सर्वकाममयः पुरुषोऽध्यवसायसङ्कल्पाभिमानलिङ्गो बद्दः । अतस्तद्विपरीतो मुक्तः । अत्रैक आहुर्गुणः प्रकृतिभेदवशासध्यवसायात्मबन्धमुपागतो। अध्यवसायस्य दोषक्षयाद्धि मोक्षः मनसा ह्येव पश्यति मनसा शृणोति कामः सङ्कल्पो विचिकित्सा श्रद्धाऽश्रद्धा धृतिरधृतिर्ह्रीर्धीर्भीरित्येतत्सर्वं मन एव गुणौघैरुह्यमानः कलुषीकृतश्चास्थिरश्चलो लुप्यमानः सस्पृहो व्यग्रश्चाभिमानित्वं प्रयात इति अहं सो ममेदमित्येवं मन्यमानो निबध्नात्यात्मनात्मानं जालेनेव खेचरः । अतः पुरुषोऽध्यावसायसङ्कल्पाबिमानलिङ्गो बद्दः अतस्तद्विपरीतो मुक्तः तस्मान्निरध्यवसायो निःसङ्कल्पो निरभिमानस्तिष्ठेत् एतन्मोक्षलक्षणम् एषात्र ब्रह्मपदवी एषोऽत्र द्वारविवरोऽनेनास्य तमसः पारं गमिष्यति । अत्र हि सर्वे कामाः समाहिता इत्यत्रोदाहरन्ति यदा पञ्चावतिष्ठन्ते ज्ञानानि मनसा सह । बुद्धिश न विचेष्टते तामाहुः परमां गतिम् ॥ एतदुक्त्वान्तर्हृदयः शाकायन्यस्तस्मै नमस्कृत्वा यथावदुपचारी कृतकृत्यो मरुदुत्तरायणं गतो न ह्यत्रोद्वर्त्मना गतिः एषोऽत्र ब्रह्मपथः सौरं स्द्वारं भित्त्वोर्द्ध्वेन विनिर्गता इत्यत्रोदाहरन्ति अनन्ता रश्मयस्तस्य दीपवद्यः स्थितो हृदि । सितासिताः कद्रुनीलाः कपिला मृदुलोहिताः ॥ ऊर्ध्वमेकः स्थितस्तेषां यो भिभित्वा सूर्यमण्डलम् । ब्रह्मलोकमतिक्रम्य तेन यान्ति परां गतिम् ॥ यदस्यान्यद्रश्मिशतमूर्ध्वमेव व्यवस्थितम् । तेन देवनिकायानां स्वधामानि प्रपद्यते ॥ ये नैकरूपाश्चाधस्ताद्रश्मयोऽस्य मृदुप्रभाः । इह कर्मोपभोगाय तैः संसरति सोऽवषः । तस्मात्सर्गस्वर्गापवर्गहेतुर्भगवानसावादित्य इति ॥ ॥ ६.३० ॥
オーム。清浄な場所にあって、清浄で善性に安住し、善を学ぶ者、善を語る者、善を瞑想する者、善のために供犠する者となるべきである。ゆえに、真実のブラフマンを望み、行為の果から解放され、束縛を断ち、望みなく、他者に対しても自己のように振る舞い、恐れなく、欲なき者は、不滅で無限の幸福を得て、そこに留まる。欲望のないことこそ、その至高の宝の回収である、隠された宝を取り戻すように。その人は一切の欲望からなり、決意・意図・自負を標識とし、束縛されている。ゆえにそれと逆の者は解脱している。ここで或る者たちは言う。グナは、プラクリティの分化の力によって、決意の形をとった自己の束縛に至る。解脱は決意の過失の消滅から来る。人は心によってのみ見、心によってのみ聞くのだから。欲望、意図、疑い、信、不信、堅固、不堅固、羞恥、知性、恐れ、これらすべては心である。グナの奔流に運ばれ、汚され、不安定で、動揺し、砕かれ、渇望に満ち、乱された心は、自負に至り、「私はそれである、これは私のものである」と思い、鳥が網にかかるように、自分自身によって自分自身を縛る。ゆえに、決意・意図・自負を標識とする人は束縛されている。その逆は解放されている。ゆえに、決意なく、意図なく、自負なく留まるべきである。これが解脱の相である。ここにブラフマンの位があり、ここに門の穴がある。これによって彼はこの闇の彼岸へ行くであろう。ここにはすべての欲望が集まっている、このことについて例を引く。五つの知覚器官が心とともに留まり、知性も動かないとき、それを最高の帰趣と呼ぶ。こう言ってから、内心の心をもつシャーカーヤニャは彼に礼拝し、定められたとおりに供養し、なすべきことを成し遂げて、風によって太陽の北への道へ行った。ここには上方の道を通る行進はない。これがここにおけるブラフマンの道であり、太陽の門を貫いて上方へ出て行く、このことについて例を引く。その無数の光線は灯火のように心に留まる。白、黒、カドゥルの青、赤褐色、柔らかな赤。その中の一つは上方に立ち、太陽の円盤を貫き、ブラフマン界を越えて、最高の帰趣へ至る。その他の百の光線は上方に配置されている。それによって神々の群れの固有の住処に至る。下方の、さまざまな形をもつ柔らかな光の光線によって、彼はここで行為を享受するために、無力に流転する。ゆえに、この祝福された太陽こそ、創造・天界・解脱の因である。
Maitrāyaṇī 6.31
किमात्मकानि वा एतानीन्द्रियाणि प्रचरन्त्युद्गन्ता चैतेषामिह को नियन्ता वेत्याह । प्रत्याहात्मात्मकानीत्यात्मा ह्येषामुद्गन्ता वाप्सरसो भानवीयाश्च मरीचयो नाम अथ पञ्चभिः रश्मिभिर्विषयानत्ति कतम आत्मेति योऽयं शुद्धः पूतः शून्यः शान्तादिलक्षणोक्तः स्वकैर्लिङ्गैरुपगृह्यः तस्यैतल्लिङ्गमलिङ्गस्याग्नेर्यदौष्ण्यमाविष्टं चापां यः शिवतमोरस इत्येके । अथ वाक्ष्रोत्रं चक्षुर्मनः प्राण इत्येके, अथ बुद्धिर्धृतिः स्मृतिः प्रज्ञा तदित्येके अथ ते एतस्यैवं यथैवेह बीजस्याङ्कुरावाथधूमार्चिर्विष्फुलिङ्गा इवाग्नेश्चेति अत्रोदाहरन्ति वह्नेश्च यद्वत्खलु विष्फुलिङ्गाः सूर्यान्मयूखाश्च तथैव तस्य । प्राणादयो वै पुनरेव तस्मादभ्युच्चरन्तीह यथाक्रमेण ॥ ॥ ६.३१ ॥
これらの感官はどのような本性で動くのか、そしてここで誰がそれらを起こし制御するのか。答えはこうである。感官はアートマを本性として動く。アートマこそがそれらを起こすものだからだ。あるいは、アプサラスと呼ばれる太陽の光線がそれらを起こす。そして彼は五つの光線によって対象を享受する。「どのアートマか」。清浄で、浄化され、空であり、寂静などの特徴で述べられる者——その者は自らの標識によって把握されるべきである。標識なき火の標識は水に行き渡る熱であり、それが最も吉祥な精髄である、と一部の人は言う。また言語・聴覚・視覚・意・プラーナだと言う人もいる。さらに覚・堅固さ・記憶・智慧だと言う人もいる。種子から芽が、火から煙・炎・火花が生じるように、彼からプラーナなどが順に生じる。
Maitrāyaṇī 6.32
तस्माद्वा एतस्मादात्मनि सर्वे प्राणाः सर्वे लोकाः सर्वे वेदाः सर्वे देवाः सर्वाणि च भूतान्युच्चरन्ति तस्योपनिषत्सत्यस्य सत्यमिति अथ यथार्द्रैधाग्नेरभ्याहितस्य पृथग्धूमा निश्चरन्त्येवं वा एतस्य महतो भूतस्य निःश्वसितमेतद्यदृग्वेदो यजुर्वेदः सामवेदोऽथर्वाङ्गिरसा इतिहासः पुराणम् विद्या उपनिषदः श्लोकाः सूत्राण्यनुव्याख्यानानि व्याख्यानान्यस्यैवैतानि विश्वा भूतानि ॥ ६.३२ ॥
まさにこのアートマから、あらゆるプラーナ、あらゆる世界、あらゆるヴェーダ、あらゆる神々、そしてあらゆる存在が生じる。その秘教は「真理の真理」である。湿った薪で燃える火から煙が別々に立ち上るように、これはこの偉大な存在の吐息である。リグ・ヴェーダ、ヤジュル・ヴェーダ、サーマ・ヴェーダ、アタルヴァ・アンギラス、歴史、古伝承、諸学問、ウパニシャッド、詩節、経句、注釈、解説——これらすべてが彼のものであり、宇宙のあらゆる存在もまた彼のものである。
Maitrāyaṇī 6.33
पञ्चेष्टको वा एषोऽग्निः संवत्सरः तस्येमा इष्टका यो वसन्तो ग्रीष्मो वर्षाः शरद्धेमन्तः स शिरःपक्षसीपृच्च्हपृष्टवान् एषोऽग्निः पुरुषविदः सेयं प्रजापतेः प्रथमा चितिः करैर्यजमानमन्तरिक्षमुत्क्षिओप्त्वा वायवे प्रायच्च्हत् प्राणो वै वायुः प्राणोऽग्निस्तस्येमा इष्टका यः प्राणो व्यानोऽपानः समान उदानः स शिरःपक्षसीपृष्ठपुच्च्हवानेषोऽग्निः पुरुषविदस्तदिदमन्तरिक्षं प्रजापतेर्द्वितीया चितिः करैर्यजमानं दिवमुत्क्षिप्तेन्द्राय प्रायच्च्हत् असौ वा आदित्य इन्द्रः सैषोऽग्निः तस्येमा इष्टका यदृग्यजुः सामाथर्वाङ्गिरसा इतिहासं पुराणं स शिरःपक्षसीपुच्च्हपृष्ठवानेषोऽग्निः पुरुषविदः सैषा द्यौः प्रजापतेस्तृतीया चितिः करैर्यजमानस्यात्मविदेऽवदानं करोति यथात्मविदुत्क्षिप्य ब्रह्मणे प्रायच्च्हत् तत्रानन्दी मोदी भवति ॥ ६.३३ ॥
この火は五つの煉瓦の火であり、あるいは年である。その煉瓦は春・夏・雨季・秋・冬である。それは頭、二つの翼、両脇、尾、背を持つ。人を知る者にとってこれが火である。これはプラジャーパティの第一の層である。彼は手で祭主を虚空へ持ち上げ、ヴァーユに与えた。プラーナは実に風であり、プラーナは火である。その煉瓦はプラーナ、ヴィャーナ、アパーナ、サマーナ、ウダーナである。それは頭、翼、脇、背、尾を持つ。これは人を知る者の火である。この虚空はプラジャーパティの第二の層である。彼は手で祭主を天へ持ち上げ、インドラに与えた。その太陽は実にインドラであり、彼がこの火である。その煉瓦は『リグ』『ヤジュル』『サーマ』『アタルヴァ・アンギラス』のヴェーダ、叙事詩の歴史、古譚である。それは頭、翼、脇、尾、背を持つ。これは人を知る者の火である。この天はプラジャーパティの第三の層である。彼は手で祭主のために自己を知る者へ供物を捧げる。自己を知る者を持ち上げてブラフマンに与えたように、そこで彼は喜び、歓喜する。
Maitrāyaṇī 6.34
पृथिवीगार्हपत्योऽन्तरिक्षं दक्षिणाग्निर्द्यौराहवनीयः तत एव पवमानपावकशुचय आविष्कृतमेतेनास्य यज्ञम् यतः पवमानपावकशुचिसंघातो हि जाठरः तस्मादग्निर्यष्टव्यः चेतव्यः स्तोतव्योऽभिध्यातव्यः यजमानो हविर्गृहीत्वा देवताभिध्यानमिच्छति हिरण्यवर्णः शकुनो हृद्यादित्ये प्रतिष्ठितः मद्गुर्हंसस्तेजोवृषः सोऽस्मिन्नग्नौ यजामहे इति चापि मन्त्रार्थं विचिनोति । तत्सवितुर्वरेण्यं भर्गोऽस्याभिध्येयं यो बुद्ध्यन्तस्थो ध्यायीह मनःशान्तिपदमनुसरत्यात्मन्येव धत्तेऽत्रेमे श्लोका भवन्ति १ यथा निरिन्धनो वह्निः स्वयोनावुपशाम्यते तथा वृत्तिक्षयाच्चित्तं स्वयोनावुपशाम्यते । २ स्वयोनावुपशान्तस्य मनसः सत्यकामतः इन्द्रियार्थविमूढस्यानृताः कर्मवशानुगाः । ३ चित्तमेव हि संसारम् तत्प्रयत्नेन शोधयेत् यच्चित्तस्तन्मयो भवति गुह्यमेतत्सनातनम् । ४ चित्तस्य हि प्रसादेन हन्ति कर्म शुभाशुभम् प्रसन्नात्मात्मनि स्थित्वा सुखमव्ययमश्नुते । ५ समासक्तं यथा चित्तं जन्तोर्विषयगोचरे यद्येवं ब्रह्मणि स्यात्तत्को न मुच्येत बन्धनात् । ६ मनो हि द्विविधं प्रोक्तं शुद्धं चाशुद्धमेव च अशुद्धं कामसम्पर्कात् शुद्धं कामविवर्जितम् । ७ लय विक्षेपरहितं मनः कृत्वा सुनिश्चलम् यदा यात्यमनीभावं तदा तत्परमं पदम् । ८ तावन्मनो निरोद्धव्यं हृदि यावत्क्षयं गतम् एतज्ज्ञानं च मोक्षं च शेषान्ये ग्रन्थविस्तराः । ९ समाधिनिर्धौतमलस्य चेतसो निवेशितस्यात्मनि यत्सुखं भवेत् न शक्यते वर्णयितुं गिरा तदा स्वयं तदन्तःकरणेन गृह्यते । १० अपामापोऽग्निरग्नौ वा व्योम्नि व्योम न लक्षयेत् एवमन्तर्गतं यस्य मनः स परिमुच्यते । ११ मन एव मनुष्याणं कारणं बन्धमोक्षयोः बन्धाय विषयासंगिं मोक्षो निर्विषयं स्मृतम् । अतोऽनग्निहोत्र्यनग्निचिदज्ञानभिध्यायिनां ब्राह्मणः पदव्योमानुस्मरणं विरुद्धम् तस्मादग्निर्यष्टव्यः चेतव्यः स्तोतव्योऽभिध्यातव्यः ॥ ६.३४ ॥
大地は家長の火、大気は南の火、天は供犠の火である。浄化の火、清める火、清らかな火はこれらからのみ生じ、それによってこの供犠が顕れた。浄化の火・清める火・清らかな火の集合こそ消化の火だからである。ゆえに火は供養され、知られ、讃えられ、瞑想されるべきである。供犠者は供物を取り、神の瞑想を望む。「金色の鳥は心臓と太陽に確立している。白鳥、光輝の牡牛——この火において我々は供養する」と、彼はマントラの意味を思惟する。心の内に住する、サヴィトリの崇拝すべき輝きこそ瞑想されるべきである。ここで心の寂静の境地に従う瞑想者は、それを自己の内にのみ保つ。これについて次の詩節がある。1．燃料のない火がその源に静まるように、心は諸々の変化が止むことにより、その源に静まる。2．源に静まった心を持ち、真実の欲望を持たず、感覚対象に惑わされた者にとって、欲望は偽りであり、行為の力に従う。3．心こそが輪廻である。努力によってそれを浄化すべきである。人は自らの心であるものとなる——これが秘められた永遠の真理である。4．心の清澄によって善悪の業は滅する。清らかな自己を持ち、自己に確立した者は、不滅の幸福を得る。5．生きものの心が対象の領域に深く執着するように、もしそれがブラフマンに執着したなら、誰が束縛から解放されないことがあろうか。6．心は二種類と説かれる——清浄なものと不浄なもの。欲望との接触によって不浄となり、欲望を離れて清浄となる。7．沈滞と散乱を離れ、極めて安定させられた心が無心の状態に達するとき、それこそが最高の境地である。8．心は消滅するまで心臓に制御されるべきである。これが知識であり解脱であり、残りは冗長な書物にすぎない。9．三昧によって垢を洗い清められた心が自己に定着するとき生じる安楽は、言葉で述べることはできない。それは内なる器官そのものによって把握される。10．水の中に水を、火の中に火を、虚空の中に虚空を見ないように、このように心が内に没入した者は完全に解放される。11．心だけが人の束縛と解脱の原因である。対象への執着は束縛のためであり、対象からの離脱は解脱と記憶される。したがって、アグニホートラを行わず、火の祭壇を築かず、無知な者にとって、バラモンの天空の道を想起することは相違である。ゆえに火は供養され、知られ、讃えられ、瞑想されるべきである。
Maitrāyaṇī 6.35
नमोऽग्नये पृथिवी क्षिते लोकस्मृते लोकम्स्मै यजमानाय धेहि नमो वायवेऽन्तरिक्षक्षिते लोकस्मृते लकमस्मै यजमानाय धेहि नम आदित्याय दिविक्षिते लोकस्मृते लोकमस्मै यजमानाय धेहि नमो ब्रह्मणे सर्वक्षिते सर्वस्मृते सर्वमस्मै यजमानाय धेहि हिरण्मयेन पात्रेण सत्यस्यापिहितं मुखम् तत्त्वं पूषन्नपावृणु सत्यधर्माय विष्णवे योऽसा आदित्ये पुरुषः सोऽसा अहम् एष ह वै सत्यधर्मो यदादित्यस्य आदित्यत्वं तच्च्हुक्लम् पुरुषम् अलिङ्गम् नभसोऽन्तर्गतस्य तेजसोंऽशमात्रमेतद्यदादित्यस्य मध्य इवेत्य् अक्षिण्यग्नौ चैतद्ब्रह्मैतदमृतमेतद्भर्गः एतत्सत्यधर्मो नभसोऽन्तर्गतस्य तेजसोंऽशमात्रमेतद्यदादित्यस्य मध्ये अमृतं यस्य हि सोमः प्राणा वा अप्ययंकुरा एतक़्द्ब्रह्मैतदमृतमेतद्भर्गः एतत्सत्यधर्मो नभसोऽन्तर्गतस्य तेजसोऽंशमात्रम् एतद्यदादित्यस्य मध्ये यजुर्दीप्यत्यौमापोज्योतिरसोऽमृतंब्रह्म भूर्भुवः स्वरोम् । अष्टपादं शुचिं हंसं त्रिसूत्रमणुमव्ययम् द्विधर्मोऽन्धं तेजसेन्धं सर्वं पश्यन्पश्यति नभसोऽन्तर्गतस्य तेजसोऽन्शमात्रमेतद्यदादित्यस्य मध्ये उदित्वा मयूखे भवत एतत्सवित्सत्यधर्म एतद्यजुरेतत्तप एतदग्निरेतद्वायुरेतत्प्राण एतदाप एतच्चन्द्रमा एतच्च्हुक्रमेतदमृतमेतद्ब्रह्मविषयमेतद्भानुरर्णवस्तस्मिन्नेव यजमानः सैन्धव इव व्लीयन्त एषा वै ब्रह्मैकतात्र हि सर्वे कामाः समाहिता इत्यत्रोदाहरन्ति -- अंशुधारय इवाणुवातेरितः संस्फुरत्यसावन्तर्गः सुराणाम्। यो हैवंवित्स सवित् स द्वैतवित् सैकधामेतः स्यात्तदात्मकश्च । ये विन्दव इवाभ्युच्चरन्त्यजस्रम् विद्युदिवाभ्रार्चिषः परमे व्योमन् । तेऽर्चिषो वै यशस आश्रयवशाज्जटाभिरूपा इव कृष्णवर्त्मनः ॥ ६.३५ ॥
アグニに礼拝します。彼は大地に住み、世界として想起されます。どうかこの供犠者に世界を授けてください。ヴァーユに礼拝します。彼は大気に住み、世界として想起されます。どうかこの供犠者に世界を授けてください。アーディティヤに礼拝します。彼は天に住み、世界として想起されます。どうかこの供犠者に世界を授けてください。ブラフマンに礼拝します。彼は一切に住み、一切として想起されます。どうかこの供犠者に一切を授けてください。真理の顔は金の器に覆われています。プーシャンよ、法が真理であるヴィシュヌのために、それを開きたまえ。太陽の中にいる人、それが私です。これこそ真理の法です。太陽の太陽性、それは無相の白い人であり、天空の内にある光のほんの一部分にすぎません。それは太陽の中央、眼の中、火の中にあります。これがブラフマンであり、これが不死であり、これが輝きであり、これが真理の法です。天空の内にある光のほんの一部分がこれであり、太陽の中央にある不死であり、ソーマと気息がその休息の場とするものです。これがブラフマンであり、これが不死であり、これが輝きであり、これが真理の法です。天空の内にある光のほんの一部分がこれです。供犠の言葉は太陽の中央で輝きます。アウマー、水、光、精髄、不死のブラフマン。ブーフ、ブヴァハ、スヴァハ、オーム。八つの足を持ち、清浄な白鳥、三本の糸を持ち、微細で不滅、二重の性質を持ち、盲目で、光によって点火され、すべてを見ながら見る。天空の内にある光のほんの一部分がこれであり、太陽の中央に昇って光線となります。これがサヴィトリであり、真理の法です。これが供犠の言葉であり、これが苦行であり、これが火であり、これが風であり、これが気息であり、これが水であり、これが月であり、これが輝くもの、これが不死であり、これがブラフマンの対象です。これが太陽であり、大洋です。その中で供犠者は海塩のように溶けていきます。これがブラフマンの一性です。ここにはすべての願望が集められています。ここに例えが示されています。細い風に揺り動かされた光線の流れがきらめくように、彼は神々の内できらめきます。このように知る者はサヴィトリであり、彼は二元を知る者です。ここから彼は唯一の住処と一つになり、その本性を持つのです。至高の空間で雲の炎から稲妻が立ち上るように絶えず上昇する滴、その炎は栄光を支えとして、もつれた髪の束の形をとり、黒い道を進みます。
Maitrāyaṇī 6.36
द्वे वाव खल्वेते ब्रह्मज्योतिषो रूपके शान्तमेकं समृद्धं चैकम् । अथ यच्छान्तं तस्याऽऽधारं खम् अथ यत्समृद्धमिदं तस्यान्नम् तस्मान्मन्त्रौषधाज्यामिषपुरोडाशस्थालीपाकादिभिर्यष्टव्यमन्तर्वेद्याम्। आस्न्यवशिष्टैरन्नपानैश्चाऽऽस्यमाहवनीयमिति मत्वा तेजसः समृद्ध्यै पुण्यलोकविजित्यर्थायामृतत्वाय चात्रोदाहरन्ति - अग्निहोत्रं जुहुयात्स्वर्गकामो यमराज्यमग्निष्टोमेनाभियजति सोमराज्यमुक्थेन सूर्यराज्यं षोडशिना स्वाराज्यमतिरात्रेण प्राजापत्यमासहस्रसंवत्सरान्तक्रतुनेति । वर्त्याधारस्नेहयोगाद्यथा दीपस्य संस्थितिः । अन्तर्याण्डोपयोगादिमौ स्थितावात्मशुची तथा ॥ ॥ ६.३६ ॥
ブラフマンの光の形はこの二つだけである。一つは静かなもの、もう一つは栄えるものである。静かなものの支えは虚空であり、栄えるものはその食物である。ゆえに祭場にて真言、薬草、酥油、供物、餅、鍋で煮た飯によって供犠すべきである。口に残った飲食を、アーハヴァニーヤ火とみなして、輝きの繁栄、功徳の世界の征服、不死のために、ここに例を挙げる。天界を望む者はアグニホートラを捧げるべきである。アグニシュトマによってヤマの王国に、ウクタによってソーマの王国に、ショーダシンによって太陽の王国に、アティラートラによって自主の境地に、千年に及ぶ祭式によってプラジャーパティの王国に至る。灯芯と台と油の結合によって灯火が安定するように、内なる器の働きによって、この二つ、自己と清浄は存立する。
Maitrāyaṇī 6.37
तस्मादोमित्यनेनैतदुपासीतापरिमितं तेजस्तत्त्रेधभिहितमग्नावादित्ये प्राणेऽथैषा नाड्यन्नबहुमित्येषाग्नौ हुतमादित्यं गमयति अतो यो रसोऽस्रवत् स उद्गीथं वर्षति तेनेमे प्राणाः प्राणेभ्यः प्रजा इत्यत्रोदाहरन्ति -- यद्धविरग्नौ हूयते तदादित्यं गमयति तत्सूर्यो रश्मिभिर्वर्षति तेनान्नं भवति अन्नाद्भूतानामुत्पत्तिरित्येवं ह्याह । अग्नौ प्रास्ताहुतिः सम्यगादित्यमुपतिष्ठते । आदित्याज्जायते वृष्टिर्वृष्टेरन्नं ततः प्रजाः ॥ ॥ ६.३७ ॥
ゆえにオームとともに、この無限の輝きを瞑想すべきである。それは火に、太陽に、そして気息にあると三重に説かれる。この脈管は食物に満ちており、火に供えられたものを太陽へと運ぶ。ゆえに流れ出る精髄はウドギータの雨を降らせ、それによってこれらの気息が生じ、気息から生きものが生じる。これについて彼らは例を挙げる。火に捧げられた供物は太陽へ導かれ、太陽は光線によって雨を降らせ、それによって食物が生じる。食物から生きものの起源が生じる、と彼は言う。火に投じられた供物は正しく太陽に届く。太陽から雨が生じ、雨から食物が生じ、そこから生きものが生じる。
Maitrāyaṇī 6.38
अग्निहोत्रं जुह्वानो लोभजालं भिनत्ति अतः संमोहं छित्वा न क्रोधान्स्तुनष्वानः काममभिध्यायमानस्ततश्चतुर्जालं ब्रह्मकोशं भिन्ददतः परमाकाशमत्र हि सौर सौम्याग्नेयसात्विकानि मण्डलानि भित्त्वा ततः शुद्धः सत्त्वान्तरस्थमचलममृतमच्युतं ध्रुवं विष्णुसंज्ञितम् सर्वापरं धाम सत्यकामसर्वज्ञत्वसंयुक्तम् स्वतन्त्रम् चैतन्यम् स्वे महिम्नि तिष्ठमानं पश्यति अत्रोदाहरन्ति -- रविमध्ये स्थितः सोमः सोममध्ये हुताशनः । तेजोमध्ये स्थितं सत्त्वं सत्त्वमध्ये स्थितोऽच्युतः ॥ शरीरप्रादेशाङ्गुष्ठमात्रमणोरप्यणुं ध्यात्वाऽतः परमतां गच्छति अत्र हि सर्वे कामाः समाहिता इति अत्रोदाहरन्ति -- अङ्गुष्ठप्रादेशशरीरमात्रं प्रदीपप्रतापवद्द्विस्त्रिधा हि। तद्ब्रह्माभिष्टूयमानं महो देवो भुवनान्याविवेश । ॐ नमो ब्रह्मणे नमः ॥ ॥ ६.३८ ॥
アグニホートラで供物を捧げる者は、貪欲の網を断ち切る。このようにして迷妄を断ち切り、怒りによってではなく、讃えつつ欲望を観想し、そして四重の網とブラフマンの鞘を貫いて、最高の空間に至る。ここで、太陽、月、火、サットヴァの諸円盤を貫き、浄化されて、サットヴァの内に住する、不動で不死、不滅で堅固な、ヴィシュヌと呼ばれるもの、一切の最上の住処、真の欲望と全知を具え、自立し、意識であり、自らの偉大さに住するものを見る。ここに一つの詩節が引かれる：太陽の中に月が住し、月の中に火が住する。光の中にサットヴァが住し、サットヴァの中に不滅者が住する。身体の中の親指の幅のアートマンを観想し、原子より小さいものを観想して、彼はこれを超える。ここにすべての欲望が集まる。また、ここに引かれる：身体が親指ほどの大きさで、灯火の輝きのようで、二種にも三種にもなるブラフマンは、讃えられて、輝く神が諸世界に入った。オーム。ブラフマンに礼拝。礼拝。