उपनिषदे · Maitrāyaṇī 6
हिन्दी · தமிழ் · తెలుగు · ಕನ್ನಡ · മലയാളം · বাংলা · मराठी · ગુજરાતી · ਪੰਜਾਬੀ · ଓଡ଼ିଆ · اردو · English · Español · Français · Deutsch · Português · Русский · 中文 · 日本語 · العربية · Bahasa Indonesia · ไทย
Maitrāyaṇī 6.1
द्विधा वा एष आत्मानं बिभर्त्ययं यः प्राणो यश्चासा आदित्योऽथ द्वौ वा एता अस्य पन्थाना अन्तर्बहिश्चाहोरात्रेणैतौ व्यावर्तेते असौ वा आदित्यो बहिरात्मान्तरात्मा प्राणोऽतो बहिरात्मक्या गत्यान्तरात्मनोऽनुमीयते गतिरित्येवं हि आहाथ यः कश्चिद्विद्वानपहतपाप्माऽक्षाध्यक्षोऽवदातमनास्तन्निष्ठ आवृत्तचक्षुः सो अन्तरात्मक्या गत्या बहिरात्मनोऽनुमीयते गतिरित्येवं ह आह अथ य एषोऽन्तरादित्ये हिरण्मयः पुरुषो यः पश्यतीमां हिरण्यवस्थात् स एषोऽन्तरे हृत्पुष्कर एवाश्रितोऽन्नमत्ति ॥ ६.१ ॥
हा आत्मा स्वतःला दोन प्रकारे धारण करतो: हा प्राण आणि तो आदित्य. यासाठी आतील आणि बाहेरील असे दोन मार्ग आहेत; दिवस आणि रात्र यांच्याद्वारे हे दोन मार्ग परत फिरतात. तो आदित्य बाह्य आत्मा आहे आणि प्राण अंतरात्मा आहे. म्हणून बाह्य आत्म्याच्या गतीवरून अंतरात्म्याच्या गतीचे अनुमान होते; गती अशीच आहे असे म्हटले आहे. जो कोणी ज्ञानी, पापरहित, इंद्रियांचा अध्यक्ष, शुद्ध मनाचा, त्यातच स्थित आणि डोळे आतल्या दिशेने वळवलेला असतो, तो अंतरात्म्याच्या गतीवरून बाह्य आत्म्याचे अनुमान करतो. नंतर आदित्याच्या आत असलेला सुवर्णमय पुरुष, जो या सुवर्णनिवासाकडे पाहतो, तोच हृदयकमलात आश्रय घेऊन अन्न भक्षण करतो.
Maitrāyaṇī 6.2
अथ य एषोऽन्तरे हृत्पुष्कर एवाश्रितोऽन्नमत्ति स एषोऽग्निर्दिवि श्रितः सौरः कालाख्योऽदृश्यः सर्वभूतान्यन्नमत्तीति। कः पुष्करः किंमयो वेति। इदं वाव तत्पुष्करं योऽयमाकाशोऽस्येमाः चतस्रो दिशश्चतस्र उपदिशो दलसंस्था आसम्। अर्वाग्विचरत एतौ प्राणादित्या एता उपासीतोमित्येतदक्षरेण व्याहृतिभिः सावित्र्या चेति ॥ ६.२ ॥
नंतर हृदयकमलात आश्रय घेऊन अन्न भक्षण करणारा जो हा आहे, तोच हा अग्नी आहे; तो द्युलोकात स्थित, सौर, काल नावाचा, अदृश्य आहे; सर्व भूते अन्न भक्षण करतात. ते पुष्कर कोणते, आणि ते कशाचे बनलेले आहे? हेच आकाश ते पुष्कर आहे, ज्याच्या या चार दिशा आणि चार उपदिशा पाकळ्यांसारख्या स्थित आहेत. खाली जाणारे हे दोघे, प्राण आणि आदित्य; यांची उपासना 'ओम्' या अक्षराने, व्याहृतींनी आणि सावित्री मंत्राने करावी, असे म्हटले आहे.
Maitrāyaṇī 6.3
द्वे वाव ब्रह्मणो रूपे मूर्तं चामूर्तं च । अथ यन्मूर्तं तदसत्यम् यदमूर्तं तत्सत्यम् तद्ब्रह्म तज्ज्योतिः यज्ज्योतिः स आदित्यः स वा एष ओमित्येतदात्माभवत् स त्रेधात्मानं व्याकुरुत ओमिति तिस्रो मात्रा एताभिः सर्वमिदमोतं प्रोतं चैवास्मीति एवं ह्याहैतद्वा आदित्य ओमित्येवं ध्यायत आत्मानं युञ्जीतेति ॥ ६.३ ॥
ब्रह्माची दोन रूपे आहेत: मूर्त आणि अमूर्त. जे मूर्त ते असत्य; जे अमूर्त ते सत्य. तेच ब्रह्म, तेच ज्योती; जी ज्योती तोच आदित्य. तोच हा 'ओम्' या नावाने आत्मा झाला. त्याने स्वतःला तीन प्रकारे प्रकट केले. 'ओम्' मध्ये तीन मात्रा आहेत; यांच्याद्वारे हे सर्व विणलेले व ओवलेले आहे, मीच तो आहे, असे त्याने म्हटले. याप्रमाणे आदित्यच ओम् आहे असे ध्यान करणाऱ्याने आत्म्याशी युक्त व्हावे, असे म्हटले आहे.
Maitrāyaṇī 6.4
अथान्यत्रापि उक्तमथ खलु य उद्गीथः स प्रणवो यः प्रणवः स उद्गीथ इति असौ वा आदित्य उद्गीथ एष प्रणवा इति । एवं ह्याहोद्गीथं प्रणवाख्यं प्रणेतारं भारूपं विगतनिद्रं विजरं विमृत्युं त्रिपदं त्र्यक्षरं पुनः पञ्चधा ज्ञेयं निहितं गुहायामित्येवं ह्याहोर्ध्वमूलं त्रिपाद्ब्रह्म शाखा आकाश वाय्वग्न्युदकभूम्यादय एकोऽश्वत्थनामैतद्ब्रह्मैतस्यैतत्तेजो यदसा आदित्यः ओमित्येतदक्षरस्य चैतत्तस्मादोमित्यनेनैतदुपासीताजस्रमित्येकोऽस्य सम्बोधयितेत्येवं ह्याह ः एतदेवाक्षरं पुण्यमेतदेवाक्षरं परम् । एतदेवाक्षरं ज्ञात्वा यो यदिच्छति तस्य तत् ॥ ॥ ६.४ ॥
इतरत्रही असे सांगितले आहे: जो उद्गीथ तोच प्रणव आणि जो प्रणव तोच उद्गीथ. हा आदित्यच उद्गीथ आहे; हाच प्रणव आहे. याप्रमाणे तो उद्गीथाला, ज्याचे नाव प्रणव आहे, प्रेरक, प्रकाशरूप, निद्रारहित, जरारहित, मृत्युरहित, त्रिपाद, त्र्यक्षर, पुन्हा पाच प्रकारे जाणण्यायोग्य आणि गुहेत स्थित असे म्हणतो. याप्रमाणे तो म्हणतो: वर मूळ असलेले, त्रिपाद ब्रह्म; त्याच्या शाखा आकाश, वायू, अग्नी, जल, भूमी इत्यादी. हा एकच अश्वत्थ नावाचा आहे; हेच ब्रह्म, याचे तेज तो आदित्य. 'ओम्' हे अक्षर, हेही त्याचेच. म्हणून या 'ओम्' अक्षराने याची अखंड उपासना करावी. हाच याला जागविणारा. याप्रमाणे तो म्हणतो: हेच अक्षर पवित्र, हेच अक्षर परम. हे अक्षर जाणून जो जे इच्छितो ते त्याला मिळते.
Maitrāyaṇī 6.5
अथान्यत्राप्युक्तं स्वनवत्येषास्यस्तनुर्या ओमिति स्त्रीपुंनपुंसकेति लिङ्गवती एषाऽथाग्निर्वायुरादित्य इति भास्वति एषा अथ ब्रह्म रुद्रो विष्णुरित्यधिपतिवती एषाऽथ गार्हपत्यो दक्षिणाग्निराहवनीया इति मुखवती एषाऽथ ऋग्यजुःसामेति विज्ञानवती एषा भूर्भुवःस्वरिति लोकवती एषाऽथ भूतं भव्यं भविष्यदिति कालवती एषाऽथ प्राणोऽग्निः सूर्य इति प्रतापवती एषाऽथान्नमापश्चन्द्रमा इत्याप्यायनवती एषाऽथ बुद्धिर्मनोऽहङ्कारा इति चेतनवती एषाऽथ प्राणोऽपानो व्यान इति प्राणवती एषेति अत ओमित्युक्तेनैताः प्रस्तुता अर्चिता अर्पिता भवन्तीति एवं ह्याहैतद्वै सत्यकाम परां चापरां च ब्रह्म यदोमित्येतदक्षरमिति ॥ ६.५ ॥
इतरत्रही असे सांगितले आहे: नऊ ध्वनींनी युक्त असे याचे शरीर आहे, तोच 'ओम्'. हे स्त्री, पुरुष, नपुंसक लिंगांनी युक्त आहे. हे अग्नी, वायू, आदित्य म्हणून तेजस्वी आहे. हे ब्रह्म, रुद्र, विष्णू अशा अधिपतींनी युक्त आहे. हे गार्हपत्य, दक्षिणाग्नी, आहवनीय अशा मुखांनी युक्त आहे. हे ऋक्, यजुः, साम विज्ञानाने युक्त आहे. हे भूः, भुवः, स्वः लोकांनी युक्त आहे. हे भूत, भव्य, भविष्यत् काळाने युक्त आहे. हे प्राण, अग्नी, सूर्य प्रतापाने युक्त आहे. हे अन्न, जल, चंद्र पोषणाने युक्त आहे. हे बुद्धी, मन, अहंकार चेतनेने युक्त आहे. हे प्राण, अपान, व्यान प्राणाने युक्त आहे. म्हणून 'ओम्' म्हटल्याने हे सर्व स्तुत, पूजित आणि अर्पित होतात. याप्रमाणे तो म्हणतो: हे सत्यकामा, हेच परब्रह्म आणि अपरब्रह्म आहे; जे 'ओम्' हे अक्षर आहे.
Maitrāyaṇī 6.6
अथाव्याहृतं वा इदमासीत् स सत्यं प्रजापतिस्तपस्तप्त्वाऽनुव्याहरद्भूर्भुवःस्वरिति । एषैवास्य प्रजापतेः स्थविष्ठा तनुर्या लोकवतीति स्वरित्यस्याः शिरो नाभिर्भुवो भूः पादा आदित्यश्चक्षुः चक्षुरायता हि पुरुषस्य महती मात्रा चक्षुषा ह्ययं मात्राश्चरति सत्यं वै चक्षुः अक्षिण्यवस्थितो हि पुरुषः सर्वार्थेषु चरति एतस्माद्भूर्भुवःस्वरित्युपासीतानेन हि प्रजापतिर्विश्वात्मा विश्वचक्षुरिवोपासितो भवतीति एवं ह्याहैषा वै प्रजापतेर्विश्वभृत्तनुरेतस्यामिदं सर्वमन्तर्हितमस्मिन् च सर्वस्मिन्नेषा अन्तर्हितेति तस्मादेषोपासीता ॥ ६.६ ॥
सुरुवातीला हे अव्याहृत होते. त्या सत्य प्रजापतीने तप केले आणि तप केल्यानंतर 'भूः भुवः स्वः' असा उच्चार केला. हेच प्रजापतीचे सर्वात विशाल शरीर आहे, जे लोकांनी युक्त आहे. 'स्वः' हे त्याचे मस्तक, 'भुवः' ही नाभी, 'भूः' हे पाय, आदित्य हा त्याचा डोळा. डोळा असे, कारण पुरुषाचे माप विस्तृत आहे; डोळ्यानेच हा पुरुष मापांमध्ये संचार करतो. डोळा सत्य आहे, कारण पुरुष डोळ्यात स्थित होऊन सर्व कार्यांत संचार करतो. म्हणून 'भूः भुवः स्वः' या रूपात उपासना करावी; यामुळे विश्वात्मा आणि विश्वचक्षू असा प्रजापती उपासित होतो. असे म्हटले आहे: हे प्रजापतीचे विश्वधारक शरीर आहे; यात हे सर्व अंतर्हित आहे आणि हे सर्वांत अंतर्हित आहे. म्हणून याचीच उपासना करावी.
Maitrāyaṇī 6.7
तत्सवितुर्वरेण्यमित्यसौ वा आदित्यः सविता स वा एवं प्रवरणीय आत्मकामेनेत्याहुर्ब्रह्मवादिनोऽथ भर्गो देवस्य धीमहीति सविता वै देवस्ततो योऽस्य भर्गाख्यस्तं चिन्तयामीत्याहुर्ब्रह्मवादिनोऽथ धियो यो नः प्रचोदयादिति बुद्धयो वै धियस्तायोऽस्माकं प्रचोदयादित्याहुर्ब्रह्मवादिनः अथ भर्गा इति यो ह वा अमुष्मिन्नादित्ये निहितस्तारकोऽक्षिणि वैष भर्गाख्यः भाभिर्गतिरस्य हीति भर्गः भर्जयतीति वैष भर्ग इति रुद्रो ब्रह्मवादिनोऽथ भ इति भासयतीमान् लोकान् र इति रंजयतीमानि भूतानि ग इति गच्च्हन्त्यस्मिन्नागच्च्हन्त्यस्मादिमाः प्रजास्तस्माद्भरगत्वाद्भर्गः शाश्वत् सूयमानात् सूर्यः सवनात् सविताऽदानात् आदित्यः पवनात्पावनोऽथापोप्यायनादित्येवं ह्याह खल्वात्मनोऽत्मा नेतामृताख्यश्चेता मन्ता गन्तोत्सृष्टानन्दयिता कर्ता वक्ता रसयिता घ्राता द्रष्टा श्रोता स्पृशति च विभुर्विग्रहे सन्निविष्टा इत्येवं ह्याह अथ यत्र द्वैतीभूतं विज्ञानं तत्र हि शृणोति पश्यति जिघ्रति रसयति चैव स्पर्शयति सर्वमात्मा जानीतेति यत्राद्वैतीभूतं विज्ञानं कार्यकारणकर्मनिर्मुक्तं निर्वचनमनौपम्यं निरुपाख्यां किं तदवाच्यम् ॥ ६.७ ॥
सवितृचे वरेण्य म्हणजे आदित्य सविता; आत्मकामाने असा वरणीय — असे ब्रह्मवादी म्हणतात. 'देवस्य भर्गः' — सविता देवाच्या भर्गाचे आम्ही ध्यान करतो, असे ब्रह्मवादी म्हणतात. 'धियो यो नः प्रचोदयात्' — बुद्धीच धी; जो आमच्या बुद्धींना प्रेरणा देतो, असे ब्रह्मवादी म्हणतात. भर्ग म्हणजे या आदित्यात स्थित तारक; डोळ्यातही तो आहे; तोच भर्ग. त्याची गती प्रकाशांनी होते म्हणून भर्ग. जाळणारा तोच भर्ग — रुद्राविषयी ब्रह्मवादी असे म्हणतात. 'भ'ने लोक प्रकाशित करतो, 'र'ने भूतांना आनंदित करतो, 'ग'ने यात जातात, यातून या प्रजा येतात. म्हणून भर्ग शाश्वत; प्रेरित होतो म्हणून सूर्य, प्रेरणा देतो म्हणून सविता, ग्रहण करतो म्हणून आदित्य, पवित्र करतो म्हणून पावन, पोषण करतो म्हणून अपोप्यायन. आत्म्याचा आत्मा, नेता, अमृत नावाचा, चेता, मन्ता, गन्ता, आनंद देणारा, कर्ता, वक्ता, रसयिता, घ्राता, द्रष्टा, श्रोता, स्पर्श करणारा, विभू; देहात प्रविष्ट — असे म्हटले आहे. विज्ञान द्वैतभूत असताना ऐकते, पाहते, वास घेते, चव घेते, स्पर्श करते; आत्मा सर्व जाणतो. विज्ञान अद्वैतभूत होऊन कार्य-कारण-कर्म यांपासून मुक्त, अनिर्वचनीय, अनुपम, निरुपाख्य असते तेव्हा ते काय? ते अवाच्य आहे.
Maitrāyaṇī 6.8
एष हि खल्वात्मेशानः शम्भुर्भवो रुद्रः प्रजापतिर्विश्वसृक् हिरण्यगर्भः सत्यं प्राणो हंसः शास्ता विष्णुर्नारायणोऽर्कः सविता धाता विधाता सम्राडिन्द्र इन्दुरिति य एष तपत्यग्निरिवाग्निना पिहितः सहस्राक्षेण हिरण्मयेनाण्डेन एष वा जिज्ञासितव्योऽन्वेष्टव्यः सर्वभूतेभ्योऽभयं दत्वारण्यं गत्वाथ बहिःकृत्वीन्द्रियार्थान्स्वाच्च्हरीरादुपलभेत एनमिति । विश्वरूपं हरिणं जातवेदसं परायणं ज्योतिरेकं तपन्तम् । सहस्ररश्मिः शतधा वर्तमानः प्राणः प्रजानामुदयत्येष सूर्यः ॥ ॥ ६.८ ॥
खरोखर हा आत्माच ईशान, शंभू, भव, रुद्र, प्रजापती, विश्वसृक्, हिरण्यगर्भ, सत्य, प्राण, हंस, शास्ता, विष्णू, नारायण, अर्क, सविता, धाता, विधाता, सम्राट, इंद्र आणि इंदू म्हणून ओळखला जातो. सहस्रनेत्री सोनेरी अंड्यात अग्नीने झाकल्याप्रमाणे हा अग्नीसारखा तपतो. याचीच जिज्ञासा आणि शोध करावा. सर्व भूतांना अभय देऊन, अरण्यात जाऊन, इंद्रियविषय बाहेर ठेवून, आपल्या शरीरातच याची प्राप्ती करून घ्यावी. विश्वरूप, हरिण, जातवेदा, परम आश्रय, एक तेजस्वी ज्योती, तापणारा. सहस्र किरणांचा, शंभर प्रकारे विद्यमान असा हा प्राणच प्रजांसाठी सूर्यरूपाने उदित होतो.
Maitrāyaṇī 6.9
तस्माद्वा एष उभयात्मैवं विदात्मन्येवाभिध्यायत्यात्मन्येव यजतीति ध्यानं प्रयोगस्थं मनो विद्वद्भिष्टुतं मनःपूतिमुच्छिष्टोपहतमित्यनेन तत्पावयेत् मन्त्रं पठति उच्छिष्टोच्छिष्टोपहितं यच्च पापेन दत्तं मृतसूतकाद्वा वसोः पवित्रमग्निः सवितुश्च रश्मयः पुनन्त्वन्नं मम दुष्कृतं च यदन्यत् अद्भिः पुरस्तात्परिदधाति प्राणाय स्वाहापानाय स्वाहा व्यानाय स्वाहा समानाय स्वाहोदानाय स्वाहेति पञ्चभिरभिजुहोति अथावाशिष्टं यतवागश्नात्यतोऽद्भिर्भूय एवोपरिष्टात्परिदधात्याचान्तो भूत्वात्मेज्यानः प्राणोऽग्निर्विश्वोऽसीति च द्वाभ्यामात्मानमभिध्यायेत् प्राणोऽग्निः परमात्मा वै पञ्चवायुः समाश्रितः स प्रीतः प्रीणातु विश्वं विश्वभुक् विश्वोऽसि वैश्वानरोऽसि विश्वं त्वया धार्यते जायमानम् विशन् तु त्वामाहुतयश्च सर्वाः प्रजास्तत्र यत्र विश्वामृतोऽसीति एवं न विधिना खल्वनेनात्तानत्वं पुनरुपैति ॥ ६.९ ॥
म्हणून हा उभयात्मा, असे जाणणारा, आपल्या आत्म्यातच ध्यान करतो आणि आपल्या आत्म्यातच यजन करतो. विद्वानांनी स्तुती केलेले, कर्मात स्थित मनाचे ध्यान मनाने शुद्ध, उच्छिष्टाने दूषित आहे; म्हणून यानेच त्याला शुद्ध करावे. तो मंत्र पठण करतो: उच्छिष्टावर उच्छिष्ट चिकटलेले, पापाने दिलेले, मृतसूतकामुळे आलेले जे काही असेल, वसूचा पवित्र करणारा अग्नी आणि सवितृची किरणे ते शुद्ध करोत, माझे अन्न आणि इतर दुष्कृत. पाण्याने प्रथम वेष्टन करून, प्राणाय स्वाहा, अपानाय स्वाहा, व्यानाय स्वाहा, समानाय स्वाहा, उदानाय स्वाहा असे म्हणत पाच आहुती देतो. मग उरलेले मौनाने खातो. नंतर पुन्हा पाण्याने वर वेष्टन करून, आचमन करून, आत्मयज्ञ करत, 'तू प्राण आहेस, अग्नी आहेस, सर्व आहेस' या दोन मंत्रांनी आत्म्याचे ध्यान करावे. प्राण, अग्नी, परमात्मा खरोखर पंचवायूंवर आश्रित आहेत. तो प्रसन्न होऊन सर्वांना प्रसन्न करो, सर्वभोक्ता. तू सर्व आहेस, वैश्वानर आहेस, जन्मणारे सर्व तुझ्याकडून धारण केले जाते. तुझ्यात प्रवेश करत आहुती आणि सर्व प्रजा तिथे आहेत जिथे तू विश्वामृत आहेस. अशा प्रकारे विधीने नव्हे, तर या भक्ष्यभावाने तो पुन्हा परततो.
Maitrāyaṇī 6.10
अथापरं वेदितव्यमुत्तरो विकारोऽस्यात्मयज्ञस्य यथान्नमन्नादश्चेति अस्योपव्याख्यानं पुरुषश्चेता प्रधानान्तःस्थः स एव भोक्ता प्राकृतमन्नं भुङ्क्त इति तस्यायं भूतात्मा ह्यन्नमस्यकर्ता प्रधानः तस्मात्त्रिगुणं भोज्यं भोक्ता पुरुषोऽन्तस्थः अत्र दृष्टं नाम प्रत्ययम् यस्माद्बीजसम्भवा हि पशवस्तस्माद्बीजं भोज्यमनेनैव प्रधानस्य भोज्यत्वं व्याख्यातं तस्माद्भोक्ता पुरुषो भोज्या प्रकृतिस्तत्स्थो भुङ्क्त इति प्राकृतमन्नं त्रिगुणभेदपरिणमत्वान्महदाद्यं विशेषान्तं लिङ्गमनेनैव चतुर्दशविधस्य मार्गस्य व्याख्या कृता भवति सुखदुःखमोहसंज्ञं ह्यन्नभूतमिदं जगत् न हि बीजस्य स्वादुपरिग्रहोऽस्तीति यावन्नप्रसूतिः तस्याप्येवं तिसृष्ववस्थास्वन्नत्वं भवति कौमारं यौवनं जरा परिणमत्वातत्दन्नत्वमेवं प्रधानस्य व्यक्ततां गतस्योपलब्धिर्भवति तत्र बुद्ध्यादीनि स्वादुनि भवन्त्यध्यवसायसङ्कल्पाभिमाना इति अथेन्द्रियार्थान् पञ्चस्वादुनि भवन्ति एवं सर्वाणीन्द्रियकर्माणि प्राणकर्माणि एवं व्यक्तमन्नमव्यक्तमन्नम् अस्य निर्गुणो भोक्ता भोक्तृत्वाच्चैतन्यं प्रसिद्धं तस्य यथाग्निर्वै देवानामन्नदः सोमोऽन्नमग्निनैवान्नमित्येवंवित् सोमसंज्ञोऽयंभूतत्माऽग्निसंज्ञोऽप्यव्यक्तमुखा इति वचनात्पुरुषो ह्यव्यक्तमुखेन त्रिगुणं भुङ्क्त इति यो हैवं वेद संन्यासी योगी चात्मयाजी चेति अथ यद्वन्न कश्चिच्च्हून्यागारे कामिन्यः प्रविष्टाः स्पृशतीन्द्रियार्थान् तद्वद् यो न स्पृशति प्रविष्टान् संन्यासी योगी चात्मयाजी चेति ॥ ६.१० ॥
आता पुढे जाणून घेण्यास योग्य: हा आत्मयज्ञाचा पुढील विकार आहे, जसे अन्न आणि अन्न खाणारा. याचे विवरण: चेतन पुरुष प्रधानाच्या आत स्थित आहे; तोच भोक्ता असून प्राकृत अन्न उपभोगतो. हा भूतात्माच अन्न आहे; प्रधान त्याचा अकर्ता आहे. म्हणून त्रिगुणमय हे भोज्य आणि अंतःस्थ पुरुष भोक्ता. येथे एक प्रत्यय दिसतो: पशू बीजापासून उत्पन्न होतात, म्हणून बीज हे भोज्य आहे. यावरून प्रधानाचे भोज्यत्व स्पष्ट केले. म्हणून पुरुष भोक्ता, प्रकृती भोज्य, आणि तिच्यात स्थित होऊन तो उपभोग घेतो. प्राकृत अन्न त्रिगुणभेदांनी परिणत होऊन महदादीपासून विशेषापर्यंतचे लिंग आहे. यानेच चौदा प्रकारच्या मार्गाचे विवरण केले. सुख, दुःख, मोह नावाचे अन्नरूप हे जग आहे. अन्न निर्माण होईपर्यंत बीजाचा स्वाद घेतला जात नाही. त्यालाही बालपण, तारुण्य, वार्धक्य या तीन अवस्थांत अन्नत्व असते, परिणामामुळे. अशा रीतीने व्यक्त झालेल्या प्रधानाचे अन्नत्वच उपलब्ध होते. तेथे बुद्धी इत्यादी स्वादिष्ट असतात; अध्यवसाय, संकल्प, अभिमानही. मग इंद्रियविषयांची पाचही स्वादिष्ट असतात. तसेच सर्व इंद्रियकर्मे व प्राणकर्मे. अशा रीतीने व्यक्त अन्न व अव्यक्त अन्न. याचा भोक्ता निर्गुण आहे; भोक्तृत्वामुळे चैतन्य प्रसिद्ध आहे. अग्नी देवांचा अन्नभोक्ता, सोम अन्न, अग्नीनेच अन्न—असे जो जाणतो, सोमनामक हा भूतात्मा, अग्निनामकही अव्यक्तमुख आहे, या वचनाप्रमाणे पुरुष अव्यक्तमुखाने त्रिगुण भोगतो. असे जो जाणतो तो संन्यासी, योगी व आत्मयाजी. ज्याप्रमाणे रिकाम्या घरात कामिनी शिरून इंद्रियविषय स्पर्श करतात, त्याप्रमाणे जो शिरलेल्यांना स्पर्श करीत नाही, तो संन्यासी, योगी व आत्मयाजी.
Maitrāyaṇī 6.11
परं वा एतदात्मनो रूपं यदन्नमन्नमयो ह्ययं प्राणोऽथ न यद्यश्नात्यमन्ताऽश्रोताऽस्प्रष्टाऽद्रष्टाऽवक्ताऽघ्रातारसयिता भवति प्राणांश्चोत्सृजतीति एवं ह्याहाथ यदि खल्वश्नाति प्राणसमृद्धो भूत्वा मन्ता भवति श्रोता भवति स्प्रष्टा भवति वक्ता भवति रसयिता भवति घ्राता भवति द्रष्टा भवतीति एवं ह्याह अन्नाद्वै प्रजाः प्रजायन्ते याः कश्चित्पृथिवीशृताः । अतोऽन्नेनैव जीवन्ति अथैतदपि यन्ति अन्ततः ॥ ६.११ ॥
हेच आत्म्याचे श्रेष्ठ रूप आहे, जे अन्नमय आहे, कारण हा प्राणही अन्नमय आहे. तो अन्न खात नसेल तर तो विचार न करणारा, न ऐकणारा, न स्पर्श करणारा, न पाहणारा, न बोलणारा, न वास घेणारा, न चव घेणारा होतो आणि प्राणांनाही सोडतो. असेच ते सांगतात. जर तो अन्न खात असेल तर प्राणाने परिपूर्ण होऊन विचार करणारा, ऐकणारा, स्पर्श करणारा, बोलणारा, चव घेणारा, वास घेणारा आणि पाहणारा होतो. असेच ते सांगतात. अन्नापासूनच पृथ्वीवर आश्रित प्रजा जन्माला येतात; म्हणून त्या अन्नानेच जगतात आणि शेवटी त्यातच विलीन होतात.
Maitrāyaṇī 6.12
अथान्यत्रापि उक्तम् सर्वाणि ह वा इमानि भूतान्यहरहः प्रपतन्त्यन्नमभिजिघृक्षमाणानि सूर्यो रश्मिभिराददात्यन्नं तेनासौ तपत्यन्नेनाभिषिक्ताः पचन्तीमे प्राणा अग्निर्वा अन्नेनोज्ज्वलत्यन्नकामेनेदं प्रकल्पितं ब्रह्मणा अतोऽन्नमात्मेत्युपासीतेत्वेयं ह्याह । अनाद्भूतानि जायन्ते जातान्यन्नेन वर्धन्ते अद्यतेऽत्ति च भूतानि तस्मादन्नं तदुच्यते ॥ ६.१२ ॥
इतरत्रही असे सांगितले आहे: ही सर्व भूते दररोज अन्न मिळवण्याच्या इच्छेने येतात. सूर्य आपल्या किरणांनी अन्न ग्रहण करतो; त्यामुळेच तो तापतो. अन्नाने अभिषिक्त होऊन हे प्राण पाक करतात; अन्नानेच अग्नी प्रज्वलित होतो. अन्नाची कामना करणाऱ्यासाठी ब्रह्माने हे रचले. म्हणून अन्नालाच आत्मा मानून उपासना करावी. असेच ते सांगतात: अन्नापासून भूते जन्मतात; जन्मून अन्नानेच वाढतात. ती खाल्ली जातात आणि भूतेही खातात. म्हणून त्याला अन्न म्हणतात.
Maitrāyaṇī 6.13
अथान्यत्रापि उक्तम् विश्वभृद्वै नामैषा तनुर्भगवतो विष्णोर्यदिदमन्नं प्राणो वा अन्नस्य रसो मनः प्राणस्य विज्ञानं मनस आनन्दं विज्ञानस्येति अन्नवान् प्राणवान् मनश्वान् विज्ञानवान् आनन्दवान् च भवति यो हैवं वेद यावान्तीह वै भूतान्यन्नमदन्ति तावत्स्वन्तस्थोऽन्नमत्ति यो हैवंवेद । अन्नमेव विजरन्नमन्नं संवननं स्मृतम् । अन्नं पशूनां प्राणोऽन्नं ज्येष्ठमन्नं भिषक् स्मृतम् ॥ ६.१३ ॥
इतरत्रही असे सांगितले आहे: भगवान विष्णूचे हे शरीर 'विश्वभृत' नावाचे आहे; तेच हे अन्न. प्राण हा अन्नाचा रस आहे; मन हे प्राणाचे विज्ञान आहे; विज्ञान हे आनंद आहे. असे जाणणारा अन्नवान, प्राणवान, मनवान, विज्ञानवान आणि आनंदवान होतो. येथे जेवढे प्राणी अन्न खातात, तेवढेच आपल्या अंतरात स्थित होऊन तो अन्न खातो; असे जाणणारा. अन्नच अजर आहे; अन्नच पोषण करणारे आहे असे स्मरले जाते. अन्न पशूंचा प्राण आहे; अन्न ज्येष्ठ आहे; अन्नाला वैद्य म्हटले जाते.
Maitrāyaṇī 6.14
अथान्यात्रप्युक्तम् अन्नं वा अस्य सर्वस्य योनिः कालश्चान्नस्य सूर्यो योनिः कालस्य तस्यैतद्रूपं यन् निमेषादिकालात्सम्भृतं द्वादशात्मकं वत्सरमेतस्याग्नेयमर्धमर्धं वारुणं मघाद्यं श्रविष्ठार्धमाग्नेयं क्रमेणोत्क्रमेण सार्पाद्यं श्रविष्ठार्धान्तं सौम्यम् तत्रैकैकमात्मनो नवांशकं सचारकविधम् सौक्ष्म्यत्वादेतत्प्रमाणमनेनैव प्रमीयते हि कालः न विना प्रमाणेन प्रमेयस्योपलब्धिः प्रमेयोऽपि प्रमाणतां पृथक्त्वादुपैत्यात्मसम्बोधनार्थमित्येवं ह्याह । यावत्यो वै कालस्य कलास्तावतीषु चरत्यसौ यः कालं ब्रह्मेत्युपासीत कालस्तस्यातिदूरमपसरतीति एवं ह्याह कालात्स्रवन्ति भूतानि कालाद्वृद्धिं प्रयान्ति च । काले चास्तं नियच्च्हन्ति कालो मूर्तिरमूर्तिमान् ॥ ॥ ६.१४ ॥
आता आणखी एक सांगितले आहे: अन्न हेच या सर्वांचे मूळ आहे; काल हे अन्नाचे मूळ आहे; सूर्य हे कालाचे मूळ आहे. निमेषादी कालापासून संगृहीत, बारा रूपांचे संवत्सर हे त्याचे रूप आहे. त्याचा अर्धा भाग आग्नेय, अर्धा वारुण; मघेपासून श्रविष्ठेच्या अर्धापर्यंत आग्नेय; क्रमाने व उलट्या क्रमाने आश्लेषेपासून श्रविष्ठेच्या अर्धापर्यंत सौम्य. तेथे प्रत्येक आपल्या नवांशासह, आपल्या गतिनियमांसह आहे. सूक्ष्मतेमुळे हेच प्रमाण आहे; यानेच काल मोजला जातो. प्रमाणाशिवाय प्रमेयाची उपलब्धी होत नाही. प्रमेयही पृथकत्वामुळे प्रमाणभाव प्राप्त करते; आत्मसंबोधनासाठी असे सांगितले आहे. कालाच्या जितक्या कला आहेत, तितक्यांमध्ये तो संचार करतो; कालाला ब्रह्म मानून जो उपासना करतो, त्याच्यापासून काल फार दूर सरतो, असेही सांगितले आहे. कालापासूनच भूते उत्पन्न होतात व वाढतात; कालातच ती अस्त पावून विलीन होतात. काल मूर्त व अमूर्त आहे.
Maitrāyaṇī 6.15
द्वे वाव ब्रह्मणो रुपे कालश्चाकालश्चाथ यः प्रागादित्यात्सोऽकालोऽकालोऽथ य आदित्याद्यः स कालः सकलः सकलस्य वा एतद्रूपं यत्संवत्सरः संवत्सरात्खल्वेवेमाः प्रजाः प्रजायन्ते संवत्सरेणेह वै जाता विवर्धन्ते संवत्सरे प्रत्यस्तं यन्ति तस्मात्संवत्सरो वै प्रजापतिः कालोऽन्नं ब्रह्मनीडमात्मा चेत्येवं ह्याह कालः पचति भूतानि सर्वाण्येव महात्मनि । यस्मिन् तु पच्यते कालो यस्तं वेद स वेदवित् ॥ ॥ ६.१५ ॥
ब्रह्माची दोनच रूपे आहेत: काल आणि अकाल. आदित्याच्या पूर्वी असलेले अकाल आहे, अकालच; आदित्यापासून असलेले काल आहे, जे सकल (अंशांसह) आहे. हे सकलाचे रूप आहे, म्हणजे संवत्सर. संवत्सरापासूनच या प्रजा जन्मतात; संवत्सराने येथे जन्मून वाढतात; संवत्सरात ते अस्ताकडे जातात. म्हणून संवत्सरच प्रजापती आहे; काल, अन्न, ब्रह्माचे घरटे आणि आत्मा असेही असे सांगितले आहे. काल सर्व भूतांना महान आत्म्यातच शिजवतो. ज्यात काल शिजवला जातो, त्याला जो जाणतो तोच वेदज्ञ होय.
Maitrāyaṇī 6.16
विग्रहवानेष कालः सिन्धुराजः प्रजानाम् एष तत्स्थः सविताख्यो यस्मादेवेमे चन्द्रर्क्षग्रह संवत्सरादयः सूयन्ते अथैभ्यः सर्वमिदमत्र वा यत्किञ्चित्शुभाशुभं दृश्यन्तेह लोके तदेतेभ्यस्तस्मादादित्यात्मा ब्रह्माथ कालसंज्ञमादित्यमुपासीतादित्यो ब्रह्मेत्येकेऽथ एवं ह्याह । होता भोक्ता हविर्मन्त्रो यज्ञो विष्णुः प्रजापतिः । सर्वः कश्चित्प्रभुः साक्षी योऽमुष्मिन्भाति मण्डले ॥ ॥ ६.१६ ॥
हा काल मूर्तिमान आहे; प्रजांचा राजा सिंधुराजा आहे. त्यात स्थित असलेला हा सविता नावाचा आहे; याच्यापासूनच चंद्र, नक्षत्र, ग्रह, संवत्सर इत्यादी उत्पन्न होतात. नंतर यांच्यापासूनच येथे लोकात जे शुभ-अशुभ दिसते ते सर्व होते; म्हणून आदित्य ज्याचा आत्मा आहे तो ब्रह्म होय. तेव्हा काल नावाच्या आदित्याची उपासना करावी; काहीजण आदित्यालाच ब्रह्म म्हणतात. आणि असेही सांगितले आहे: होता, भोक्ता, हविर्मंत्र, यज्ञ, विष्णू, प्रजापती, सर्व, कोणी प्रभू, साक्षी, जो त्या मंडलात प्रकाशतो.
Maitrāyaṇī 6.17
ब्रह्म ह वा इदमग्र आसीत् एकोऽनन्तः प्रागनन्तो दक्षिणोऽनन्तः प्रतीच्यनन्त उदीच्यनन्त ऊर्ध्वान् चाऽवान् च सर्वतोऽनन्तः न ह्यास्य प्राच्यादि दिशः कल्पन्तेऽथ तिर्यग्वान् चोर्ध्वं वा अनूह्य एष परमात्माऽपरिमितोऽतर्क्योऽचिन्त्य एष आकाशात्मा एवैष कृत्स्नक्षय एको जागर्तीति एतस्मादाकाशादेष खल्विदं चेतामात्रं बोधयति अनेनैव चेदम् ध्यायते अस्मिन् च प्रत्यस्तं याति अस्यैतद्भास्वरं रूपं यदमुष्मिन्नादित्ये तपति अग्नौ चाधुमके यज्ज्योतिश्चित्रतरमुदरस्तोऽथ वा यः पचत्यन्नम् इत्येवं ह्याह यश्चैषोऽग्नौ यश्चायं हृदये यश्चासावादित्ये स एष एका इत्येकस्य हैकत्वमेति य एवं वेद ॥ ६.१७ ॥
सुरुवातीला हे ब्रह्मच होते, एक आणि अनंत. पूर्वेस अनंत, दक्षिणेस अनंत, पश्चिमेस अनंत, उत्तरेस अनंत, वर व खाली अनंत, सर्वत्र अनंत. त्याला पूर्व इत्यादी दिशा लागू होत नाहीत. तिरपे किंवा वर याचे अनुमान करावे. हा परमात्मा अपरिमित, तर्काच्या पलीकडचा आणि अचिंत्य आहे. हा आकाशात्मा आहे; हाच सर्वसंहारक आहे, एकटाच जागा राहतो. या आकाशातून हा केवळ चेतनारूप होऊन हे जग जागवतो; याच्याद्वारेच याचे ध्यान केले जाते, आणि याच्यातच तो लीन होतो. आदित्यात झळकणारे त्याचे तेजोरूप, अग्नीत, धूमरहित ज्योतीत, पोटात अन्न पचवणाऱ्या अग्नीत असलेले अद्भुत तेज तेच आहे. असे म्हटले आहे: जो या अग्नीत, जो हृदयात, जो त्या आदित्यात, तो हा एकच आहे. असे जाणणारा त्या एकत्वाला प्राप्त होतो.
Maitrāyaṇī 6.18
तथा तत्प्रयोगकल्पः प्राणायामः प्रत्याहारो ध्यानं धारणा तर्कः समाधिः षडङ्गा इत्युच्यते योगः अनेन यदा पश्यन्पश्यति रुक्मवर्णं कर्तारमीशं पुरुषं ब्रह्मयोनिम् तदा विद्वान्पुण्यपापे विहाय परेऽव्यये सर्वमेकीकरोति एवं ह्याह यथा पर्वतमादीप्तं नाश्रयन्ति मृगद्विजाः । तद्वद्ब्रह्मविदो दोषा नाश्रयन्ति कदाचन ॥ ॥ ६.१८ ॥
तसेच, त्याच्या अभ्यासाची पद्धती म्हणजे प्राणायाम, प्रत्याहार, ध्यान, धारणा, तर्क आणि समाधी—या सहा अंगांचा योग असे म्हटले जाते. याद्वारे जेव्हा तो सुवर्णवर्ण, कर्ता, ईश्वर, पुरुष, ब्रह्माचे उगमस्थान पाहतो, तेव्हा विद्वान पुण्य आणि पाप सोडून परम अविनाशीमध्ये सर्वांना एक करतो. असे म्हटले आहे: पेटलेल्या पर्वताचा आश्रय जसे मृग आणि पक्षी घेत नाहीत, तसेच ब्रह्मज्ञानी माणसाचा आश्रय दोष कधीच घेत नाहीत.
Maitrāyaṇī 6.19
अथान्यत्राप्युक्तम् यदा वै बहिर्विद्वान्मनो नियम्येन्द्रियार्थान् च प्राणो निवेशयित्वा निःसङ्कल्पस्ततस्तिष्ठेत् अप्राणादिह यस्मात्सम्भूतः प्राणसंज्ञको जीवस्तस्मात्प्राणो वै तुर्याख्ये धारयेत्प्राणम् इत्येवं ह्याह अचित्तं चित्तमध्यस्तमचिन्त्यं गुह्यमुत्तमम् । तत्र चित्तं निधायेत तच्च लिङ्गं निराश्रयम् ॥ ॥ ६.१९ ॥
आता इतरत्रही म्हटले आहे: जेव्हा विद्वान बाहेरील मन आणि इंद्रियविषय नियंत्रित करून, प्राण स्थिर करून, संकल्परहित राहतो, तेव्हा या अप्राणापासून, ज्यापासून प्राण नावाचा जीव उत्पन्न होतो, म्हणून तुर्य नावाच्या अवस्थेत प्राण धारण करावा. असे म्हटले आहे: अचित्त, चित्तावर अध्यस्त, अचिंत्य, गुह्य, उत्तम; तेथे चित्त ठेवावे, आणि ते लिंग आधाररहित आहे.
Maitrāyaṇī 6.20
अथान्यत्राप्युक्तम् अतः परास्य धारणा तालुरसनाग्रनिपीडना द्वाङ्मनःप्राणनिरोधनाद्ब्रह्म तर्केण पश्यति यदात्मनाऽऽत्मान मणोरणीयांसं द्योतमानं मनःक्षयात्पश्यति तदात्मनात्मानं दृष्ट्वा निरात्मा भवति निरात्मकत्वादसङ्ख्योऽयोनिश्चिन्त्यो मोक्षलक्षणमित्येतत्परं रहस्यम् इत्येवं ह्याह चित्तस्य हि प्रसादेन हन्ति कर्म शुभाशुभम् । प्रसन्नात्मात्मनि स्थित्वा सुखमव्ययमश्नुता इति ॥ ॥ ६.२० ॥
इतरत्रही असे सांगितले आहे: याची परम धारणा म्हणजे जिभेच्या टोकाने टाळू दाबणे. इंद्रिये, मन आणि प्राण यांचा निरोध केल्याने तर्काने ब्रह्म पाहतो. मन क्षीण झाल्यावर अणूहूनही सूक्ष्म, तेजस्वी आत्मा आत्म्याद्वारेच पाहतो; आत्म्याला पाहून तो निरात्मा होतो. निरात्मकतेमुळे तो असंख्य, अयोनि, अचिंत्य आणि मोक्षस्वरूप होतो; हे परम रहस्य आहे. असेच म्हटले आहे: चित्ताच्या प्रसादाने शुभाशुभ कर्मांचा नाश होतो. प्रसन्न आत्मा आत्म्यात स्थित होऊन अव्यय सुख प्राप्त करतो.
Maitrāyaṇī 6.21
अथान्यत्राप्युक्तम् ऊर्ध्वगा नाडी सुषुम्नाख्या प्राणसञ्चारिणी ताल्वन्तर्विच्च्हिन्ना तया प्राणोङ्कारमनोयुक्तयोर्ध्वमुत्क्रमेत् ताल्वध्याग्रं परिवर्त्य इन्द्रियाण्यसंयोज्य महिमा महिमानं निरीक्षेता ततो निरात्वकमेति निरात्मकत्वान्न सुखदुःखभाग्भवति केवलत्वं लभता इत्येवं ह्याह परः पूर्वं प्रतिष्ठाप्य निगृहीतानिलं ततः । तीर्त्वा पारमपारेण पश्चाद्युञ्जीत मूर्ध्वनि ॥ ॥ ६.२१ ॥
इतरत्रही सांगितले आहे: ऊर्ध्वगामी सुषुम्ना नावाची नाडी, जी प्राण संचारते, ती टाळूच्या आत विच्छिन्न आहे; तिच्याद्वारे प्राण, ओंकार आणि मन यांना युक्त करून वर चढावे. टाळूच्या वरच्या टोकाला फिरवून, इंद्रियांना न जोडता, महिमा पाहावा. मग तो निरात्मकतेला प्राप्त होतो; निरात्मकतेमुळे तो सुखदुःखाचा भागी होत नाही, केवलत्व प्राप्त करतो. असेच म्हटले आहे: प्रथम परम स्थापून, वायू निग्रहित करून, नंतर अपराने पार होऊन, पुढे मस्तकात योग करावा.
Maitrāyaṇī 6.22
अथान्यत्राप्युक्तम् द्वे वा व ब्रह्मणी अभिध्येये शब्दश्चाशब्दश्च अथ शब्देनैवाशब्दमाविष्क्रियते अथ तत्र ओमिति शब्दोऽनेनोर्ध्वमुत्क्रान्तोऽशब्दे निधनमेति अथाहैषा गतिरेतदमृतम् अतत्सायुज्यत्वम् निर्वृतत्वम् तथा चेति अथ यथोर्णनाभिस्तन्तुनोर्ध्वमुत्क्रान्तोऽवकाशं लभतीत्येवं वा व खल्वासावभिध्याता ओमित्यनेनोर्ध्वमुत्क्रान्तः स्वातन्त्र्यं लभते अन्यथा परे शब्दवादिनः श्रवणाङ्गुष्ठयोगेनान्तर्हृदयाकाशशब्दमाकर्णयन्ति सप्तविधेयं तस्योपमा यथा नद्यः किङ्किणी कांस्यचक्रकभेक विःकृन्दिका वृष्टिर्निवाते वदतीति तं पृथग्लक्षणमतीत्य परेऽशब्देऽव्यक्ते ब्रह्मण्यस्तं गताः तत्र तेऽपृथग्धर्मिणोऽपृथग्विवेक्या यथा सम्पन्ना मधुत्वं नानारसा इत्येवं ह्याह द्वे ब्रह्मणि वेदितव्ये शब्दब्रह्म परां च यत् । शब्दब्रह्मणि निष्णातः परं ब्रह्माधिगच्छति ॥ ॥ ६.२२ ॥
इतरत्रही असे म्हटले आहे: ब्रह्माची दोन रूपे ध्यानयोग्य आहेत — शब्द आणि अशब्द. शब्दाच्या द्वारेच अशब्द प्रकट होतो. तेथे 'ओम्' हा शब्द याद्वारे वर चढून अशब्दात विलीन होतो. हीच गती, हेच अमृत, हीच त्याच्याशी एकरूपता व परम आनंद. कोळी जसा आपल्या धाग्याने वर चढून स्थान मिळवतो, तसेच ध्यात असलेला ओंकाराद्वारे वर जाऊन स्वातंत्र्य मिळवतो. इतर शब्दवादी कान व अंगठा जोडून हृदयाकाशातील शब्द ऐकतात. त्याला सात प्रकारची उपमा आहे — नद्या, घुंगरू, कांस्य चक्रे, बेडूक, वाऱ्याविना पावसाचा आवाज. ती वेगळी लक्षणे ओलांडून ते परम अशब्द, अव्यक्त ब्रह्मात विलीन होतात. ते अभिन्न स्वभावाचे, जसे मधात मिसळलेले विविध रस एक होतात. असेच म्हटले आहे: जाणण्यायोग्य दोन ब्रह्मे — शब्दब्रह्म आणि परब्रह्म. शब्दब्रह्मात निपुण होऊन मनुष्य परब्रह्म प्राप्त करतो.
Maitrāyaṇī 6.23
अथान्यत्राप्युक्तम् यः शब्दस्तदोमित्येतदक्षरम् यदस्याग्रं तच्च्हान्तमशब्दमभयमशोकमानन्दं तृप्तं स्थिरमचलममृतमच्युतं ध्रुवं विष्णुसंज्ञितं सर्वापरत्वाय तदेता उपसीतेत्येवं ह्याह योऽसौ परापरो देवा ॐकारो नाम नामतः । निःशब्दः शून्यभूतस्तु मूर्ध्नि स्थाने ततोऽभ्यसेत् ॥ ॥ ६.२३ ॥
इतरत्रही असे म्हटले आहे: जो शब्द तो 'तत् ॐ' हे अक्षर; त्याचा अग्र अंतयुक्त आहे — अशब्द, अभय, अशोक, आनंद, तृप्त, स्थिर, अचल, अमृत, अच्युत, ध्रुव, ज्याला विष्णू म्हणतात. सर्वांहून परतर होण्यासाठी त्याची उपासना करावी. असेच म्हटले आहे: पर-अपर देव, ओंकार नावाचा, शब्दरहित व शून्यरूप होऊन मस्तकाच्या स्थानी आहे; तेथूनच अभ्यास करावा.
Maitrāyaṇī 6.24
अथान्यत्राप्युक्तम् धनुः शरीरम् ओमित्येतच्छरः शिखास्य मनः तमोलक्षणं भित्वा तमोऽतमाविष्टमागच्छति अथाविष्टं भित्वाऽलातचक्रमिव स्फुरन्तमादित्यवर्णमूर्जस्वन्तं ब्रह्म तमसः पर्यमपश्यद्यदमुष्मिन्नादित्येऽथ सोमेऽग्नौ विद्युति विभाति अथ खल्वेनं दृष्ट्वाऽमृतत्वं गच्छतीत्येवं ह्याह ध्यानमन्तःपरे तत्त्वे लक्ष्येषु च निधीयते । अतोऽविशेषविज्ञानं विशेषमुपगच्छति ॥ मानसे च विलीने तु यत्सुखं चात्मसाक्षिकम् । तद्ब्रह्म चामृतं शुक्रं सा गतिर्लोक एव सः ॥ ॥ ६.२४ ॥
हे दुसऱ्या ठिकाणीही सांगितले आहे: शरीर हे धनुष्य, ओम् हा बाण, मन त्याचे टोक. तमाच्या लक्षणांना भेदून तो अ-तमात प्रवेश करतो. मग प्रवेश करून, पेटत्या अलातचक्राप्रमाणे चमकणाऱ्या, सूर्यवर्णाच्या, ओजस्वी ब्रह्माला, जे तमाच्या पलीकडे आहे, तो पाहतो; ते आदित्यात, मग सोमात, अग्नीत, विजेत प्रकाशते. त्याला पाहून तो अमरत्व पावतो, असे म्हटले आहे. ध्यान अंतःस्थ परतत्त्वात व लक्ष्यांत स्थिर होते. म्हणून अविशेष ज्ञान विशेषाला प्राप्त होते. मन विलीन झाले असता जे आत्मसाक्षी सुख असते, तेच ब्रह्म, तेच अमृत, शुद्ध; तीच लोकातील गती.
Maitrāyaṇī 6.25
अथान्यत्राप्युक्तम् निद्रेवान्तर्हितेन्द्रियः शुद्धितमया धिया स्वप्न इव यः पश्यतीन्द्रियबिलेऽविवशः प्रणवाख्यं प्रणेतारं भारूपं विगतनिद्रं विजरं विमृत्युं विशोकं च सोऽपि प्रणवाख्यः प्रणेता भारूपः विगत निद्रः विजरः विमृत्युर्विशोको भवतीत्येवं ह्याह एवं प्राणमथोङ्कारं यस्मात्सर्वमनेकधा । युनक्ति युञ्जते वापि यस्माद्योग इति स्मृतः ॥ एकत्वं प्राणमनसोरिन्द्रियाणां तथैव च । सर्वभावपरित्यागो योग इत्यभिधीयते ॥ ॥ ६.२५ ॥
हे दुसऱ्या ठिकाणीही सांगितले आहे: इंद्रियांना आत आवरून, अत्यंत शुद्ध बुद्धीने, निद्रेत असल्यासारखा, स्वप्नासारखा, इंद्रिय-छिद्रात अ-वश राहून जो प्रणव नावाच्या प्रणेत्याला, प्रकाशरूपाला, निद्रारहित, जरारहित, मृत्युरहित, शोकरहित पाहतो; तोही प्रणव नावाचा प्रणेता, प्रकाशरूप, निद्रारहित, जरारहित, मृत्युरहित, शोकरहित होतो, असे म्हटले आहे. याप्रमाणे प्राण आणि ओंकार, कारण तो सर्वांना अनेक प्रकारे जोडतो आणि योगी त्यात जोडले जातात, म्हणून त्याला योग म्हटले जाते. प्राण आणि मन यांची एकता, तशीच इंद्रियांची एकता, सर्व भावांचा त्याग, यालाच योग म्हणतात.
Maitrāyaṇī 6.26
अथान्यत्राप्युक्तम् यथा वाप्सु चारिणः शाकुनिकः सूत्रयन्त्रेणोद्धृत्योदरेऽग्नौ जुहोत्येवं वा व खल्विमान्प्राणानोमित्यनेनोद्धृत्यानामयेऽग्नौ जुहोति अतस्तप्तोर्विवसोऽथ यथा तप्तोर्वि सार्पिस्तृणकाष्ठसंस्पर्शे नोज्ज्वलतीत्येवं वा व खल्वसावप्राणाख्यः प्राणसंस्पर्शेनोज्ज्वलति अथ यदुज्ज्वलत्येतद्ब्रह्मणो रूपं चैतद्विष्णोः परमं पदम् चैतद्रुद्रस्य रुद्रत्वमेतत्तदपरिमितधा चात्मानं विभज्य पूरयतीमां लोकानित्येवं ह्याह वह्नेश्च यद्वत्खलु विस्फुलिङ्गाः सूर्यान्मयूखाश्च तथैव तस्य प्राणादयो वै पुनरेव तस्माद् अभ्युच्चरन्तीह यथाक्रमेण ॥ ॥ ६.२६ ॥
हे दुसऱ्या ठिकाणीही सांगितले आहे: पाण्यात विहरणाऱ्या पक्ष्याला शिकारी सूत्र-यंत्राने ओढून पोटात धरून अग्नीत हवन करतो, त्याप्रमाणे तो हे प्राण ओम् ने ओढून अनामय अग्नीत हवन करतो. म्हणून तापलेले विवस्त्र तूप जसे गवत व काड्यांच्या स्पर्शाने पेटत नाही, तसे ते अप्राण नावाचे तत्त्व प्राणाच्या स्पर्शाने पेटते. जे पेटते तेच ब्रह्माचे रूप, हेच विष्णूचे परम पद, हेच रुद्राचे रुद्रत्व; हेच अपरिमित प्रकारे स्वतःचे विभाजन करून या लोकांना भरते, असे म्हटले आहे. अग्नीच्या ठिणग्या आणि सूर्याची किरणे जशी, तसे त्याचे प्राण इत्यादी पुन्हा त्यातूनच क्रमाने वर उठतात.
Maitrāyaṇī 6.27
अथान्यत्राप्युक्तम् ब्रह्मणो वा वैतत्तेजः परस्यामृतस्याशरीरस्य यच्छरीरस्यौष्ण्यमस्यैतद् घृतमथाविः सन् नभसि निहितं वैतदेकाग्रेणैवमन्तर्हृदयाकाशं विनुदन्ति यत्तस्य ज्योतिरिव सम्पद्यतीति अतस्तद्भावम् अचिरेणैति भूमावयस्पिण्डं निहितं यथाऽचिरेणैति भूमित्वम् मृद्वत्संस्थमयस्पिण्डं यथाग्न्ययस्कारादयो नाभिभवन्ति प्रणश्यति चित्तं तथाश्रयेण सहैवमित्येवं ह्याह हृद्याकाशमयं कोशमानन्दं परमालयम् । स्वं योगश्च ततोऽस्माकं तेजश्चैवाग्निसूर्ययोः ॥ ॥ ६.२७ ॥
इतरत्रही असे सांगितले आहे: हे ब्रह्माचे तेज आहे; परम, अमृत, देहरहित; आणि शरीराची जी उष्णता तीही हीच. हे तूप आहे, जे प्रकट होऊन आकाशात स्थित आहे. एकाग्र मनाने हृदयाकाशात अशा प्रकारे मंथन करणाऱ्यांचा प्रकाश ज्योतीसारखा होतो. म्हणून तो त्वरित त्या अवस्थेला प्राप्त होतो, जसा जमिनीवर ठेवलेला लोखंडी गोळा लवकर मातीचा स्वभाव धारण करतो. मऊ मातीत ठेवलेल्या लोखंडी गोळ्यावर लोहार इत्यादी मात करू शकत नाहीत, तसे मन आपल्या आश्रयासह नष्ट होते. असेच सांगितले आहे: हृदयाकाशमय, आनंदमय, परम आलय असा कोश. स्वतःचा योग, त्यातून आपले तेज, आणि अग्नी व सूर्याचे तेज.
Maitrāyaṇī 6.28
अथान्यत्राप्युक्तम् भूतेन्द्रियार्थानतिक्रम्य ततः प्रव्रज्याज्यं धृतिदण्डं धनुर्गृहीत्वाऽनभिमानमयेन चैवेषुणा तं ब्रह्म द्वारपारं निहत्याद्यं संमोहमौली तृष्णेर्ष्याकुण्डली तन्द्रीराघवेत्र्यभिमानाध्यक्षः क्रोधज्यं प्रलोभदण्डं धनुर्गृहीत्वेच्च्हामयेन चैवेषुणेमानि खलु भूतानि हन्ति तं हत्वोंकारप्लवेनान्तर्हृदयाकाशस्य पारं तीर्त्वाविर्भूते अन्तराकाशे शनकैरवटैवावटकृद्धातुकामः संविशत्येवं ब्रह्मशालां विशेत् ततश्चतुर्जालं ब्रह्मकोशं प्रणुदेत् गुर्वागमेनेति अतः शुद्धः पूतः शून्यः शान्तोऽप्राणो निरात्माऽनन्तोऽक्षय्यः स्थिरः शाश्वतोऽजः स्वतन्त्रः स्वे महिम्नि तिष्ठति अतः स्वे महिम्नि तिष्ठमानम् दृष्ट्वाऽवृत्तचक्रमिव सञ्चारचक्रमालोकयति इत्येवं ह्याह षड्भिर्मासैस्तु युक्तस्य नित्यमुक्तस्य देहिनः
अनन्तः परमो गुह्यः सम्यग्योगः प्रवर्तते ॥
रजस्तमोभ्यां विद्धस्य सुसमिद्धस्य देहिनः
पुत्रदारकुटुम्बेषु सक्तस्य न कदाचन ॥ ॥ ६.२८ ॥
इतरत्रही असे सांगितले आहे: भूत, इंद्रिये आणि त्यांचे विषय ओलांडून, मग संन्यास घेऊन, घृत हे आहुतीचे, धृतीचा दंड, अनभिमानाने बनलेला बाण असलेले धनुष्य घेऊन, ब्रह्माच्या द्वारपालाला, पहिल्याला, मोहाचा मुकुट धारण करणाऱ्याला, तृष्णा-ईर्ष्येची कुंडले घालणाऱ्याला, तंद्रा-आळसाची काठी धरणाऱ्याला, अभिमानाच्या अध्यक्षाला मारून, क्रोध ज्याची प्रत्यंचा आणि लोभ ज्याचा दंड आहे असे धनुष्य घेऊन, इच्छा-रोगापासून बनलेल्या बाणाने ही भूते खरोखर मारली जातात. त्याला मारून, ओंकाराच्या तराफ्याने हृदयाकाशाचा पैलतीर ओलांडून, प्रकट झालेल्या अंतराकाशात हळूहळू, खड्डा खोदणाऱ्याप्रमाणे, तत्त्वाची इच्छा करून प्रवेश करतो. याप्रकारे ब्रह्मशाळेत प्रवेश करावा. नंतर गुरूच्या उपदेशाने चतुर्जाल आणि ब्रह्मकोश दूर करावा. म्हणून तो शुद्ध, पवित्र, शून्य, शांत, प्राणरहित, आत्मरहित, अनंत, अक्षय, स्थिर, शाश्वत, अज, स्वतंत्र असा स्वतःच्या महिम्यात राहतो. म्हणून स्वतःच्या महिम्यात राहणाऱ्याला पाहून, न फिरणाऱ्या चक्राप्रमाणे संचारचक्राकडे तो पाहतो. याप्रकारे म्हटले आहे: सहा महिने योगात असलेल्या, नित्यमुक्त देहधारीसाठी अनंत, परम, गुह्य असा सम्यक् योग प्रवृत्त होतो. रजस आणि तमस यांनी विद्ध, चांगला प्रज्वलित देहधारीला, जो पुत्र, पत्नी, कुटुंब यांच्यात आसक्त आहे, त्याला कधीही नाही.
Maitrāyaṇī 6.29
एवमुक्त्वाऽन्तर्हृदयः शकायन्यस्तस्मै नमस्कृत्वाऽनया ब्रह्मविद्यया राजन् ब्रह्मणः पन्थानमारूढाः पुत्राः प्रजापतेरिति सन्तोषं द्वन्द्वतितिक्षां शान्तत्वं योगाभ्यासादवाप्नोतीति एतद्गुह्यतमं नापुत्राय नाशिष्याय नाशान्ताय कीर्तयेदिति अनन्यभक्ताय सर्वगुणसम्पन्नाय दद्यात् ॥ ॥ ६.२९ ॥
असे सांगून, अंतर्मुख हृदयाच्या शकायन्याने त्यांना नमस्कार केला. हे राजा, या ब्रह्मविद्येद्वारे प्रजापतीचे पुत्र ब्रह्माच्या मार्गावर आरूढ झाले — संतोष, द्वंद्वे सहन करण्याची शक्ती आणि शांती योगाभ्यासाने प्राप्त होतात, असे सांगितले आहे. हे अत्यंत गुह्य आहे; पुत्र नसलेल्या, शिष्य नसलेल्या किंवा अशांत माणसाला हे सांगू नये. ज्याची भक्ती अनन्य आहे आणि जो सर्व सद्गुणांनी संपन्न आहे, त्यालाच हे द्यावे.
Maitrāyaṇī 6.30
ॐ शुचौ देशे शुचिः सत्त्वस्थः सदधीयानः सद्वादी सद्ध्यायी सद्याजी स्यादिति । अतः सद्ब्रह्मणि सत्यभिलाषिणि निर्वृत्त्योऽनस्तत्फलच्च्हिन्नपाशो निराशः परेष्वात्मवद्विगतभयो निष्कामोऽक्षय्यमपरिमितं सुखमाक्रम्य तिष्ठति । परमं वै शेवधेरिव परस्योद्धरणं यन्निष्कामत्वम् । स हि सर्वकाममयः पुरुषोऽध्यवसायसङ्कल्पाभिमानलिङ्गो बद्दः । अतस्तद्विपरीतो मुक्तः । अत्रैक आहुर्गुणः प्रकृतिभेदवशासध्यवसायात्मबन्धमुपागतो। अध्यवसायस्य दोषक्षयाद्धि मोक्षः मनसा ह्येव पश्यति मनसा शृणोति कामः सङ्कल्पो विचिकित्सा श्रद्धाऽश्रद्धा धृतिरधृतिर्ह्रीर्धीर्भीरित्येतत्सर्वं मन एव गुणौघैरुह्यमानः कलुषीकृतश्चास्थिरश्चलो लुप्यमानः सस्पृहो व्यग्रश्चाभिमानित्वं प्रयात इति अहं सो ममेदमित्येवं मन्यमानो निबध्नात्यात्मनात्मानं जालेनेव खेचरः । अतः पुरुषोऽध्यावसायसङ्कल्पाबिमानलिङ्गो बद्दः अतस्तद्विपरीतो मुक्तः तस्मान्निरध्यवसायो निःसङ्कल्पो निरभिमानस्तिष्ठेत् एतन्मोक्षलक्षणम् एषात्र ब्रह्मपदवी एषोऽत्र द्वारविवरोऽनेनास्य तमसः पारं गमिष्यति । अत्र हि सर्वे कामाः समाहिता इत्यत्रोदाहरन्ति यदा पञ्चावतिष्ठन्ते ज्ञानानि मनसा सह । बुद्धिश न विचेष्टते तामाहुः परमां गतिम् ॥ एतदुक्त्वान्तर्हृदयः शाकायन्यस्तस्मै नमस्कृत्वा यथावदुपचारी कृतकृत्यो मरुदुत्तरायणं गतो न ह्यत्रोद्वर्त्मना गतिः एषोऽत्र ब्रह्मपथः सौरं स्द्वारं भित्त्वोर्द्ध्वेन विनिर्गता इत्यत्रोदाहरन्ति अनन्ता रश्मयस्तस्य दीपवद्यः स्थितो हृदि । सितासिताः कद्रुनीलाः कपिला मृदुलोहिताः ॥ ऊर्ध्वमेकः स्थितस्तेषां यो भिभित्वा सूर्यमण्डलम् । ब्रह्मलोकमतिक्रम्य तेन यान्ति परां गतिम् ॥ यदस्यान्यद्रश्मिशतमूर्ध्वमेव व्यवस्थितम् । तेन देवनिकायानां स्वधामानि प्रपद्यते ॥ ये नैकरूपाश्चाधस्ताद्रश्मयोऽस्य मृदुप्रभाः । इह कर्मोपभोगाय तैः संसरति सोऽवषः । तस्मात्सर्गस्वर्गापवर्गहेतुर्भगवानसावादित्य इति ॥ ॥ ६.३० ॥
ओम्. शुचि स्थानी, शुद्ध व सत्त्वगुणात स्थित राहून, सत्याचे अध्ययन करणारा, सत्य बोलणारा, सत्याचे ध्यान करणारा, सत्यासाठी यज्ञ करणारा असावा. म्हणून सत्य ब्रह्माची इच्छा करणारा, कर्मफलापासून मुक्त, ज्याचे पाश तुटले आहेत, आशारहित, इतरांशी स्वतःप्रमाणे वागणारा, भयरहित, निष्काम असा अक्षय, अपरिमित सुख प्राप्त करून स्थिर राहतो. निष्कामता हीच त्या परम निधीचा उद्धार होय, जसा गुप्त धनाचा उद्धार. तो पुरुष सर्वकाममय आहे; निश्चय, संकल्प व अभिमान या लक्षणांनी युक्त असल्याने तो बद्ध आहे. म्हणून त्याच्या उलट तो मुक्त होय. येथे काही जण म्हणतात: गुण प्रकृतिभेदाच्या वशाने निश्चयरूप आत्मबंधन प्राप्त करतो. निश्चयाच्या दोषांच्या क्षयानेच मोक्ष होतो. मनानेच पाहतो, मनानेच ऐकतो; काम, संकल्प, विचिकित्सा, श्रद्धा, अश्रद्धा, धृती, अधृती, लज्जा, बुद्धी, भय - हे सर्व मनच आहे. गुणांच्या प्रवाहात वाहून, कलुषित, अस्थिर, चंचल, व्याकुळ, आसक्त, व्यग्र मन अभिमानाला प्राप्त होते; 'मी तोच, हे माझे' असे मानून पक्षी जाळ्यात अडकावा तसे ते स्वतःलाच स्वतःने बांधते. म्हणून पुरुष निश्चय, संकल्प व अभिमान यांच्या लक्षणांनी बद्ध आहे; त्याच्या उलट मुक्त. म्हणून निश्चयरहित, संकल्परहित, अभिमानरहित होऊन राहावे; हेच मोक्षाचे लक्षण. हेच येथे ब्रह्मपद; हेच या द्वाराचे छिद्र; याद्वारे तो या अंधाराच्या पलीकडे जाईल. येथे सर्व कामना समाहित आहेत, असे या संदर्भात उदाहरण दिले जाते: जेव्हा पाच ज्ञानेंद्रिये मनासह स्थिर राहतात आणि बुद्धीही चेष्टा करत नाही, तिला परम गती म्हणतात. हे सांगून अंतर्हृदय शाकायन्याने त्याला नमस्कार करून यथाविधि उपचार करून कृतकृत्य होऊन वायूमार्गे उत्तरायणाकडे गेला. येथे उर्ध्वमार्गाने गती नाही. हाच येथे ब्रह्मपथ आहे; सौर द्वार भेदून वरच्या दिशेने निघतो, असे या संदर्भात उदाहरण दिले जाते: हृदयात दीपाप्रमाणे स्थित असलेल्या त्याच्या अनंत रश्मी - पांढऱ्या, काळ्या, कद्रु-निळ्या, पिंगट, मृदु तांबड्या. त्यांपैकी एक वर स्थित आहे, जी सूर्यमंडल भेदून ब्रह्मलोक ओलांडून परम गतीला जाते. त्याच्या इतर शंभर रश्मी वरच व्यवस्थित आहेत; त्यांच्याद्वारे तो देवगणांच्या स्वधामांना प्राप्त होतो. जे अनेक रूपांचे खालचे मृदु प्रभेचे रश्मी आहेत, त्यांच्याद्वारे इथे कर्मभोगासाठी तो अवश होऊन संसारात फिरतो. म्हणून हा भगवान आदित्यच सृष्टी, स्वर्ग व मोक्षाचा हेतू आहे.
Maitrāyaṇī 6.31
किमात्मकानि वा एतानीन्द्रियाणि प्रचरन्त्युद्गन्ता चैतेषामिह को नियन्ता वेत्याह । प्रत्याहात्मात्मकानीत्यात्मा ह्येषामुद्गन्ता वाप्सरसो भानवीयाश्च मरीचयो नाम अथ पञ्चभिः रश्मिभिर्विषयानत्ति कतम आत्मेति योऽयं शुद्धः पूतः शून्यः शान्तादिलक्षणोक्तः स्वकैर्लिङ्गैरुपगृह्यः तस्यैतल्लिङ्गमलिङ्गस्याग्नेर्यदौष्ण्यमाविष्टं चापां यः शिवतमोरस इत्येके । अथ वाक्ष्रोत्रं चक्षुर्मनः प्राण इत्येके, अथ बुद्धिर्धृतिः स्मृतिः प्रज्ञा तदित्येके अथ ते एतस्यैवं यथैवेह बीजस्याङ्कुरावाथधूमार्चिर्विष्फुलिङ्गा इवाग्नेश्चेति अत्रोदाहरन्ति वह्नेश्च यद्वत्खलु विष्फुलिङ्गाः सूर्यान्मयूखाश्च तथैव तस्य । प्राणादयो वै पुनरेव तस्मादभ्युच्चरन्तीह यथाक्रमेण ॥ ॥ ६.३१ ॥
इंद्रिये कोणत्या स्वरूपाने विचरतात, त्यांना वर ओढणारा आणि येथे त्यांचा नियंता कोण? या प्रश्नाचे उत्तर: ती आत्मस्वरूपी होऊन विचरतात; त्यांना उदित करणारा आत्माच आहे. किंवा अप्सरस नावाच्या भानवीय किरणांनी ते उदित होतात. मग तो पाच किरणांनी विषयांचा उपभोग घेतो. 'कोणता आत्मा?' — जो शुद्ध, पवित्र, शून्य, शांत आदी लक्षणांनी सांगितलेला आहे, तो आपल्या चिन्हांनी ग्रहण करण्यायोग्य आहे. अलिंग अग्नीचे चिन्ह म्हणजे त्याची उष्णता, आणि पाण्यात असलेला शिवतम रसही तोच, असे काहीजण म्हणतात. मग वाणी, श्रोत्र, चक्षू, मन, प्राण असे काहीजण म्हणतात; बुद्धी, धृती, स्मृती, प्रज्ञा असे काहीजण म्हणतात. बीजातून अंकुर, अग्नीतून धूर, ज्वाला आणि ठिणग्या निघतात तसे त्याच्यापासून प्राण इत्यादी क्रमाने उदित होतात.
Maitrāyaṇī 6.32
तस्माद्वा एतस्मादात्मनि सर्वे प्राणाः सर्वे लोकाः सर्वे वेदाः सर्वे देवाः सर्वाणि च भूतान्युच्चरन्ति तस्योपनिषत्सत्यस्य सत्यमिति अथ यथार्द्रैधाग्नेरभ्याहितस्य पृथग्धूमा निश्चरन्त्येवं वा एतस्य महतो भूतस्य निःश्वसितमेतद्यदृग्वेदो यजुर्वेदः सामवेदोऽथर्वाङ्गिरसा इतिहासः पुराणम् विद्या उपनिषदः श्लोकाः सूत्राण्यनुव्याख्यानानि व्याख्यानान्यस्यैवैतानि विश्वा भूतानि ॥ ६.३२ ॥
त्या आत्म्यापासूनच सर्व प्राण, सर्व लोक, सर्व वेद, सर्व देव आणि सर्व भूते उदित होतात. त्याचे रहस्य 'सत्याचे सत्य' आहे. ओल्या इंधनाने पेटलेल्या अग्नीतून धुराचे वेगवेगळे लोट निघतात, तसाच या महान भूताचा निःश्वास हा आहे: ऋग्वेद, यजुर्वेद, सामवेद, अथर्वांगिरस, इतिहास, पुराण, विद्या, उपनिषदे, श्लोक, सूत्रे, अनुव्याख्याने, व्याख्याने — ही सर्व याचीच आहेत, आणि विश्वातील सर्व भूतेही याचीच आहेत.
Maitrāyaṇī 6.33
पञ्चेष्टको वा एषोऽग्निः संवत्सरः तस्येमा इष्टका यो वसन्तो ग्रीष्मो वर्षाः शरद्धेमन्तः स शिरःपक्षसीपृच्च्हपृष्टवान् एषोऽग्निः पुरुषविदः सेयं प्रजापतेः प्रथमा चितिः करैर्यजमानमन्तरिक्षमुत्क्षिओप्त्वा वायवे प्रायच्च्हत् प्राणो वै वायुः प्राणोऽग्निस्तस्येमा इष्टका यः प्राणो व्यानोऽपानः समान उदानः स शिरःपक्षसीपृष्ठपुच्च्हवानेषोऽग्निः पुरुषविदस्तदिदमन्तरिक्षं प्रजापतेर्द्वितीया चितिः करैर्यजमानं दिवमुत्क्षिप्तेन्द्राय प्रायच्च्हत् असौ वा आदित्य इन्द्रः सैषोऽग्निः तस्येमा इष्टका यदृग्यजुः सामाथर्वाङ्गिरसा इतिहासं पुराणं स शिरःपक्षसीपुच्च्हपृष्ठवानेषोऽग्निः पुरुषविदः सैषा द्यौः प्रजापतेस्तृतीया चितिः करैर्यजमानस्यात्मविदेऽवदानं करोति यथात्मविदुत्क्षिप्य ब्रह्मणे प्रायच्च्हत् तत्रानन्दी मोदी भवति ॥ ६.३३ ॥
हा अग्नी पाच विटांचा अग्नी आहे, किंवा हे संवत्सर आहे. त्याच्या विटा वसंत, ग्रीष्म, वर्षा, शरद आणि हेमंत आहेत. तो डोके, दोन पंख, बाजू, शेपूट व पाठ असलेला आहे; पुरुषाला जाणणाऱ्यासाठी हा अग्नी आहे. ही प्रजापतीची पहिली थर आहे. हातांनी यजमानाला अंतरिक्षात उचलून वायूला दिले. प्राणच वायू आहे, प्राणच अग्नी आहे. त्याच्या विटा प्राण, व्यान, अपान, समान, उदान आहेत; तो डोके, पंख, बाजू, पाठ, शेपूट असलेला आहे; हा पुरुषविदाचा अग्नी आहे. हे अंतरिक्ष प्रजापतीची दुसरी थर आहे. हातांनी यजमानाला स्वर्गात उचलून इंद्राला दिले. तो आदित्यच इंद्र आहे, तोच हा अग्नी आहे. त्याच्या विटा ऋक्, यजुः, साम, अथर्वांगिरस, इतिहास, पुराण आहेत; तो डोके, पंख, बाजू, शेपूट, पाठ असलेला आहे; हा पुरुषविदाचा अग्नी आहे. ही द्यौ प्रजापतीची तिसरी थर आहे. हातांनी यजमानासाठी आत्मविदाला अवदान करतो; आत्मविदाला उचलून ब्रह्माला दिल्याप्रमाणे, तेथे तो आनंदी व प्रसन्न होतो.
Maitrāyaṇī 6.34
पृथिवीगार्हपत्योऽन्तरिक्षं दक्षिणाग्निर्द्यौराहवनीयः तत एव पवमानपावकशुचय आविष्कृतमेतेनास्य यज्ञम् यतः पवमानपावकशुचिसंघातो हि जाठरः तस्मादग्निर्यष्टव्यः चेतव्यः स्तोतव्योऽभिध्यातव्यः यजमानो हविर्गृहीत्वा देवताभिध्यानमिच्छति हिरण्यवर्णः शकुनो हृद्यादित्ये प्रतिष्ठितः मद्गुर्हंसस्तेजोवृषः सोऽस्मिन्नग्नौ यजामहे इति चापि मन्त्रार्थं विचिनोति । तत्सवितुर्वरेण्यं भर्गोऽस्याभिध्येयं यो बुद्ध्यन्तस्थो ध्यायीह मनःशान्तिपदमनुसरत्यात्मन्येव धत्तेऽत्रेमे श्लोका भवन्ति १ यथा निरिन्धनो वह्निः स्वयोनावुपशाम्यते तथा वृत्तिक्षयाच्चित्तं स्वयोनावुपशाम्यते । २ स्वयोनावुपशान्तस्य मनसः सत्यकामतः इन्द्रियार्थविमूढस्यानृताः कर्मवशानुगाः । ३ चित्तमेव हि संसारम् तत्प्रयत्नेन शोधयेत् यच्चित्तस्तन्मयो भवति गुह्यमेतत्सनातनम् । ४ चित्तस्य हि प्रसादेन हन्ति कर्म शुभाशुभम् प्रसन्नात्मात्मनि स्थित्वा सुखमव्ययमश्नुते । ५ समासक्तं यथा चित्तं जन्तोर्विषयगोचरे यद्येवं ब्रह्मणि स्यात्तत्को न मुच्येत बन्धनात् । ६ मनो हि द्विविधं प्रोक्तं शुद्धं चाशुद्धमेव च अशुद्धं कामसम्पर्कात् शुद्धं कामविवर्जितम् । ७ लय विक्षेपरहितं मनः कृत्वा सुनिश्चलम् यदा यात्यमनीभावं तदा तत्परमं पदम् । ८ तावन्मनो निरोद्धव्यं हृदि यावत्क्षयं गतम् एतज्ज्ञानं च मोक्षं च शेषान्ये ग्रन्थविस्तराः । ९ समाधिनिर्धौतमलस्य चेतसो निवेशितस्यात्मनि यत्सुखं भवेत् न शक्यते वर्णयितुं गिरा तदा स्वयं तदन्तःकरणेन गृह्यते । १० अपामापोऽग्निरग्नौ वा व्योम्नि व्योम न लक्षयेत् एवमन्तर्गतं यस्य मनः स परिमुच्यते । ११ मन एव मनुष्याणं कारणं बन्धमोक्षयोः बन्धाय विषयासंगिं मोक्षो निर्विषयं स्मृतम् । अतोऽनग्निहोत्र्यनग्निचिदज्ञानभिध्यायिनां ब्राह्मणः पदव्योमानुस्मरणं विरुद्धम् तस्मादग्निर्यष्टव्यः चेतव्यः स्तोतव्योऽभिध्यातव्यः ॥ ६.३४ ॥
पृथ्वी गार्हपत्य, अंतरिक्ष दक्षिणाग्नी, द्यौ आहवनीय. त्यांतूनच पवमान, पावक, शुचि अग्नी प्रकट झाले; याद्वारेच हा यज्ञ प्रकट झाला. पवमान-पावक-शुचि यांचा समूहच जाठराग्नी आहे. म्हणून अग्नीचे यजन करावे, जाणावे, स्तवन करावे, ध्यान करावे. यजमान हविः घेऊन देवतेच्या ध्यानाची इच्छा करतो. 'सुवर्णवर्ण पक्षी हृदयात आणि सूर्यात स्थित आहे; मद्गु, हंस, तेजाचा वृषभ; त्या अग्नीत आम्ही यजन करतो' असा मंत्रार्थ तो विचारतो. सवितृच्या त्या वरेण्य तेजाचे, जे बुद्धीच्या आत स्थित आहे, ध्यान करावे. येथे मनःशांतीच्या पदाचे अनुसरण करणारा ध्यानी त्याला आत्म्यातच धारण करतो. यावर हे श्लोक आहेत: १. इंधनरहित अग्नी जसा स्वतःच्या उगमात शांत होतो, तसे वृत्तींच्या क्षयाने चित्त स्वतःच्या उगमात शांत होते. २. स्वयोनीत शांत मनाच्या, सत्यकामरहित, इंद्रियविषयांनी मोहित झालेल्याच्या कामना मिथ्या असतात; त्या कर्मवशाला अनुसरतात. ३. चित्तच संसार; ते प्रयत्नाने शुद्ध करावे. ज्याचे चित्त जसे असते तसा तो होतो — हे गुह्य सनातन सत्य. ४. चित्ताच्या प्रसादाने शुभाशुभ कर्मे नष्ट होतात; प्रसन्नात्मा आत्म्यात स्थित होऊन अव्यय सुख मिळवतो. ५. जीवाचे चित्त विषयांत आसक्त असते तसे ब्रह्मात असते तर बंधनातून कोण मुक्त झाला नसता? ६. मन दोन प्रकारचे सांगितले आहे — शुद्ध आणि अशुद्ध; कामसंपर्काने अशुद्ध, कामरहित झाल्यावर शुद्ध. ७. लय-विक्षेपरहित, अत्यंत निश्चल मन करून जेव्हा अमनीभाव प्राप्त होतो, तेच परम पद. ८. मन क्षय पावेपर्यंत हृदयात निरोधावे; हेच ज्ञान व मोक्ष, बाकी ग्रंथविस्तार. ९. समाधीने मल धुतलेल्या चित्ताला आत्म्यात स्थिर झाल्यावर जे सुख होते ते वाणीने वर्णन करता येत नाही; ते अंतःकरणाने स्वतःच जाणले जाते. १०. पाण्यात पाणी, अग्नीत अग्नी, आकाशात आकाश जसे ओळखता येत नाही, तसे ज्याचे मन अंतर्गत होते तो मुक्त होतो. ११. मनच माणसांच्या बंधन व मोक्षाचे कारण आहे; विषयासक्ती बंधनासाठी, विषयरहितता मोक्षासाठी स्मरली जाते. म्हणून जे अग्निहोत्र करत नाहीत, अग्निचयन करत नाहीत, अज्ञानी आहेत त्यांच्यासाठी ब्राह्मणमार्गाच्या आकाशाचे स्मरण विरुद्ध आहे. म्हणून अग्नीचे यजन करावे, जाणावे, स्तवन करावे, ध्यान करावे.
Maitrāyaṇī 6.35
नमोऽग्नये पृथिवी क्षिते लोकस्मृते लोकम्स्मै यजमानाय धेहि नमो वायवेऽन्तरिक्षक्षिते लोकस्मृते लकमस्मै यजमानाय धेहि नम आदित्याय दिविक्षिते लोकस्मृते लोकमस्मै यजमानाय धेहि नमो ब्रह्मणे सर्वक्षिते सर्वस्मृते सर्वमस्मै यजमानाय धेहि हिरण्मयेन पात्रेण सत्यस्यापिहितं मुखम् तत्त्वं पूषन्नपावृणु सत्यधर्माय विष्णवे योऽसा आदित्ये पुरुषः सोऽसा अहम् एष ह वै सत्यधर्मो यदादित्यस्य आदित्यत्वं तच्च्हुक्लम् पुरुषम् अलिङ्गम् नभसोऽन्तर्गतस्य तेजसोंऽशमात्रमेतद्यदादित्यस्य मध्य इवेत्य् अक्षिण्यग्नौ चैतद्ब्रह्मैतदमृतमेतद्भर्गः एतत्सत्यधर्मो नभसोऽन्तर्गतस्य तेजसोंऽशमात्रमेतद्यदादित्यस्य मध्ये अमृतं यस्य हि सोमः प्राणा वा अप्ययंकुरा एतक़्द्ब्रह्मैतदमृतमेतद्भर्गः एतत्सत्यधर्मो नभसोऽन्तर्गतस्य तेजसोऽंशमात्रम् एतद्यदादित्यस्य मध्ये यजुर्दीप्यत्यौमापोज्योतिरसोऽमृतंब्रह्म भूर्भुवः स्वरोम् । अष्टपादं शुचिं हंसं त्रिसूत्रमणुमव्ययम् द्विधर्मोऽन्धं तेजसेन्धं सर्वं पश्यन्पश्यति नभसोऽन्तर्गतस्य तेजसोऽन्शमात्रमेतद्यदादित्यस्य मध्ये उदित्वा मयूखे भवत एतत्सवित्सत्यधर्म एतद्यजुरेतत्तप एतदग्निरेतद्वायुरेतत्प्राण एतदाप एतच्चन्द्रमा एतच्च्हुक्रमेतदमृतमेतद्ब्रह्मविषयमेतद्भानुरर्णवस्तस्मिन्नेव यजमानः सैन्धव इव व्लीयन्त एषा वै ब्रह्मैकतात्र हि सर्वे कामाः समाहिता इत्यत्रोदाहरन्ति -- अंशुधारय इवाणुवातेरितः संस्फुरत्यसावन्तर्गः सुराणाम्। यो हैवंवित्स सवित् स द्वैतवित् सैकधामेतः स्यात्तदात्मकश्च । ये विन्दव इवाभ्युच्चरन्त्यजस्रम् विद्युदिवाभ्रार्चिषः परमे व्योमन् । तेऽर्चिषो वै यशस आश्रयवशाज्जटाभिरूपा इव कृष्णवर्त्मनः ॥ ६.३५ ॥
अग्नीला नमस्कार, जो पृथ्वीत ठायी राहतो आणि लोक म्हणून स्मरला जातो; या यजमानाला लोक प्रदान करा. वायूला नमस्कार, जो अंतरिक्षात राहतो आणि लोक म्हणून स्मरला जातो; या यजमानाला लोक प्रदान करा. आदित्याला नमस्कार, जो द्युलोकात राहतो आणि लोक म्हणून स्मरला जातो; या यजमानाला लोक प्रदान करा. ब्रह्माला नमस्कार, जो सर्वत्र राहतो आणि सर्व म्हणून स्मरला जातो; या यजमानाला सर्व प्रदान करा. सोनेरी पात्राने सत्याचे मुख झाकलेले आहे; हे पूषन्, ते उघडा, सत्यधर्मा विष्णूसाठी. आदित्यातील जो पुरुष आहे, तोच मी आहे. हाच निश्चित सत्यधर्म आहे; आदित्याचे जे आदित्यत्व आहे, ते शुक्ल पुरुष आहे, लिंगरहित आहे, आकाशातील तेजाचा केवळ एक अंश आहे; आदित्याच्या मध्यभागी, डोळ्यात आणि अग्नीत आहे. हेच ब्रह्म, हेच अमृत, हेच भर्ग, हाच सत्यधर्म. आकाशातील तेजाचा केवळ एक अंश हाच; आदित्याच्या मध्यभागी असलेले अमृत; ज्यात सोम आणि प्राण विलीन होतात ते. हेच ब्रह्म, हेच अमृत, हेच भर्ग, हाच सत्यधर्म. आकाशातील तेजाचा केवळ एक अंश हाच; आदित्याच्या मध्यभागी यजुः प्रकाशते; ओमा, जल, ज्योती, रस, अमृत ब्रह्म; भूः भुवः स्वः ओम्. आठ पाय असलेला, शुचि, हंस, त्रिसूत्र, सूक्ष्म, अव्यय, द्विधर्मा, अंध, तेजाने प्रज्वलित, सर्व पाहत पाहतो. आकाशातील तेजाचा केवळ एक अंश हाच; आदित्याच्या मध्यभागी उदित होऊन किरणांत होतो. हाच सविता, सत्यधर्म; हेच यजुः, हेच तप, हाच अग्नी, हाच वायू, हाच प्राण, हेच जल, हाच चंद्र, हाच शुक्र, हेच अमृत, हेच ब्रह्मविषय; हाच भानू, अर्णव. त्यातच यजमान सैंधव मिठाप्रमाणे विलीन होतो. हीच ब्रह्माची एकता; यात सर्व कामना एकत्र आहेत, असे येथे उदाहरण दिले जाते: किरणधारा सूक्ष्म वायूने प्रेरित होऊन जशा स्फुरतात, तसा तो देवांच्या अंतर्गत स्फुरतो. असे जाणणारा सविता होतो; तो द्वैत जाणणारा; येथून तो एक धाम असलेला आणि त्या स्वरूपाचा होतो. परम व्योमात विजेसारखे, मेघज्वालांतून जसे बिंदू सतत वर उठतात; त्या ज्वाला यशाच्या आश्रयामुळे जटांच्या रूपाच्या होऊन कृष्णमार्गाने जातात.
Maitrāyaṇī 6.36
द्वे वाव खल्वेते ब्रह्मज्योतिषो रूपके शान्तमेकं समृद्धं चैकम् । अथ यच्छान्तं तस्याऽऽधारं खम् अथ यत्समृद्धमिदं तस्यान्नम् तस्मान्मन्त्रौषधाज्यामिषपुरोडाशस्थालीपाकादिभिर्यष्टव्यमन्तर्वेद्याम्। आस्न्यवशिष्टैरन्नपानैश्चाऽऽस्यमाहवनीयमिति मत्वा तेजसः समृद्ध्यै पुण्यलोकविजित्यर्थायामृतत्वाय चात्रोदाहरन्ति - अग्निहोत्रं जुहुयात्स्वर्गकामो यमराज्यमग्निष्टोमेनाभियजति सोमराज्यमुक्थेन सूर्यराज्यं षोडशिना स्वाराज्यमतिरात्रेण प्राजापत्यमासहस्रसंवत्सरान्तक्रतुनेति । वर्त्याधारस्नेहयोगाद्यथा दीपस्य संस्थितिः । अन्तर्याण्डोपयोगादिमौ स्थितावात्मशुची तथा ॥ ॥ ६.३६ ॥
ब्रह्मज्योतीची ही दोनच रूपे आहेत: एक शांत आणि दुसरे समृद्ध. शांताचा आधार आकाश आहे; जे समृद्ध आहे ते त्याचे अन्न. म्हणून मंत्र, औषधी, तूप, हविस, पुरोडाश, स्थालीपाक इत्यादींनी अन्तर्वेदीत यजन करावे. मुखात उरलेल्या अन्नपानाने मुखाला आहवनीय मानून, तेजाच्या समृद्धीसाठी, पुण्यलोकजयासाठी व अमृतत्वासाठी येथे उदाहरणे देतात: स्वर्गकामी अग्निहोत्र हवन करावे; यमराज्य अग्निष्टोमाने, सोमराज्य उक्थाने, सूर्यराज्य षोडशीने, स्वाराज्य अतिरात्राने, प्राजापत्य हजार संवत्सरांच्या क्रतूने मिळवतो. वात, आधार व तेल यांच्या संयोगाने दिवा जसा स्थिर राहतो, तसे अन्तर्-अण्डाच्या उपयोगाने हे दोन, आत्मा आणि शुची, स्थिर राहतात.
Maitrāyaṇī 6.37
तस्मादोमित्यनेनैतदुपासीतापरिमितं तेजस्तत्त्रेधभिहितमग्नावादित्ये प्राणेऽथैषा नाड्यन्नबहुमित्येषाग्नौ हुतमादित्यं गमयति अतो यो रसोऽस्रवत् स उद्गीथं वर्षति तेनेमे प्राणाः प्राणेभ्यः प्रजा इत्यत्रोदाहरन्ति -- यद्धविरग्नौ हूयते तदादित्यं गमयति तत्सूर्यो रश्मिभिर्वर्षति तेनान्नं भवति अन्नाद्भूतानामुत्पत्तिरित्येवं ह्याह । अग्नौ प्रास्ताहुतिः सम्यगादित्यमुपतिष्ठते । आदित्याज्जायते वृष्टिर्वृष्टेरन्नं ततः प्रजाः ॥ ॥ ६.३७ ॥
म्हणून "ओम्" सह या अपरिमित तेजाची उपासना करावी; ते तीन प्रकारे सांगितले आहे: अग्नीत, आदित्यात, प्राणात. ही नाडी अन्नाने भरलेली आहे; अग्नीत हुत केलेले ती आदित्यापर्यंत नेते. म्हणून वाहणारा रस उद्गीथाचा वर्षाव करतो; त्यामुळे हे प्राण, प्राणांपासून प्रजा. येथे ते उदाहरण देतात: अग्नीत हवन केलेले हविष्य आदित्यापर्यंत पोहोचते; तो सूर्य किरणांनी वर्षाव करतो, त्यामुळे अन्न होते; अन्नापासून प्राण्यांची उत्पत्ती, असे तो म्हणतो. अग्नीत टाकलेली आहुती योग्य रीतीने आदित्यापर्यंत पोहोचते. आदित्यापासून वृष्टी, वृष्टीपासून अन्न, आणि त्यापासून प्रजा.
Maitrāyaṇī 6.38
अग्निहोत्रं जुह्वानो लोभजालं भिनत्ति अतः संमोहं छित्वा न क्रोधान्स्तुनष्वानः काममभिध्यायमानस्ततश्चतुर्जालं ब्रह्मकोशं भिन्ददतः परमाकाशमत्र हि सौर सौम्याग्नेयसात्विकानि मण्डलानि भित्त्वा ततः शुद्धः सत्त्वान्तरस्थमचलममृतमच्युतं ध्रुवं विष्णुसंज्ञितम् सर्वापरं धाम सत्यकामसर्वज्ञत्वसंयुक्तम् स्वतन्त्रम् चैतन्यम् स्वे महिम्नि तिष्ठमानं पश्यति अत्रोदाहरन्ति -- रविमध्ये स्थितः सोमः सोममध्ये हुताशनः । तेजोमध्ये स्थितं सत्त्वं सत्त्वमध्ये स्थितोऽच्युतः ॥ शरीरप्रादेशाङ्गुष्ठमात्रमणोरप्यणुं ध्यात्वाऽतः परमतां गच्छति अत्र हि सर्वे कामाः समाहिता इति अत्रोदाहरन्ति -- अङ्गुष्ठप्रादेशशरीरमात्रं प्रदीपप्रतापवद्द्विस्त्रिधा हि। तद्ब्रह्माभिष्टूयमानं महो देवो भुवनान्याविवेश । ॐ नमो ब्रह्मणे नमः ॥ ॥ ६.३८ ॥
जो अग्निहोत्रात आहुती देतो, तो लोभाचे जाळे छेदतो. अशा प्रकारे मोह तोडून, क्रोधाने नव्हे तर स्तुती करत आणि कामाचे ध्यान करत, मग चार पटींचे जाळे आणि ब्रह्मकोश भेदून तो परम आकाशापर्यंत पोहोचतो. येथे सौर, सौम्य, आग्नेय व सात्त्विक मंडळे भेदून, शुद्ध होऊन, सत्त्वाच्या आत स्थित, अचल, अमृत, अच्युत, ध्रुव, विष्णू नावाने संबोधिले जाणारे, सर्वश्रेष्ठ धाम, सत्यकाम व सर्वज्ञत्वाने युक्त, स्वतंत्र, चैतन्य आपल्या महिम्यात स्थित असलेले पाहतो. येथे एक श्लोक उद्धृत केला जातो: सूर्याच्या मध्यभागी सोम स्थित आहे, सोमाच्या मध्यभागी हुताशन; तेजाच्या मध्यभागी सत्त्व स्थित आहे, सत्त्वाच्या मध्यभागी अच्युत स्थित आहे. शरीरातील अंगठ्याएवढ्या प्रदेशाचे ध्यान करून, अणूपेक्षाही लहान अणूचे ध्यान करून तो याच्या पलीकडे जातो. येथे सर्व कामना एकत्र आहेत. तसेच येथे उद्धृत: अंगठ्याएवढ्या शरीराचा, दिव्याच्या प्रतापाप्रमाणे, दोन व तीन प्रकारचा तो ब्रह्म, ज्याची स्तुती केली जाते, तो महान देव लोकांमध्ये प्रविष्ट झाला. ॐ ब्रह्माला नमस्कार. नमः.