उपनिषद् · Maitrāyaṇī 6
हिन्दी · தமிழ் · తెలుగు · ಕನ್ನಡ · മലയാളം · বাংলা · मराठी · ગુજરાતી · ਪੰਜਾਬੀ · ଓଡ଼ିଆ · اردو · English · Español · Français · Deutsch · Português · Русский · 中文 · 日本語 · العربية · Bahasa Indonesia · ไทย
Maitrāyaṇī 6.1
द्विधा वा एष आत्मानं बिभर्त्ययं यः प्राणो यश्चासा आदित्योऽथ द्वौ वा एता अस्य पन्थाना अन्तर्बहिश्चाहोरात्रेणैतौ व्यावर्तेते असौ वा आदित्यो बहिरात्मान्तरात्मा प्राणोऽतो बहिरात्मक्या गत्यान्तरात्मनोऽनुमीयते गतिरित्येवं हि आहाथ यः कश्चिद्विद्वानपहतपाप्माऽक्षाध्यक्षोऽवदातमनास्तन्निष्ठ आवृत्तचक्षुः सो अन्तरात्मक्या गत्या बहिरात्मनोऽनुमीयते गतिरित्येवं ह आह अथ य एषोऽन्तरादित्ये हिरण्मयः पुरुषो यः पश्यतीमां हिरण्यवस्थात् स एषोऽन्तरे हृत्पुष्कर एवाश्रितोऽन्नमत्ति ॥ ६.१ ॥
यह आत्मा दो प्रकार से अपने को धारण करता है: यह प्राण, और वह आदित्य। इसके दो मार्ग हैं, भीतरी और बाहरी; इन दोनों से दिन-रात लौटना-जाना होता है। वह आदित्य बाहरी आत्मा है और प्राण भीतरी आत्मा। इसलिए बाहरी आत्मा की गति से भीतरी आत्मा का अनुमान होता है, गति इसी प्रकार होती है, ऐसा कहा गया है। जो कोई ज्ञानी पापरहित, इंद्रियों का अध्यक्ष, शुद्ध मन वाला, उसी में स्थित, और आँखें भीतर मोड़े हुए है, वह भीतरी आत्मा की गति से बाहरी आत्मा का अनुमान करता है, गति इसी प्रकार होती है, ऐसा कहा गया है। फिर जो यह आदित्य के भीतर स्वर्णिम पुरुष है, जो इस स्वर्ण-निवास को देखता है, वही यह हृदय-कमल के भीतर आश्रय लेकर अन्न खाता है।
Maitrāyaṇī 6.2
अथ य एषोऽन्तरे हृत्पुष्कर एवाश्रितोऽन्नमत्ति स एषोऽग्निर्दिवि श्रितः सौरः कालाख्योऽदृश्यः सर्वभूतान्यन्नमत्तीति। कः पुष्करः किंमयो वेति। इदं वाव तत्पुष्करं योऽयमाकाशोऽस्येमाः चतस्रो दिशश्चतस्र उपदिशो दलसंस्था आसम्। अर्वाग्विचरत एतौ प्राणादित्या एता उपासीतोमित्येतदक्षरेण व्याहृतिभिः सावित्र्या चेति ॥ ६.२ ॥
फिर जो यह हृदय-कमल के भीतर आश्रय लेकर अन्न खाता है, वही यह अग्नि है, जो द्युलोक में स्थित है, सौर है, काल नामक और अदृश्य है, और सभी प्राणी अन्न खाते हैं। कौन सा पुष्कर है, और वह किससे बना है? यह आकाश ही वह पुष्कर है, जिसके ये चार दिशाएँ और चार उपदिशाएँ पंखुड़ियों की तरह स्थित हैं। नीचे की ओर चलते हुए ये दोनों, प्राण और आदित्य, इनकी उपासना करनी चाहिए: 'ओम्' इस अक्षर से, व्याहृतियों से और सावित्री मंत्र से, ऐसा कहा गया है।
Maitrāyaṇī 6.3
द्वे वाव ब्रह्मणो रूपे मूर्तं चामूर्तं च । अथ यन्मूर्तं तदसत्यम् यदमूर्तं तत्सत्यम् तद्ब्रह्म तज्ज्योतिः यज्ज्योतिः स आदित्यः स वा एष ओमित्येतदात्माभवत् स त्रेधात्मानं व्याकुरुत ओमिति तिस्रो मात्रा एताभिः सर्वमिदमोतं प्रोतं चैवास्मीति एवं ह्याहैतद्वा आदित्य ओमित्येवं ध्यायत आत्मानं युञ्जीतेति ॥ ६.३ ॥
ब्रह्म के दो रूप हैं: मूर्त और अमूर्त। जो मूर्त है वह असत्य है; जो अमूर्त है वह सत्य है। वह ब्रह्म है, वह ज्योति है; जो ज्योति है वह आदित्य है। वही यह ओम् नाम से आत्मा बन गया। उसने अपने को तीन प्रकार से प्रकट किया। 'ओम्' इस प्रकार तीन मात्राएँ हैं; इनके द्वारा यह सब बुना और पिरोया हुआ है, और मैं ही हूँ, ऐसा उसने कहा। इस प्रकार आदित्य ही ओम् है, ऐसा ध्यान करने वाले को आत्मा से युक्त होना चाहिए, ऐसा कहा गया है।
Maitrāyaṇī 6.4
अथान्यत्रापि उक्तमथ खलु य उद्गीथः स प्रणवो यः प्रणवः स उद्गीथ इति असौ वा आदित्य उद्गीथ एष प्रणवा इति । एवं ह्याहोद्गीथं प्रणवाख्यं प्रणेतारं भारूपं विगतनिद्रं विजरं विमृत्युं त्रिपदं त्र्यक्षरं पुनः पञ्चधा ज्ञेयं निहितं गुहायामित्येवं ह्याहोर्ध्वमूलं त्रिपाद्ब्रह्म शाखा आकाश वाय्वग्न्युदकभूम्यादय एकोऽश्वत्थनामैतद्ब्रह्मैतस्यैतत्तेजो यदसा आदित्यः ओमित्येतदक्षरस्य चैतत्तस्मादोमित्यनेनैतदुपासीताजस्रमित्येकोऽस्य सम्बोधयितेत्येवं ह्याह ः एतदेवाक्षरं पुण्यमेतदेवाक्षरं परम् । एतदेवाक्षरं ज्ञात्वा यो यदिच्छति तस्य तत् ॥ ॥ ६.४ ॥
अन्यत्र भी ऐसा कहा गया है: वह जो उद्गीथ है, वही प्रणव है, और जो प्रणव है, वही उद्गीथ है। यह आदित्य ही उद्गीथ है, यह प्रणव है। इस प्रकार वह उद्गीथ को, जिसका नाम प्रणव है, प्रेरक, प्रकाशरूप, निद्रारहित, जरारहित, मृत्युरहित, तीन पदों वाला, तीन अक्षरों वाला, और पुनः पाँच प्रकार से जानने योग्य, गुहा में स्थित कहता है। इस प्रकार वह कहता है: ऊपर जड़ वाला, तीन पादों वाला ब्रह्म है; उसकी शाखाएँ आकाश, वायु, अग्नि, जल, भूमि आदि हैं। वह एक अश्वत्थ नामक है; यह ब्रह्म है, इसका यह तेज है जो वह आदित्य है। 'ओम्' यह अक्षर है, और यह उसी का है; इसलिए 'ओम्' इस अक्षर से इसकी निरंतर उपासना करनी चाहिए। यह एक ही इसका जगाने वाला है। इस प्रकार वह कहता है: यही अक्षर पवित्र है, यही अक्षर परम है। इस अक्षर को जानकर जो जो चाहता है, उसे वही मिलता है।
Maitrāyaṇī 6.5
अथान्यत्राप्युक्तं स्वनवत्येषास्यस्तनुर्या ओमिति स्त्रीपुंनपुंसकेति लिङ्गवती एषाऽथाग्निर्वायुरादित्य इति भास्वति एषा अथ ब्रह्म रुद्रो विष्णुरित्यधिपतिवती एषाऽथ गार्हपत्यो दक्षिणाग्निराहवनीया इति मुखवती एषाऽथ ऋग्यजुःसामेति विज्ञानवती एषा भूर्भुवःस्वरिति लोकवती एषाऽथ भूतं भव्यं भविष्यदिति कालवती एषाऽथ प्राणोऽग्निः सूर्य इति प्रतापवती एषाऽथान्नमापश्चन्द्रमा इत्याप्यायनवती एषाऽथ बुद्धिर्मनोऽहङ्कारा इति चेतनवती एषाऽथ प्राणोऽपानो व्यान इति प्राणवती एषेति अत ओमित्युक्तेनैताः प्रस्तुता अर्चिता अर्पिता भवन्तीति एवं ह्याहैतद्वै सत्यकाम परां चापरां च ब्रह्म यदोमित्येतदक्षरमिति ॥ ६.५ ॥
अन्यत्र भी ऐसा कहा गया है: नौ ध्वनियों वाला इसका यह शरीर है, जो 'ओम्' है। यह स्त्री, पुरुष और नपुंसक लिंग वाला है। यह अग्नि, वायु और आदित्य के रूप में दीप्तिमान है। यह ब्रह्म, रुद्र और विष्णु के अधिपति-स्वरूप वाला है। यह गार्हपत्य, दक्षिणाग्नि और आह्वनीय के मुख-स्वरूप वाला है। यह ऋक्, यजुः और साम के विज्ञान वाला है। यह भूः, भुवः और स्वः लोकों वाला है। यह भूत, भव्य और भविष्यत् काल वाला है। यह प्राण, अग्नि और सूर्य के तेज वाला है। यह अन्न, जल और चंद्रमा के पोषण वाला है। यह बुद्धि, मन और अहंकार के चेतना वाला है। यह प्राण, अपान और व्यान वाला है। इसीलिए 'ओम्' कहने से ये सब स्तुत, पूजित और अर्पित होते हैं। इस प्रकार वह कहता है: हे सत्यकाम, यही परम और अपर ब्रह्म है, जो 'ओम्' यह अक्षर है।
Maitrāyaṇī 6.6
अथाव्याहृतं वा इदमासीत् स सत्यं प्रजापतिस्तपस्तप्त्वाऽनुव्याहरद्भूर्भुवःस्वरिति । एषैवास्य प्रजापतेः स्थविष्ठा तनुर्या लोकवतीति स्वरित्यस्याः शिरो नाभिर्भुवो भूः पादा आदित्यश्चक्षुः चक्षुरायता हि पुरुषस्य महती मात्रा चक्षुषा ह्ययं मात्राश्चरति सत्यं वै चक्षुः अक्षिण्यवस्थितो हि पुरुषः सर्वार्थेषु चरति एतस्माद्भूर्भुवःस्वरित्युपासीतानेन हि प्रजापतिर्विश्वात्मा विश्वचक्षुरिवोपासितो भवतीति एवं ह्याहैषा वै प्रजापतेर्विश्वभृत्तनुरेतस्यामिदं सर्वमन्तर्हितमस्मिन् च सर्वस्मिन्नेषा अन्तर्हितेति तस्मादेषोपासीता ॥ ६.६ ॥
आरंभ में यह अव्याहृत था। वह सत्य प्रजापति ने तप किया और तप करके 'भूः भुवः स्वः' ऐसा उच्चारण किया। यही प्रजापति का सबसे विशाल शरीर है, जो लोकों से युक्त है। 'स्वः' उसका सिर है, 'भुवः' नाभि है, 'भूः' पैर हैं, आदित्य उसकी आँख है। आँख इसलिए, क्योंकि पुरुष का माप बड़ा विस्तृत है; आँख से ही यह पुरुष मापों में विचरता है। आँख सत्य है, क्योंकि पुरुष आँख में स्थित होकर सब कार्यों में विचरता है। इसलिए 'भूः भुवः स्वः' के रूप में उपासना करनी चाहिए, क्योंकि इससे प्रजापति, जो विश्व का आत्मा और विश्व की आँख है, उपासित होता है। ऐसा ही कहा गया है: यह प्रजापति का विश्वधारक शरीर है; इसमें यह सब अंतर्हित है और यह सब में अंतर्हित है। इसलिए इसकी उपासना करनी चाहिए।
Maitrāyaṇī 6.7
तत्सवितुर्वरेण्यमित्यसौ वा आदित्यः सविता स वा एवं प्रवरणीय आत्मकामेनेत्याहुर्ब्रह्मवादिनोऽथ भर्गो देवस्य धीमहीति सविता वै देवस्ततो योऽस्य भर्गाख्यस्तं चिन्तयामीत्याहुर्ब्रह्मवादिनोऽथ धियो यो नः प्रचोदयादिति बुद्धयो वै धियस्तायोऽस्माकं प्रचोदयादित्याहुर्ब्रह्मवादिनः अथ भर्गा इति यो ह वा अमुष्मिन्नादित्ये निहितस्तारकोऽक्षिणि वैष भर्गाख्यः भाभिर्गतिरस्य हीति भर्गः भर्जयतीति वैष भर्ग इति रुद्रो ब्रह्मवादिनोऽथ भ इति भासयतीमान् लोकान् र इति रंजयतीमानि भूतानि ग इति गच्च्हन्त्यस्मिन्नागच्च्हन्त्यस्मादिमाः प्रजास्तस्माद्भरगत्वाद्भर्गः शाश्वत् सूयमानात् सूर्यः सवनात् सविताऽदानात् आदित्यः पवनात्पावनोऽथापोप्यायनादित्येवं ह्याह खल्वात्मनोऽत्मा नेतामृताख्यश्चेता मन्ता गन्तोत्सृष्टानन्दयिता कर्ता वक्ता रसयिता घ्राता द्रष्टा श्रोता स्पृशति च विभुर्विग्रहे सन्निविष्टा इत्येवं ह्याह अथ यत्र द्वैतीभूतं विज्ञानं तत्र हि शृणोति पश्यति जिघ्रति रसयति चैव स्पर्शयति सर्वमात्मा जानीतेति यत्राद्वैतीभूतं विज्ञानं कार्यकारणकर्मनिर्मुक्तं निर्वचनमनौपम्यं निरुपाख्यां किं तदवाच्यम् ॥ ६.७ ॥
वह सवितृ का वरेण्य तेज — अर्थात् वह आदित्य, सविता, जो आत्मकामी द्वारा इस प्रकार वरणीय है, ऐसा ब्रह्मवादी कहते हैं। फिर 'देवस्य भर्गः'—'हम उस देव के भर्ग का ध्यान करते हैं', सविता ही देव है, उसका जो भर्ग नामक रूप है, उसका हम चिंतन करते हैं, ऐसा ब्रह्मवादी कहते हैं। फिर 'धियो यो नः प्रचोदयात्'—बुद्धियाँ ही धी हैं; जो हमारी बुद्धियों को प्रेरित करे, ऐसा ब्रह्मवादी कहते हैं। फिर 'भर्गाः'—जो इस आदित्य में स्थित तारक है, वह भी आँख में स्थित है; यही भर्ग नामक है। उसकी गति प्रकाशों से है, इसलिए भर्ग है। जो भूनता है वही भर्ग है, ऐसा रुद्र को ब्रह्मवादी कहते हैं। फिर 'भः' से लोकों को प्रकाशित करता है, 'रः' से भूतों को आनंदित करता है, 'गः' से इसमें जाते हैं और इससे ये प्रजाएँ आती हैं। इसलिए भर्ग शाश्वत है, सूयमान होने से सूर्य, प्रेरित करने से सविता, ग्रहण करने से आदित्य, पवित्र करने से पावन, और पोषण से। ऐसा ही वह कहता है कि आत्मा का आत्मा, नेता, अमृत नामक, चेता, मन्ता, गंता, आनंद देने वाला, कर्ता, वक्ता, रसयिता, घ्राता, द्रष्टा, श्रोता, स्पर्श करने वाला और विभु है, जो शरीर में प्रविष्ट है। जहाँ विज्ञान द्वैतभूत होता है, वहीं वह सुनता, देखता, सूँघता, चखता और स्पर्श करता है, और आत्मा सब कुछ जानता है। जहाँ विज्ञान अद्वैतभूत होता है, कार्य-कारण और कर्म से मुक्त, अनिर्वचनीय, अनुपम, निरुपाख्य—वह क्या है? वह अवाच्य है।
Maitrāyaṇī 6.8
एष हि खल्वात्मेशानः शम्भुर्भवो रुद्रः प्रजापतिर्विश्वसृक् हिरण्यगर्भः सत्यं प्राणो हंसः शास्ता विष्णुर्नारायणोऽर्कः सविता धाता विधाता सम्राडिन्द्र इन्दुरिति य एष तपत्यग्निरिवाग्निना पिहितः सहस्राक्षेण हिरण्मयेनाण्डेन एष वा जिज्ञासितव्योऽन्वेष्टव्यः सर्वभूतेभ्योऽभयं दत्वारण्यं गत्वाथ बहिःकृत्वीन्द्रियार्थान्स्वाच्च्हरीरादुपलभेत एनमिति । विश्वरूपं हरिणं जातवेदसं परायणं ज्योतिरेकं तपन्तम् । सहस्ररश्मिः शतधा वर्तमानः प्राणः प्रजानामुदयत्येष सूर्यः ॥ ॥ ६.८ ॥
वास्तव में यही आत्मा ईशान, शम्भु, भव, रुद्र, प्रजापति, विश्वसृक्, हिरण्यगर्भ, सत्य, प्राण, हंस, शास्ता, विष्णु, नारायण, अर्क, सविता, धाता, विधाता, सम्राट्, इन्द्र और इन्दु कहलाता है। यह वही है जो अग्नि के समान तपता है, मानो सहस्राक्ष हिरण्मय अण्डे में अग्नि से ढका हो। इसी को जानने और खोजने योग्य माना गया है। सभी प्राणियों को अभय देकर, वन में जाकर, इन्द्रियों के विषयों को बाहर करके, अपने शरीर से इसे पाया जा सकता है। यह विश्वरूप, हरिण (स्वर्णवर्ण), जातवेदा, परम लक्ष्य, एक तेजस्वी ज्योति है जो तपता है। सहस्र किरणों वाला, सौ प्रकार से विद्यमान यह प्राण है, जो प्रजाओं के लिए सूर्य के रूप में उदित होता है।
Maitrāyaṇī 6.9
तस्माद्वा एष उभयात्मैवं विदात्मन्येवाभिध्यायत्यात्मन्येव यजतीति ध्यानं प्रयोगस्थं मनो विद्वद्भिष्टुतं मनःपूतिमुच्छिष्टोपहतमित्यनेन तत्पावयेत् मन्त्रं पठति उच्छिष्टोच्छिष्टोपहितं यच्च पापेन दत्तं मृतसूतकाद्वा वसोः पवित्रमग्निः सवितुश्च रश्मयः पुनन्त्वन्नं मम दुष्कृतं च यदन्यत् अद्भिः पुरस्तात्परिदधाति प्राणाय स्वाहापानाय स्वाहा व्यानाय स्वाहा समानाय स्वाहोदानाय स्वाहेति पञ्चभिरभिजुहोति अथावाशिष्टं यतवागश्नात्यतोऽद्भिर्भूय एवोपरिष्टात्परिदधात्याचान्तो भूत्वात्मेज्यानः प्राणोऽग्निर्विश्वोऽसीति च द्वाभ्यामात्मानमभिध्यायेत् प्राणोऽग्निः परमात्मा वै पञ्चवायुः समाश्रितः स प्रीतः प्रीणातु विश्वं विश्वभुक् विश्वोऽसि वैश्वानरोऽसि विश्वं त्वया धार्यते जायमानम् विशन् तु त्वामाहुतयश्च सर्वाः प्रजास्तत्र यत्र विश्वामृतोऽसीति एवं न विधिना खल्वनेनात्तानत्वं पुनरुपैति ॥ ६.९ ॥
इसलिए यह उभयात्मा, इस प्रकार जानने वाला, केवल अपनी आत्मा में ही ध्यान करता है और केवल अपनी आत्मा में ही यजन करता है। विद्वानों द्वारा प्रशंसित मन में स्थित यह ध्यान, मन से शुद्ध और जूठन से दूषित है, इसलिए इससे उसे शुद्ध करना चाहिए। वह मंत्र पढ़ता है: जूठन-जूठन से युक्त जो कुछ पाप से दिया गया है, अथवा मृत-सूतक से, वसु का पवित्र करने वाला अग्नि और सविता की किरणें उसे पवित्र करें, मेरा अन्न और जो अन्य दुष्कृत है। जल से वह पहले घेरा बनाता है और प्राण को स्वाहा, अपान को स्वाहा, व्यान को स्वाहा, समान को स्वाहा, उदान को स्वाहा कहकर पाँच आहुतियाँ देता है। फिर जो शेष है, उसे मौन होकर खाता है। इसके बाद फिर जल से ऊपर घेरा बनाता है, आचमन करके आत्मयज्ञ करते हुए। 'तुम प्राण हो, अग्नि हो, सर्वरूप हो' — इन दो मंत्रों से आत्मा का ध्यान करे। प्राण, अग्नि, परमात्मा, वास्तव में पाँच वायु पर आश्रित है। वह प्रसन्न होकर सबको प्रसन्न करे, सर्वभोक्ता। तुम सब हो, वैश्वानर हो, सब तुम्हारे द्वारा धारण किया जाता है, जन्म लेते हुए। आहुतियाँ और समस्त प्रजाएँ तुममें प्रवेश करती हुई वहाँ हैं जहाँ तुम विश्वामृत हो। इस प्रकार विधि से नहीं, इस भोजन-भाव से वह फिर लौट आता है।
Maitrāyaṇī 6.10
अथापरं वेदितव्यमुत्तरो विकारोऽस्यात्मयज्ञस्य यथान्नमन्नादश्चेति अस्योपव्याख्यानं पुरुषश्चेता प्रधानान्तःस्थः स एव भोक्ता प्राकृतमन्नं भुङ्क्त इति तस्यायं भूतात्मा ह्यन्नमस्यकर्ता प्रधानः तस्मात्त्रिगुणं भोज्यं भोक्ता पुरुषोऽन्तस्थः अत्र दृष्टं नाम प्रत्ययम् यस्माद्बीजसम्भवा हि पशवस्तस्माद्बीजं भोज्यमनेनैव प्रधानस्य भोज्यत्वं व्याख्यातं तस्माद्भोक्ता पुरुषो भोज्या प्रकृतिस्तत्स्थो भुङ्क्त इति प्राकृतमन्नं त्रिगुणभेदपरिणमत्वान्महदाद्यं विशेषान्तं लिङ्गमनेनैव चतुर्दशविधस्य मार्गस्य व्याख्या कृता भवति सुखदुःखमोहसंज्ञं ह्यन्नभूतमिदं जगत् न हि बीजस्य स्वादुपरिग्रहोऽस्तीति यावन्नप्रसूतिः तस्याप्येवं तिसृष्ववस्थास्वन्नत्वं भवति कौमारं यौवनं जरा परिणमत्वातत्दन्नत्वमेवं प्रधानस्य व्यक्ततां गतस्योपलब्धिर्भवति तत्र बुद्ध्यादीनि स्वादुनि भवन्त्यध्यवसायसङ्कल्पाभिमाना इति अथेन्द्रियार्थान् पञ्चस्वादुनि भवन्ति एवं सर्वाणीन्द्रियकर्माणि प्राणकर्माणि एवं व्यक्तमन्नमव्यक्तमन्नम् अस्य निर्गुणो भोक्ता भोक्तृत्वाच्चैतन्यं प्रसिद्धं तस्य यथाग्निर्वै देवानामन्नदः सोमोऽन्नमग्निनैवान्नमित्येवंवित् सोमसंज्ञोऽयंभूतत्माऽग्निसंज्ञोऽप्यव्यक्तमुखा इति वचनात्पुरुषो ह्यव्यक्तमुखेन त्रिगुणं भुङ्क्त इति यो हैवं वेद संन्यासी योगी चात्मयाजी चेति अथ यद्वन्न कश्चिच्च्हून्यागारे कामिन्यः प्रविष्टाः स्पृशतीन्द्रियार्थान् तद्वद् यो न स्पृशति प्रविष्टान् संन्यासी योगी चात्मयाजी चेति ॥ ६.१० ॥
अब इसके आगे जानने योग्य है कि यह आत्मयज्ञ का अगला विकार है, जैसे अन्न है और अन्न का भोक्ता है। इसकी व्याख्या यह है: चेतन पुरुष प्रधान के भीतर स्थित है, वही भोक्ता है और प्राकृत अन्न का भोग करता है। यह भूतात्मा ही अन्न है, और प्रधान इसका अकर्ता है। इसलिए त्रिगुणमय भोग्य है और भोक्ता पुरुष भीतर स्थित है। यहाँ यह प्रत्यय देखा गया है कि पशु बीज से उत्पन्न होते हैं, अतः बीज ही भोग्य है। इसी से प्रधान की भोग्यता समझाई गई है। इसलिए पुरुष भोक्ता है, प्रकृति भोग्य है, और उसमें स्थित होकर वह भोग करता है। प्राकृत अन्न त्रिगुणों के भेद से परिणत होकर महत् से आरंभ होकर विशेष तक का लिंग है। इसी से चौदह प्रकार के मार्ग की व्याख्या की गई है। यह जगत सुख, दुख और मोह नामक अन्नरूप है। बीज का स्वाद ग्रहण नहीं होता, जब तक अन्न की उत्पत्ति न हो। उसका भी इसी प्रकार तीन अवस्थाओं में अन्नत्व होता है: बचपन, यौवन और बुढ़ापा, परिणाम के कारण। इसी प्रकार व्यक्त हुए प्रधान का अन्नत्व ही उपलब्ध होता है। वहाँ बुद्धि आदि स्वादिष्ट होते हैं, अध्यवसाय, संकल्प और अभिमान भी। फिर इन्द्रियों के पाँच विषय स्वादिष्ट होते हैं। इसी प्रकार सभी इन्द्रिय-कर्म और प्राण-कर्म। इस प्रकार व्यक्त अन्न और अव्यक्त अन्न हैं। इसका भोक्ता निर्गुण है, और भोक्तृत्व से चैतन्य प्रसिद्ध है। जैसे अग्नि देवताओं का अन्नभोक्ता है, और सोम अन्न है, अग्नि से ही अन्न होता है, ऐसा जो जानता है, वह सोम कहलाने वाला यह भूतात्मा है, और अग्नि नाम वाला भी अव्यक्त मुख वाला है, ऐसा वचन है। पुरुष अव्यक्त मुख से त्रिगुण का भोग करता है। जो इस प्रकार जानता है, वह संन्यासी, योगी और आत्मयाजी है। जैसे किसी सूने घर में कामिनियाँ प्रवेश करके इन्द्रियों के विषयों को छूती हैं, वैसे ही जो प्रविष्ट हुओं को नहीं छूता, वह संन्यासी, योगी और आत्मयाजी है।
Maitrāyaṇī 6.11
परं वा एतदात्मनो रूपं यदन्नमन्नमयो ह्ययं प्राणोऽथ न यद्यश्नात्यमन्ताऽश्रोताऽस्प्रष्टाऽद्रष्टाऽवक्ताऽघ्रातारसयिता भवति प्राणांश्चोत्सृजतीति एवं ह्याहाथ यदि खल्वश्नाति प्राणसमृद्धो भूत्वा मन्ता भवति श्रोता भवति स्प्रष्टा भवति वक्ता भवति रसयिता भवति घ्राता भवति द्रष्टा भवतीति एवं ह्याह अन्नाद्वै प्रजाः प्रजायन्ते याः कश्चित्पृथिवीशृताः । अतोऽन्नेनैव जीवन्ति अथैतदपि यन्ति अन्ततः ॥ ६.११ ॥
यह आत्मा का श्रेष्ठ रूप है, जो अन्नमय है, क्योंकि यह प्राण भी अन्नमय है। यदि वह अन्न नहीं खाता तो वह न मनन करने वाला, न सुनने वाला, न छूने वाला, न देखने वाला, न बोलने वाला, न सूंघने वाला और न स्वाद लेने वाला होता है, और प्राणों को त्याग देता है। ऐसा ही वे कहते हैं। और यदि वह अन्न खाता है, तो प्राण से परिपूर्ण होकर मनन करने वाला, सुनने वाला, छूने वाला, बोलने वाला, स्वाद लेने वाला, सूंघने वाला और देखने वाला होता है। ऐसा ही वे कहते हैं। अन्न से ही पृथ्वी पर आश्रित प्रजाएँ उत्पन्न होती हैं। इसलिए वे अन्न से ही जीवित रहती हैं, और अंत में उसी को प्राप्त होती हैं।
Maitrāyaṇī 6.12
अथान्यत्रापि उक्तम् सर्वाणि ह वा इमानि भूतान्यहरहः प्रपतन्त्यन्नमभिजिघृक्षमाणानि सूर्यो रश्मिभिराददात्यन्नं तेनासौ तपत्यन्नेनाभिषिक्ताः पचन्तीमे प्राणा अग्निर्वा अन्नेनोज्ज्वलत्यन्नकामेनेदं प्रकल्पितं ब्रह्मणा अतोऽन्नमात्मेत्युपासीतेत्वेयं ह्याह । अनाद्भूतानि जायन्ते जातान्यन्नेन वर्धन्ते अद्यतेऽत्ति च भूतानि तस्मादन्नं तदुच्यते ॥ ६.१२ ॥
अन्यत्र भी यह कहा गया है: ये सभी प्राणी प्रतिदिन अन्न को ग्रहण करने की इच्छा से आते हैं। सूर्य अपनी किरणों से अन्न को ग्रहण करता है, उसी से वह तपता है। अन्न से अभिषिक्त होकर वे प्राण पकाते हैं; अन्न से ही अग्नि प्रज्वलित होती है। अन्नकामी के लिए ब्रह्म ने यह संसार रचा। इसलिए अन्न को आत्मा मानकर उपासना करनी चाहिए। ऐसा ही वे कहते हैं: अन्न से प्राणी उत्पन्न होते हैं, उत्पन्न होकर अन्न से बढ़ते हैं; वे भोजन किए जाते हैं और भोजन भी करते हैं। इसलिए उसे अन्न कहा जाता है।
Maitrāyaṇī 6.13
अथान्यत्रापि उक्तम् विश्वभृद्वै नामैषा तनुर्भगवतो विष्णोर्यदिदमन्नं प्राणो वा अन्नस्य रसो मनः प्राणस्य विज्ञानं मनस आनन्दं विज्ञानस्येति अन्नवान् प्राणवान् मनश्वान् विज्ञानवान् आनन्दवान् च भवति यो हैवं वेद यावान्तीह वै भूतान्यन्नमदन्ति तावत्स्वन्तस्थोऽन्नमत्ति यो हैवंवेद । अन्नमेव विजरन्नमन्नं संवननं स्मृतम् । अन्नं पशूनां प्राणोऽन्नं ज्येष्ठमन्नं भिषक् स्मृतम् ॥ ६.१३ ॥
अन्यत्र भी यह कहा गया है: यह भगवान विष्णु का विश्वभृत नामक शरीर है, जो यह अन्न है। प्राण अन्न का रस है, मन प्राण का विज्ञान है, और विज्ञान का आनंद है। जो इस प्रकार जानता है, वह अन्नवान, प्राणवान, मनवान, विज्ञानवान और आनंदवान होता है। जितने प्राणी यहाँ अन्न खाते हैं, उतना ही वह अपने भीतर स्थित होकर अन्न खाता है, जो इस प्रकार जानता है। अन्न ही अजर है, अन्न ही संवर्धन करने वाला कहा गया है। अन्न पशुओं का प्राण है, अन्न ज्येष्ठ है, अन्न को वैद्य कहा गया है।
Maitrāyaṇī 6.14
अथान्यात्रप्युक्तम् अन्नं वा अस्य सर्वस्य योनिः कालश्चान्नस्य सूर्यो योनिः कालस्य तस्यैतद्रूपं यन् निमेषादिकालात्सम्भृतं द्वादशात्मकं वत्सरमेतस्याग्नेयमर्धमर्धं वारुणं मघाद्यं श्रविष्ठार्धमाग्नेयं क्रमेणोत्क्रमेण सार्पाद्यं श्रविष्ठार्धान्तं सौम्यम् तत्रैकैकमात्मनो नवांशकं सचारकविधम् सौक्ष्म्यत्वादेतत्प्रमाणमनेनैव प्रमीयते हि कालः न विना प्रमाणेन प्रमेयस्योपलब्धिः प्रमेयोऽपि प्रमाणतां पृथक्त्वादुपैत्यात्मसम्बोधनार्थमित्येवं ह्याह । यावत्यो वै कालस्य कलास्तावतीषु चरत्यसौ यः कालं ब्रह्मेत्युपासीत कालस्तस्यातिदूरमपसरतीति एवं ह्याह कालात्स्रवन्ति भूतानि कालाद्वृद्धिं प्रयान्ति च । काले चास्तं नियच्च्हन्ति कालो मूर्तिरमूर्तिमान् ॥ ॥ ६.१४ ॥
अब एक और (बात) कही गई है: अन्न ही इस सब का स्रोत है, और काल अन्न का स्रोत है; सूर्य काल का स्रोत है। उसका यह रूप है कि निमेष आदि काल से संगृहीत होकर वह बारह रूपों वाला संवत्सर बनता है। इसका आधा आग्नेय है और आधा वारुण है; मघा से आरंभ होकर श्रविष्ठा के आधे तक (एक भाग) आग्नेय है, और क्रम तथा विपरीत क्रम से सार्प (आश्लेषा) से लेकर श्रविष्ठा के आधे तक सौम्य है। वहाँ प्रत्येक अपने नवांश के साथ, अपनी गति के नियमों सहित, है। सूक्ष्म होने के कारण यह प्रमाण है, और इसी से काल का माप होता है, क्योंकि प्रमाण के बिना प्रमेय की उपलब्धि नहीं होती। प्रमेय भी पृथक होने के कारण प्रमाण-भाव को प्राप्त होता है, आत्मा को जगाने के लिए, ऐसा ही कहा गया है। जितनी काल की कलाएँ हैं, उतनी ही में वह गति करता है; जो काल को ब्रह्म मानकर उपासना करता है, काल उससे बहुत दूर हट जाता है, ऐसा ही कहा गया है। काल से ही प्राणी उत्पन्न होते हैं और काल से ही वृद्धि को प्राप्त होते हैं; काल में ही वे अस्त होकर विलीन हो जाते हैं। काल मूर्त भी है और अमूर्त भी।
Maitrāyaṇī 6.15
द्वे वाव ब्रह्मणो रुपे कालश्चाकालश्चाथ यः प्रागादित्यात्सोऽकालोऽकालोऽथ य आदित्याद्यः स कालः सकलः सकलस्य वा एतद्रूपं यत्संवत्सरः संवत्सरात्खल्वेवेमाः प्रजाः प्रजायन्ते संवत्सरेणेह वै जाता विवर्धन्ते संवत्सरे प्रत्यस्तं यन्ति तस्मात्संवत्सरो वै प्रजापतिः कालोऽन्नं ब्रह्मनीडमात्मा चेत्येवं ह्याह कालः पचति भूतानि सर्वाण्येव महात्मनि । यस्मिन् तु पच्यते कालो यस्तं वेद स वेदवित् ॥ ॥ ६.१५ ॥
ब्रह्म के दो ही रूप हैं: काल और अकाल। जो आदित्य से पहले है वह अकाल है, अकाल है; और जो आदित्य से है वह काल है, जो सकल (अंशों सहित) है। यह सकल का रूप है कि संवत्सर है। संवत्सर से ही ये प्रजाएँ उत्पन्न होती हैं; संवत्सर से यहाँ उत्पन्न होकर बढ़ती हैं; संवत्सर में वे अस्त की ओर जाती हैं। इसलिए संवत्सर ही प्रजापति है; काल, अन्न, ब्रह्म का घोंसला और आत्मा है, ऐसा ही कहा गया है। काल सभी भूतों को महान आत्मा में ही पकाता है। जिसमें काल पकाया जाता है, जो उसे जानता है, वही वेद को जानने वाला है।
Maitrāyaṇī 6.16
विग्रहवानेष कालः सिन्धुराजः प्रजानाम् एष तत्स्थः सविताख्यो यस्मादेवेमे चन्द्रर्क्षग्रह संवत्सरादयः सूयन्ते अथैभ्यः सर्वमिदमत्र वा यत्किञ्चित्शुभाशुभं दृश्यन्तेह लोके तदेतेभ्यस्तस्मादादित्यात्मा ब्रह्माथ कालसंज्ञमादित्यमुपासीतादित्यो ब्रह्मेत्येकेऽथ एवं ह्याह । होता भोक्ता हविर्मन्त्रो यज्ञो विष्णुः प्रजापतिः । सर्वः कश्चित्प्रभुः साक्षी योऽमुष्मिन्भाति मण्डले ॥ ॥ ६.१६ ॥
यह काल मूर्तिमान है, प्रजाओं का राजा सिंधु-राजा है; उसमें स्थित यह सविता नाम वाला है, जिससे ही चंद्र, नक्षत्र, ग्रह, संवत्सर आदि उत्पन्न होते हैं। फिर इनसे ही यहाँ लोक में जो कुछ भी शुभ-अशुभ दिखाई देता है, वह सब इन्हीं से है; इसलिए आदित्य जिसकी आत्मा है, वह ब्रह्म है। तब काल नाम वाले आदित्य की उपासना करनी चाहिए; कुछ लोग आदित्य को ब्रह्म कहते हैं। और ऐसा ही कहा गया है: होता, भोक्ता, हविर्मंत्र, यज्ञ, विष्णु, प्रजापति, सब कोई, प्रभु, साक्षी, जो उस मंडल में प्रकाशित होता है।
Maitrāyaṇī 6.17
ब्रह्म ह वा इदमग्र आसीत् एकोऽनन्तः प्रागनन्तो दक्षिणोऽनन्तः प्रतीच्यनन्त उदीच्यनन्त ऊर्ध्वान् चाऽवान् च सर्वतोऽनन्तः न ह्यास्य प्राच्यादि दिशः कल्पन्तेऽथ तिर्यग्वान् चोर्ध्वं वा अनूह्य एष परमात्माऽपरिमितोऽतर्क्योऽचिन्त्य एष आकाशात्मा एवैष कृत्स्नक्षय एको जागर्तीति एतस्मादाकाशादेष खल्विदं चेतामात्रं बोधयति अनेनैव चेदम् ध्यायते अस्मिन् च प्रत्यस्तं याति अस्यैतद्भास्वरं रूपं यदमुष्मिन्नादित्ये तपति अग्नौ चाधुमके यज्ज्योतिश्चित्रतरमुदरस्तोऽथ वा यः पचत्यन्नम् इत्येवं ह्याह यश्चैषोऽग्नौ यश्चायं हृदये यश्चासावादित्ये स एष एका इत्येकस्य हैकत्वमेति य एवं वेद ॥ ६.१७ ॥
पूर्वकाल में यह ब्रह्म ही था, एक और अनंत। पूर्व में अनंत, दक्षिण में अनंत, पश्चिम में अनंत, उत्तर में अनंत, ऊपर और नीचे भी अनंत, सब ओर अनंत। वास्तव में उसके लिए पूर्व आदि दिशाएँ लागू नहीं होतीं। तिरछा, या ऊपर की ओर, इसे अनुमान से जानना चाहिए। यह परमात्मा अपरिमित, तर्क से परे और अचिंत्य है। यह आकाशरूप है, वही एकमात्र सबका संहारक है और जागता रहता है। इस आकाश से यह चेतनामात्र इस संसार को जगाता है, इसी से यह ध्यान किया जाता है, और इसी में यह लीन होता है। जो तेजस्वी रूप इसका उस आदित्य में चमकता है, अग्नि में और धूमरहित ज्योति में, जो उदर में पचाने वाली अग्नि है, वह अत्यंत विचित्र ज्योति है। ऐसा ही कहा गया है: जो इस अग्नि में है, जो हृदय में है और जो उस आदित्य में है, वह यह एक ही है। जो इस प्रकार जानता है, वह एक के साथ एकत्व को प्राप्त होता है।
Maitrāyaṇī 6.18
तथा तत्प्रयोगकल्पः प्राणायामः प्रत्याहारो ध्यानं धारणा तर्कः समाधिः षडङ्गा इत्युच्यते योगः अनेन यदा पश्यन्पश्यति रुक्मवर्णं कर्तारमीशं पुरुषं ब्रह्मयोनिम् तदा विद्वान्पुण्यपापे विहाय परेऽव्यये सर्वमेकीकरोति एवं ह्याह यथा पर्वतमादीप्तं नाश्रयन्ति मृगद्विजाः । तद्वद्ब्रह्मविदो दोषा नाश्रयन्ति कदाचन ॥ ॥ ६.१८ ॥
इसी प्रकार उसके अभ्यास की विधि को, प्राणायाम, प्रत्याहार, ध्यान, धारणा, तर्क और समाधि, इन छह अंगों वाला योग कहा जाता है। इससे जब वह देखता है, उस स्वर्णवर्ण, कर्ता, ईश्वर, पुरुष, ब्रह्म के उद्गम को, तब विद्वान पुण्य और पाप दोनों को छोड़कर उस परम अविनाशी में सबको एक कर देता है। ऐसा ही कहा गया है: जैसे जलते हुए पर्वत का आश्रय मृग और पक्षी नहीं लेते, वैसे ही ब्रह्मज्ञ को दोष कभी नहीं आश्रय देते।
Maitrāyaṇī 6.19
अथान्यत्राप्युक्तम् यदा वै बहिर्विद्वान्मनो नियम्येन्द्रियार्थान् च प्राणो निवेशयित्वा निःसङ्कल्पस्ततस्तिष्ठेत् अप्राणादिह यस्मात्सम्भूतः प्राणसंज्ञको जीवस्तस्मात्प्राणो वै तुर्याख्ये धारयेत्प्राणम् इत्येवं ह्याह अचित्तं चित्तमध्यस्तमचिन्त्यं गुह्यमुत्तमम् । तत्र चित्तं निधायेत तच्च लिङ्गं निराश्रयम् ॥ ॥ ६.१९ ॥
अब अन्यत्र भी कहा गया है: जब विद्वान बाहर के मन को और इंद्रियों के विषयों को नियंत्रित करके, प्राण को स्थिर करके, संकल्परहित होकर स्थित हो, तब इस अप्राण से, जिससे प्राण नाम का जीव उत्पन्न होता है, इसलिए तुर्य नामक अवस्था में प्राण को धारण करे। ऐसा ही कहा गया है: अचित्त, चित्त पर अध्यस्त, अचिंत्य, गुप्त और परम; वहाँ चित्त को स्थापित करना चाहिए, और वह लिंग आधाररहित हो।
Maitrāyaṇī 6.20
अथान्यत्राप्युक्तम् अतः परास्य धारणा तालुरसनाग्रनिपीडना द्वाङ्मनःप्राणनिरोधनाद्ब्रह्म तर्केण पश्यति यदात्मनाऽऽत्मान मणोरणीयांसं द्योतमानं मनःक्षयात्पश्यति तदात्मनात्मानं दृष्ट्वा निरात्मा भवति निरात्मकत्वादसङ्ख्योऽयोनिश्चिन्त्यो मोक्षलक्षणमित्येतत्परं रहस्यम् इत्येवं ह्याह चित्तस्य हि प्रसादेन हन्ति कर्म शुभाशुभम् । प्रसन्नात्मात्मनि स्थित्वा सुखमव्ययमश्नुता इति ॥ ॥ ६.२० ॥
इसके अतिरिक्त अन्यत्र भी कहा गया है: इसलिए इसकी परम धारणा है, जिसमें तालु और जिह्वा के अग्रभाग को दबाया जाता है, इन्द्रियों, मन और प्राण का निरोध किया जाता है। तर्क से ब्रह्म को देखा जाता है। जब आत्मा से आत्मा को, जो अणु से भी सूक्ष्म और प्रकाशमान है, मन के क्षय से देखा जाता है, तब आत्मा से आत्मा को देखकर वह निरात्मा हो जाता है। निरात्मकता के कारण वह असंख्य, अयोनि, अचिन्त्य और मोक्षस्वरूप हो जाता है, यह परम रहस्य है। ऐसा ही कहा गया है: चित्त की प्रसन्नता से शुभ-अशुभ कर्म नष्ट हो जाते हैं। प्रसन्नात्मा आत्मा में स्थित होकर अविनाशी सुख को प्राप्त करता है।
Maitrāyaṇī 6.21
अथान्यत्राप्युक्तम् ऊर्ध्वगा नाडी सुषुम्नाख्या प्राणसञ्चारिणी ताल्वन्तर्विच्च्हिन्ना तया प्राणोङ्कारमनोयुक्तयोर्ध्वमुत्क्रमेत् ताल्वध्याग्रं परिवर्त्य इन्द्रियाण्यसंयोज्य महिमा महिमानं निरीक्षेता ततो निरात्वकमेति निरात्मकत्वान्न सुखदुःखभाग्भवति केवलत्वं लभता इत्येवं ह्याह परः पूर्वं प्रतिष्ठाप्य निगृहीतानिलं ततः । तीर्त्वा पारमपारेण पश्चाद्युञ्जीत मूर्ध्वनि ॥ ॥ ६.२१ ॥
इसके अतिरिक्त अन्यत्र भी कहा गया है: ऊर्ध्वगामी सुषुम्ना नाम की नाडी, जो प्राण का संचार करती है और तालु के भीतर से विभक्त है, उससे प्राण, ओंकार और मन को युक्त करके ऊपर की ओर उठना चाहिए। तालु के ऊपरी अग्रभाग को घुमाकर, इन्द्रियों को न जोड़ते हुए, महिमा (आत्मा की महिमा) को देखना चाहिए। तब निरात्मकता को प्राप्त होता है; निरात्मकता के कारण वह सुख-दुःख का भागी नहीं होता और केवलत्व को प्राप्त करता है। ऐसा ही कहा गया है: पहले श्रेष्ठ (परम) को स्थापित कर, वायु को निगृहीत करके, फिर अपर से पार होकर बाद में मस्तक में योग करे।
Maitrāyaṇī 6.22
अथान्यत्राप्युक्तम् द्वे वा व ब्रह्मणी अभिध्येये शब्दश्चाशब्दश्च अथ शब्देनैवाशब्दमाविष्क्रियते अथ तत्र ओमिति शब्दोऽनेनोर्ध्वमुत्क्रान्तोऽशब्दे निधनमेति अथाहैषा गतिरेतदमृतम् अतत्सायुज्यत्वम् निर्वृतत्वम् तथा चेति अथ यथोर्णनाभिस्तन्तुनोर्ध्वमुत्क्रान्तोऽवकाशं लभतीत्येवं वा व खल्वासावभिध्याता ओमित्यनेनोर्ध्वमुत्क्रान्तः स्वातन्त्र्यं लभते अन्यथा परे शब्दवादिनः श्रवणाङ्गुष्ठयोगेनान्तर्हृदयाकाशशब्दमाकर्णयन्ति सप्तविधेयं तस्योपमा यथा नद्यः किङ्किणी कांस्यचक्रकभेक विःकृन्दिका वृष्टिर्निवाते वदतीति तं पृथग्लक्षणमतीत्य परेऽशब्देऽव्यक्ते ब्रह्मण्यस्तं गताः तत्र तेऽपृथग्धर्मिणोऽपृथग्विवेक्या यथा सम्पन्ना मधुत्वं नानारसा इत्येवं ह्याह द्वे ब्रह्मणि वेदितव्ये शब्दब्रह्म परां च यत् । शब्दब्रह्मणि निष्णातः परं ब्रह्माधिगच्छति ॥ ॥ ६.२२ ॥
अन्यत्र भी कहा गया है: ब्रह्म के दो रूप ध्यान योग्य हैं — शब्द और अशब्द। शब्द के द्वारा ही अशब्द प्रकट होता है। वहाँ 'ॐ' यह शब्द है, जो इसके द्वारा ऊपर उठकर अशब्द में विलीन हो जाता है। यही गति है, यही अमृत है, यही उससे एकता और परम शान्ति है। जैसे मकड़ी अपने धागे के सहारे ऊपर चढ़कर स्थान पा लेती है, वैसे ही ध्यान किया गया वह ॐ के द्वारा ऊपर उठकर स्वतंत्रता पाता है। अन्य शब्दवादी कान और अँगूठे को जोड़कर हृदय के भीतर आकाश में शब्द सुनते हैं। उसकी सात प्रकार की उपमाएँ हैं — जैसे नदियाँ, घुँघरू, कांस्य-चक्र, मेंढक, मेघ-ध्वनि, वर्षा निर्वात में बोलती हुई। उस पृथक् लक्षण को पार करके वे परम अशब्द, अव्यक्त ब्रह्म में लीन हो जाते हैं। वे अभिन्न स्वभाव वाले हैं, जैसे मधुरता में मिले विभिन्न रस एक हो जाते हैं। इसी प्रकार कहा गया है: दो ब्रह्म जानने योग्य हैं — शब्दब्रह्म और परब्रह्म। शब्दब्रह्म में निपुण होकर मनुष्य परब्रह्म को प्राप्त करता है।
Maitrāyaṇī 6.23
अथान्यत्राप्युक्तम् यः शब्दस्तदोमित्येतदक्षरम् यदस्याग्रं तच्च्हान्तमशब्दमभयमशोकमानन्दं तृप्तं स्थिरमचलममृतमच्युतं ध्रुवं विष्णुसंज्ञितं सर्वापरत्वाय तदेता उपसीतेत्येवं ह्याह योऽसौ परापरो देवा ॐकारो नाम नामतः । निःशब्दः शून्यभूतस्तु मूर्ध्नि स्थाने ततोऽभ्यसेत् ॥ ॥ ६.२३ ॥
अन्यत्र भी कहा गया है: जो शब्द है वह 'तत् ॐ' यह अक्षर है। इसका जो अग्र है वह अन्त वाला है — अशब्द, अभय, अशोक, आनन्द, तृप्त, स्थिर, अचल, अमृत, अच्युत, ध्रुव, जिसे विष्णु कहा जाता है। सबसे परे होने के लिए उसकी उपासना करनी चाहिए। इसी प्रकार कहा गया है: जो परा-अपरा देव हैं, नाम से ओंकार है, वह शब्दरहित और शून्यरूप होकर मस्तक के स्थान में है; वहीं से अभ्यास करना चाहिए।
Maitrāyaṇī 6.24
अथान्यत्राप्युक्तम् धनुः शरीरम् ओमित्येतच्छरः शिखास्य मनः तमोलक्षणं भित्वा तमोऽतमाविष्टमागच्छति अथाविष्टं भित्वाऽलातचक्रमिव स्फुरन्तमादित्यवर्णमूर्जस्वन्तं ब्रह्म तमसः पर्यमपश्यद्यदमुष्मिन्नादित्येऽथ सोमेऽग्नौ विद्युति विभाति अथ खल्वेनं दृष्ट्वाऽमृतत्वं गच्छतीत्येवं ह्याह ध्यानमन्तःपरे तत्त्वे लक्ष्येषु च निधीयते । अतोऽविशेषविज्ञानं विशेषमुपगच्छति ॥ मानसे च विलीने तु यत्सुखं चात्मसाक्षिकम् । तद्ब्रह्म चामृतं शुक्रं सा गतिर्लोक एव सः ॥ ॥ ६.२४ ॥
इसके अतिरिक्त अन्यत्र भी कहा गया है: शरीर धनुष है, ओम् ही बाण है, मन उसका अग्रभाग है। तमोगुण के लक्षणों को भेदकर वह अ-तम में प्रवेश करता है। फिर, प्रविष्ट होकर, जलते हुए अलात-चक्र के समान चमकते, सूर्य के वर्ण वाले, ओजस्वी ब्रह्म को, जो तम से परे है, वह देखता है, जो उस आदित्य में, फिर सोम में, अग्नि में और विद्युत में प्रकाशित होता है। इसे देखकर वह निश्चय ही अमरत्व को प्राप्त होता है, ऐसा ही कहा गया है। ध्यान भीतर के परम तत्त्व और लक्ष्यों में स्थिर होता है। इसलिए अविशेष ज्ञान विशेष को प्राप्त होता है। मन के विलीन होने पर जो आत्म-साक्षी सुख है, वही ब्रह्म है, वही अमृत और शुद्ध है, वही लोक में गति है।
Maitrāyaṇī 6.25
अथान्यत्राप्युक्तम् निद्रेवान्तर्हितेन्द्रियः शुद्धितमया धिया स्वप्न इव यः पश्यतीन्द्रियबिलेऽविवशः प्रणवाख्यं प्रणेतारं भारूपं विगतनिद्रं विजरं विमृत्युं विशोकं च सोऽपि प्रणवाख्यः प्रणेता भारूपः विगत निद्रः विजरः विमृत्युर्विशोको भवतीत्येवं ह्याह एवं प्राणमथोङ्कारं यस्मात्सर्वमनेकधा । युनक्ति युञ्जते वापि यस्माद्योग इति स्मृतः ॥ एकत्वं प्राणमनसोरिन्द्रियाणां तथैव च । सर्वभावपरित्यागो योग इत्यभिधीयते ॥ ॥ ६.२५ ॥
इसके अतिरिक्त अन्यत्र भी कहा गया है: जो इन्द्रियों को भीतर समेट कर, अत्यन्त शुद्ध बुद्धि से, मानो निद्रा में हो और स्वप्न की तरह, इन्द्रिय-छिद्र में, अविवश होकर उस प्रणव नामक प्रणेता को देखता है, जो प्रकाश-रूप, निद्रारहित, जरारहित, मृत्युरहित और शोकरहित है, वह भी प्रणव नामक प्रणेता, प्रकाश-रूप, निद्रारहित, जरारहित, मृत्युरहित और शोकरहित हो जाता है, ऐसा ही कहा गया है। इस प्रकार प्राण और ॐकार को, क्योंकि वह सबको अनेक प्रकार से जोड़ता है और जिससे योगी उसमें जुड़ते हैं, इसीलिए उसे योग कहा गया है। प्राण और मन की एकता, तथा इन्द्रियों की भी वैसी ही एकता, और सभी भावों का त्याग, यही योग कहा जाता है।
Maitrāyaṇī 6.26
अथान्यत्राप्युक्तम् यथा वाप्सु चारिणः शाकुनिकः सूत्रयन्त्रेणोद्धृत्योदरेऽग्नौ जुहोत्येवं वा व खल्विमान्प्राणानोमित्यनेनोद्धृत्यानामयेऽग्नौ जुहोति अतस्तप्तोर्विवसोऽथ यथा तप्तोर्वि सार्पिस्तृणकाष्ठसंस्पर्शे नोज्ज्वलतीत्येवं वा व खल्वसावप्राणाख्यः प्राणसंस्पर्शेनोज्ज्वलति अथ यदुज्ज्वलत्येतद्ब्रह्मणो रूपं चैतद्विष्णोः परमं पदम् चैतद्रुद्रस्य रुद्रत्वमेतत्तदपरिमितधा चात्मानं विभज्य पूरयतीमां लोकानित्येवं ह्याह वह्नेश्च यद्वत्खलु विस्फुलिङ्गाः सूर्यान्मयूखाश्च तथैव तस्य प्राणादयो वै पुनरेव तस्माद् अभ्युच्चरन्तीह यथाक्रमेण ॥ ॥ ६.२६ ॥
इसके अतिरिक्त अन्यत्र भी कहा गया है: जैसे जल में विचरते पक्षी को शिकारी सूत्र-यंत्र से खींचकर पेट में, फिर अग्नि में हवन करता है, वैसे ही वह इन प्राणों को ओम् से खींचकर अनामय अग्नि में हवन करता है। इसलिए जैसे तपे हुए निर्वस्त्र (पात्र) में घी तिनके और लकड़ी के स्पर्श से नहीं जलता, वैसे ही वह अप्राण नामक तत्व प्राण के स्पर्श से जल उठता है। और जो यह जलता है, वही ब्रह्म का रूप है, यही विष्णु का परम पद है, यही रुद्र का रुद्रत्व है; यही अपरिमित रूप से अपने को विभाजित कर इन लोकों को भरता है, ऐसा ही कहा गया है। जैसे अग्नि की चिंगारियाँ और सूर्य की किरणें, वैसे ही उसके प्राण आदि पुनः उसी से यथाक्रम ऊपर उठते हैं।
Maitrāyaṇī 6.27
अथान्यत्राप्युक्तम् ब्रह्मणो वा वैतत्तेजः परस्यामृतस्याशरीरस्य यच्छरीरस्यौष्ण्यमस्यैतद् घृतमथाविः सन् नभसि निहितं वैतदेकाग्रेणैवमन्तर्हृदयाकाशं विनुदन्ति यत्तस्य ज्योतिरिव सम्पद्यतीति अतस्तद्भावम् अचिरेणैति भूमावयस्पिण्डं निहितं यथाऽचिरेणैति भूमित्वम् मृद्वत्संस्थमयस्पिण्डं यथाग्न्ययस्कारादयो नाभिभवन्ति प्रणश्यति चित्तं तथाश्रयेण सहैवमित्येवं ह्याह हृद्याकाशमयं कोशमानन्दं परमालयम् । स्वं योगश्च ततोऽस्माकं तेजश्चैवाग्निसूर्ययोः ॥ ॥ ६.२७ ॥
अब दूसरे स्थान पर भी कहा गया है: यह ब्रह्म का तेज है, जो परम, अमृत और शरीररहित है, और जो शरीर की ऊष्मा है। यह घी है, जो प्रकट होकर आकाश में स्थित है। जो इसे एकाग्रता से इस प्रकार हृदय के भीतर के आकाश में मथते हैं, उसका प्रकाश ज्योति के समान हो जाता है। इसलिए वह उसी भाव को शीघ्र प्राप्त करता है, जैसे पृथ्वी में रखा लोहे का पिंड शीघ्र पृथ्वीपन को प्राप्त होता है, या जैसे कोमल मिट्टी में रखा लोहे का पिंड, जिसे लोहार आदि अभिभूत नहीं कर पाते, नष्ट हो जाता है। इसी प्रकार चित्त अपने आश्रय के साथ नष्ट हो जाता है। ऐसा ही कहा गया है: हृदयाकाश से बना, आनंदमय, परम आलय कोश। अपना योग भी, और उससे हमारा तेज भी, अग्नि और सूर्य का तेज भी।
Maitrāyaṇī 6.28
अथान्यत्राप्युक्तम् भूतेन्द्रियार्थानतिक्रम्य ततः प्रव्रज्याज्यं धृतिदण्डं धनुर्गृहीत्वाऽनभिमानमयेन चैवेषुणा तं ब्रह्म द्वारपारं निहत्याद्यं संमोहमौली तृष्णेर्ष्याकुण्डली तन्द्रीराघवेत्र्यभिमानाध्यक्षः क्रोधज्यं प्रलोभदण्डं धनुर्गृहीत्वेच्च्हामयेन चैवेषुणेमानि खलु भूतानि हन्ति तं हत्वोंकारप्लवेनान्तर्हृदयाकाशस्य पारं तीर्त्वाविर्भूते अन्तराकाशे शनकैरवटैवावटकृद्धातुकामः संविशत्येवं ब्रह्मशालां विशेत् ततश्चतुर्जालं ब्रह्मकोशं प्रणुदेत् गुर्वागमेनेति अतः शुद्धः पूतः शून्यः शान्तोऽप्राणो निरात्माऽनन्तोऽक्षय्यः स्थिरः शाश्वतोऽजः स्वतन्त्रः स्वे महिम्नि तिष्ठति अतः स्वे महिम्नि तिष्ठमानम् दृष्ट्वाऽवृत्तचक्रमिव सञ्चारचक्रमालोकयति इत्येवं ह्याह षड्भिर्मासैस्तु युक्तस्य नित्यमुक्तस्य देहिनः
अनन्तः परमो गुह्यः सम्यग्योगः प्रवर्तते ॥
रजस्तमोभ्यां विद्धस्य सुसमिद्धस्य देहिनः
पुत्रदारकुटुम्बेषु सक्तस्य न कदाचन ॥ ॥ ६.२८ ॥
अब दूसरे स्थान पर भी कहा गया है: भूत, इंद्रियों और उनके विषयों को पार करके, फिर संन्यास लेकर, घी (आहुति) को, धृति का दंड, और अनभिमान से बने बाण वाला धनुष लेकर, उस ब्रह्म-द्वार के रक्षक को, जो पहला है, मोह के मुकुट वाले, तृष्णा और ईर्ष्या के कुंडल धारण करने वाले, तंद्रा और आलस्य की छड़ी लिए, अभिमान के अध्यक्ष को मारकर, क्रोध की प्रत्यंचा और लोभ का दंड लिए धनुष लेकर, और इच्छा-रोग से बने बाण से, ये प्राणी निश्चय ही मारे जाते हैं। उसे मारकर, ॐकार की नाव से हृदयाकाश के उस पार को पार करके, प्रकट हुए अंतराकाश में धीरे-धीरे, गड्ढा खोदने वाले की तरह, तत्व की कामना से प्रवेश करता है। इस प्रकार ब्रह्म की शाला में प्रवेश करे। फिर गुरु के उपदेश से चतुर्जाल और ब्रह्मकोश को हटा दे। इसलिए वह शुद्ध, पवित्र, शून्य, शांत, प्राणरहित, आत्मरहित, अनंत, अक्षय, स्थिर, शाश्वत, अजन्मा, स्वतंत्र, अपनी महिमा में स्थित रहता है। इसलिए अपनी महिमा में स्थित उसे देखकर, वह बिना घूमने वाले चक्र के समान, संचार-चक्र को देखता है। ऐसा ही कहा गया है: छह मास तक योग में लगे, नित्य मुक्त देहधारी के लिए अनंत, परम, गुह्य सम्यक् योग प्रवृत्त होता है। रजस और तमस से बिंधे, भली प्रकार प्रज्वलित देहधारी के लिए, जो पुत्र, पत्नी और परिवार में आसक्त है, कभी नहीं।
Maitrāyaṇī 6.29
एवमुक्त्वाऽन्तर्हृदयः शकायन्यस्तस्मै नमस्कृत्वाऽनया ब्रह्मविद्यया राजन् ब्रह्मणः पन्थानमारूढाः पुत्राः प्रजापतेरिति सन्तोषं द्वन्द्वतितिक्षां शान्तत्वं योगाभ्यासादवाप्नोतीति एतद्गुह्यतमं नापुत्राय नाशिष्याय नाशान्ताय कीर्तयेदिति अनन्यभक्ताय सर्वगुणसम्पन्नाय दद्यात् ॥ ॥ ६.२९ ॥
ऐसा कहकर, जिसका हृदय भीतर की ओर था, शकायन्य ने उसे नमस्कार किया। हे राजन्, इस ब्रह्मविद्या द्वारा ब्रह्म के मार्ग पर आरूढ़ हुए प्रजापति के पुत्र — संतोष, द्वंद्वों की सहनशीलता और शांति योगाभ्यास से प्राप्त होते हैं, ऐसा कहा गया है। यह अत्यंत गुह्य (रहस्य) है; इसे बिना पुत्र वाले, बिना शिष्य वाले या अशांत व्यक्ति को नहीं सुनाना चाहिए। यह उसी को देना चाहिए जिसकी भक्ति अनन्य हो और जो सभी सद्गुणों से संपन्न हो।
Maitrāyaṇī 6.30
ॐ शुचौ देशे शुचिः सत्त्वस्थः सदधीयानः सद्वादी सद्ध्यायी सद्याजी स्यादिति । अतः सद्ब्रह्मणि सत्यभिलाषिणि निर्वृत्त्योऽनस्तत्फलच्च्हिन्नपाशो निराशः परेष्वात्मवद्विगतभयो निष्कामोऽक्षय्यमपरिमितं सुखमाक्रम्य तिष्ठति । परमं वै शेवधेरिव परस्योद्धरणं यन्निष्कामत्वम् । स हि सर्वकाममयः पुरुषोऽध्यवसायसङ्कल्पाभिमानलिङ्गो बद्दः । अतस्तद्विपरीतो मुक्तः । अत्रैक आहुर्गुणः प्रकृतिभेदवशासध्यवसायात्मबन्धमुपागतो। अध्यवसायस्य दोषक्षयाद्धि मोक्षः मनसा ह्येव पश्यति मनसा शृणोति कामः सङ्कल्पो विचिकित्सा श्रद्धाऽश्रद्धा धृतिरधृतिर्ह्रीर्धीर्भीरित्येतत्सर्वं मन एव गुणौघैरुह्यमानः कलुषीकृतश्चास्थिरश्चलो लुप्यमानः सस्पृहो व्यग्रश्चाभिमानित्वं प्रयात इति अहं सो ममेदमित्येवं मन्यमानो निबध्नात्यात्मनात्मानं जालेनेव खेचरः । अतः पुरुषोऽध्यावसायसङ्कल्पाबिमानलिङ्गो बद्दः अतस्तद्विपरीतो मुक्तः तस्मान्निरध्यवसायो निःसङ्कल्पो निरभिमानस्तिष्ठेत् एतन्मोक्षलक्षणम् एषात्र ब्रह्मपदवी एषोऽत्र द्वारविवरोऽनेनास्य तमसः पारं गमिष्यति । अत्र हि सर्वे कामाः समाहिता इत्यत्रोदाहरन्ति यदा पञ्चावतिष्ठन्ते ज्ञानानि मनसा सह । बुद्धिश न विचेष्टते तामाहुः परमां गतिम् ॥ एतदुक्त्वान्तर्हृदयः शाकायन्यस्तस्मै नमस्कृत्वा यथावदुपचारी कृतकृत्यो मरुदुत्तरायणं गतो न ह्यत्रोद्वर्त्मना गतिः एषोऽत्र ब्रह्मपथः सौरं स्द्वारं भित्त्वोर्द्ध्वेन विनिर्गता इत्यत्रोदाहरन्ति अनन्ता रश्मयस्तस्य दीपवद्यः स्थितो हृदि । सितासिताः कद्रुनीलाः कपिला मृदुलोहिताः ॥ ऊर्ध्वमेकः स्थितस्तेषां यो भिभित्वा सूर्यमण्डलम् । ब्रह्मलोकमतिक्रम्य तेन यान्ति परां गतिम् ॥ यदस्यान्यद्रश्मिशतमूर्ध्वमेव व्यवस्थितम् । तेन देवनिकायानां स्वधामानि प्रपद्यते ॥ ये नैकरूपाश्चाधस्ताद्रश्मयोऽस्य मृदुप्रभाः । इह कर्मोपभोगाय तैः संसरति सोऽवषः । तस्मात्सर्गस्वर्गापवर्गहेतुर्भगवानसावादित्य इति ॥ ॥ ६.३० ॥
ॐ पवित्र स्थान में, पवित्र और सत्त्वगुण में स्थित, सत् का अध्ययन करने वाला, सत् बोलने वाला, सत् का ध्यान करने वाला और सत् के लिए यज्ञ करने वाला होना चाहिए। इसलिए सत्य ब्रह्म की अभिलाषा रखने वाला, कर्मफल से मुक्त होकर, जिसके पाश कट गए हों, जो आशारहित हो, दूसरों के प्रति आत्मवत् व्यवहार करे, भयरहित और निष्काम हो, वह अक्षय, अपरिमित सुख को प्राप्त कर स्थित रहता है। निष्कामता ही उस परम निधि का उद्धार है जैसे खजाने का उद्धार। वह पुरुष सब कामनाओं से भरा हुआ, निश्चय, संकल्प और अभिमान से चिह्नित, बद्ध है। इसलिए उसका विपरीत मुक्त है। यहाँ कुछ लोग कहते हैं कि गुण, प्रकृति के भेद के वश में, निश्चय-रूप आत्मबंधन को प्राप्त होता है। निश्चय के दोषों के क्षय से ही मोक्ष होता है। मन से ही देखता है, मन से ही सुनता है; काम, संकल्प, विचिकित्सा, श्रद्धा, अश्रद्धा, धृति, अधृति, लज्जा, बुद्धि, भय, यह सब मन ही है। गुणों के प्रवाह से बहाया हुआ, कलुषित, अस्थिर, चंचल, व्याकुल, स्पृहायुक्त और व्यग्र मन अभिमान को प्राप्त होता है, और 'मैं वह हूँ, यह मेरा है' ऐसा मानता हुआ अपने आप को अपने ही द्वारा ऐसे बाँधता है जैसे पक्षी जाल में बँधता है। इसलिए पुरुष निश्चय, संकल्प और अभिमान से चिह्नित, बद्ध है; उसका विपरीत मुक्त है। अतः निश्चयरहित, संकल्परहित, अभिमानरहित होकर स्थित रहे, यही मोक्ष का लक्षण है। यही यहाँ ब्रह्मपद है, यही इस द्वार का छिद्र है, इससे वह अंधकार के पार जाएगा। यहाँ सब कामनाएँ समाहित हैं, ऐसा इस विषय में उदाहरण देते हैं: जब पाँच ज्ञानेंद्रियाँ मन के साथ स्थिर रहती हैं और बुद्धि भी चेष्टा नहीं करती, उसे परम गति कहते हैं। यह कहकर शाकायन्य, जिसका हृदय अंतर्मुख था, उसे नमस्कार करके यथाविधि उपचार करने वाला, कृतकृत्य होकर वायु के मार्ग से उत्तरायण को गया। यहाँ उद्वर्त्म (ऊपर के मार्ग) से गति नहीं होती। यहाँ यह ब्रह्मपथ है, सौर द्वार को भेदकर ऊपर की ओर निकलता है, ऐसा इस विषय में उदाहरण देते हैं: उस हृदय में दीपक की भाँति स्थित पुरुष की अनंत रश्मियाँ हैं, सफेद, काली, कद्रु-नीली, भूरी, कोमल लाल। उनमें से एक ऊपर स्थित है जो सूर्यमंडल को भेदकर ब्रह्मलोक को पार करके परम गति को जाते हैं। उसकी जो अन्य सौ रश्मियाँ ऊपर ही व्यवस्थित हैं, उनसे वह देवसमूहों के अपने धामों को प्राप्त करता है। जो अनेक रूपों वाली नीचे की कोमल प्रभा वाली रश्मियाँ हैं, उनसे यहाँ कर्मभोग के लिए वह परवश होकर संसार में भटकता है। इसलिए यह भगवान आदित्य सृष्टि, स्वर्ग और मोक्ष का हेतु है।
Maitrāyaṇī 6.31
किमात्मकानि वा एतानीन्द्रियाणि प्रचरन्त्युद्गन्ता चैतेषामिह को नियन्ता वेत्याह । प्रत्याहात्मात्मकानीत्यात्मा ह्येषामुद्गन्ता वाप्सरसो भानवीयाश्च मरीचयो नाम अथ पञ्चभिः रश्मिभिर्विषयानत्ति कतम आत्मेति योऽयं शुद्धः पूतः शून्यः शान्तादिलक्षणोक्तः स्वकैर्लिङ्गैरुपगृह्यः तस्यैतल्लिङ्गमलिङ्गस्याग्नेर्यदौष्ण्यमाविष्टं चापां यः शिवतमोरस इत्येके । अथ वाक्ष्रोत्रं चक्षुर्मनः प्राण इत्येके, अथ बुद्धिर्धृतिः स्मृतिः प्रज्ञा तदित्येके अथ ते एतस्यैवं यथैवेह बीजस्याङ्कुरावाथधूमार्चिर्विष्फुलिङ्गा इवाग्नेश्चेति अत्रोदाहरन्ति वह्नेश्च यद्वत्खलु विष्फुलिङ्गाः सूर्यान्मयूखाश्च तथैव तस्य । प्राणादयो वै पुनरेव तस्मादभ्युच्चरन्तीह यथाक्रमेण ॥ ॥ ६.३१ ॥
ये इन्द्रियाँ किस स्वरूप वाली होकर विचरती हैं, और इनका उदय करने वाला तथा यहाँ इनका नियन्ता कौन है? इसका उत्तर दिया गया: वे आत्मा से युक्त होकर (अर्थात् आत्मरूप) विचरती हैं, क्योंकि उनका उदय करने वाला आत्मा ही है। अथवा अप्सरस् और भानवीय मरीचियाँ (किरणें) उदय करती हैं। फिर वह पाँच किरणों से विषयों का भोग करता है। 'कौन सा आत्मा?' जो यह शुद्ध, पवित्र, शून्य और शान्त आदि लक्षणों वाला कहा गया है, वह अपने चिह्नों से ग्रहण करने योग्य है। उसका यह चिह्न अचिह्न अग्नि की उष्णता है, जो जल में समाई हुई है, और जो शिवतम रस है, ऐसा कुछ लोग कहते हैं। फिर वाणी, श्रोत्र, चक्षु, मन और प्राण — ऐसा कुछ लोग कहते हैं। फिर बुद्धि, धृति, स्मृति और प्रज्ञा — वह ऐसा कुछ लोग कहते हैं। जैसे बीज से अंकुर, जैसे अग्नि से धूम, अर्चि और विस्फुलिंग निकलते हैं, वैसे ही इसके (आत्मा के) ये प्राण आदि क्रम से उदित होते हैं।
Maitrāyaṇī 6.32
तस्माद्वा एतस्मादात्मनि सर्वे प्राणाः सर्वे लोकाः सर्वे वेदाः सर्वे देवाः सर्वाणि च भूतान्युच्चरन्ति तस्योपनिषत्सत्यस्य सत्यमिति अथ यथार्द्रैधाग्नेरभ्याहितस्य पृथग्धूमा निश्चरन्त्येवं वा एतस्य महतो भूतस्य निःश्वसितमेतद्यदृग्वेदो यजुर्वेदः सामवेदोऽथर्वाङ्गिरसा इतिहासः पुराणम् विद्या उपनिषदः श्लोकाः सूत्राण्यनुव्याख्यानानि व्याख्यानान्यस्यैवैतानि विश्वा भूतानि ॥ ६.३२ ॥
इसी आत्मा से सभी प्राण, सभी लोक, सभी वेद, सभी देवता और सभी प्राणी उदित होते हैं। उसका रहस्य 'सत्य का सत्य' है। जैसे गीले ईंधन से जलती हुई अग्नि के धुएँ अलग-अलग निकलते हैं, वैसे ही इस महान भूत का निःश्वास यह है: ऋग्वेद, यजुर्वेद, सामवेद, अथर्वाङ्गिरस, इतिहास, पुराण, विद्याएँ, उपनिषदें, श्लोक, सूत्र, अनुव्याख्यान और व्याख्यान — ये सब इसी के हैं, और सारे विश्व के प्राणी भी।
Maitrāyaṇī 6.33
पञ्चेष्टको वा एषोऽग्निः संवत्सरः तस्येमा इष्टका यो वसन्तो ग्रीष्मो वर्षाः शरद्धेमन्तः स शिरःपक्षसीपृच्च्हपृष्टवान् एषोऽग्निः पुरुषविदः सेयं प्रजापतेः प्रथमा चितिः करैर्यजमानमन्तरिक्षमुत्क्षिओप्त्वा वायवे प्रायच्च्हत् प्राणो वै वायुः प्राणोऽग्निस्तस्येमा इष्टका यः प्राणो व्यानोऽपानः समान उदानः स शिरःपक्षसीपृष्ठपुच्च्हवानेषोऽग्निः पुरुषविदस्तदिदमन्तरिक्षं प्रजापतेर्द्वितीया चितिः करैर्यजमानं दिवमुत्क्षिप्तेन्द्राय प्रायच्च्हत् असौ वा आदित्य इन्द्रः सैषोऽग्निः तस्येमा इष्टका यदृग्यजुः सामाथर्वाङ्गिरसा इतिहासं पुराणं स शिरःपक्षसीपुच्च्हपृष्ठवानेषोऽग्निः पुरुषविदः सैषा द्यौः प्रजापतेस्तृतीया चितिः करैर्यजमानस्यात्मविदेऽवदानं करोति यथात्मविदुत्क्षिप्य ब्रह्मणे प्रायच्च्हत् तत्रानन्दी मोदी भवति ॥ ६.३३ ॥
यह अग्नि पाँच ईंटों वाली है, अथवा यह संवत्सर है। उसकी ये ईंटें वसन्त, ग्रीष्म, वर्षा, शरद और हेमन्त हैं। वह (अग्नि) सिर, दो पंख, पार्श्व, पूँछ और पीठ वाली है; पुरुष को जानने वाले के लिए यह अग्नि है। यह प्रजापति की पहली परत है। हाथों से यजमान को अन्तरिक्ष में उठाकर उसने वायु को दिया। प्राण ही वायु है और प्राण ही अग्नि। उसकी ये ईंटें प्राण, व्यान, अपान, समान और उदान हैं; वह सिर, पंख, पार्श्व, पीठ और पूँछ वाली है, यह पुरुष को जानने वाले की अग्नि है। यह अन्तरिक्ष प्रजापति की दूसरी परत है। हाथों से यजमान को स्वर्ग में उठाकर उसने इन्द्र को दिया। वह आदित्य ही इन्द्र है, वही यह अग्नि है। उसकी ये ईंटें ऋक्, यजुः, साम, अथर्वाङ्गिरस, इतिहास और पुराण हैं; वह सिर, पंख, पार्श्व, पूँछ और पीठ वाली है, यह पुरुष को जानने वाले की अग्नि है। यह द्युलोक प्रजापति की तीसरी परत है। यजमान के हाथों से आत्मज्ञानी के लिए आहुति दी जाती है; जैसे आत्मज्ञानी को ऊपर उठाकर उसने ब्रह्म को दिया, वहाँ वह आनन्दित और प्रसन्न होता है।
Maitrāyaṇī 6.34
पृथिवीगार्हपत्योऽन्तरिक्षं दक्षिणाग्निर्द्यौराहवनीयः तत एव पवमानपावकशुचय आविष्कृतमेतेनास्य यज्ञम् यतः पवमानपावकशुचिसंघातो हि जाठरः तस्मादग्निर्यष्टव्यः चेतव्यः स्तोतव्योऽभिध्यातव्यः यजमानो हविर्गृहीत्वा देवताभिध्यानमिच्छति हिरण्यवर्णः शकुनो हृद्यादित्ये प्रतिष्ठितः मद्गुर्हंसस्तेजोवृषः सोऽस्मिन्नग्नौ यजामहे इति चापि मन्त्रार्थं विचिनोति । तत्सवितुर्वरेण्यं भर्गोऽस्याभिध्येयं यो बुद्ध्यन्तस्थो ध्यायीह मनःशान्तिपदमनुसरत्यात्मन्येव धत्तेऽत्रेमे श्लोका भवन्ति १ यथा निरिन्धनो वह्निः स्वयोनावुपशाम्यते तथा वृत्तिक्षयाच्चित्तं स्वयोनावुपशाम्यते । २ स्वयोनावुपशान्तस्य मनसः सत्यकामतः इन्द्रियार्थविमूढस्यानृताः कर्मवशानुगाः । ३ चित्तमेव हि संसारम् तत्प्रयत्नेन शोधयेत् यच्चित्तस्तन्मयो भवति गुह्यमेतत्सनातनम् । ४ चित्तस्य हि प्रसादेन हन्ति कर्म शुभाशुभम् प्रसन्नात्मात्मनि स्थित्वा सुखमव्ययमश्नुते । ५ समासक्तं यथा चित्तं जन्तोर्विषयगोचरे यद्येवं ब्रह्मणि स्यात्तत्को न मुच्येत बन्धनात् । ६ मनो हि द्विविधं प्रोक्तं शुद्धं चाशुद्धमेव च अशुद्धं कामसम्पर्कात् शुद्धं कामविवर्जितम् । ७ लय विक्षेपरहितं मनः कृत्वा सुनिश्चलम् यदा यात्यमनीभावं तदा तत्परमं पदम् । ८ तावन्मनो निरोद्धव्यं हृदि यावत्क्षयं गतम् एतज्ज्ञानं च मोक्षं च शेषान्ये ग्रन्थविस्तराः । ९ समाधिनिर्धौतमलस्य चेतसो निवेशितस्यात्मनि यत्सुखं भवेत् न शक्यते वर्णयितुं गिरा तदा स्वयं तदन्तःकरणेन गृह्यते । १० अपामापोऽग्निरग्नौ वा व्योम्नि व्योम न लक्षयेत् एवमन्तर्गतं यस्य मनः स परिमुच्यते । ११ मन एव मनुष्याणं कारणं बन्धमोक्षयोः बन्धाय विषयासंगिं मोक्षो निर्विषयं स्मृतम् । अतोऽनग्निहोत्र्यनग्निचिदज्ञानभिध्यायिनां ब्राह्मणः पदव्योमानुस्मरणं विरुद्धम् तस्मादग्निर्यष्टव्यः चेतव्यः स्तोतव्योऽभिध्यातव्यः ॥ ६.३४ ॥
पृथ्वी गार्हपत्य अग्नि है, अंतरिक्ष दक्षिणाग्नि है, द्युलोक आहवनीय है। उसी से पवमान, पावक और शुचि (अग्नियाँ) प्रकट हुईं, और इसी से इस यज्ञ का प्रकटीकरण हुआ, क्योंकि पवमान, पावक और शुचि का समूह ही जठराग्नि है। इसलिए अग्नि की पूजा करनी चाहिए, उसे जानना चाहिए, उसकी स्तुति करनी चाहिए और उसका ध्यान करना चाहिए। यजमान हविष्य लेकर देवता के ध्यान की इच्छा करता है। 'स्वर्णवर्ण पक्षी हृदय में, सूर्य में प्रतिष्ठित है; मद्गु, हंस, तेज का वृषभ; उसी अग्नि में हम यजन करते हैं', इस प्रकार मंत्र के अर्थ का विचार करता है। 'सविता के उस वरेण्य तेज' का, जो बुद्धि के भीतर स्थित है, ध्यान करना चाहिए। जो ध्यान करने वाला यहाँ मन की शांति के पद का अनुसरण करता है, वह आत्मा में ही उसे धारण करता है। इस विषय में ये श्लोक हैं: १. जैसे ईंधन रहित अग्नि अपने स्रोत में शांत हो जाती है, वैसे ही वृत्तियों के क्षय से चित्त अपने स्रोत में शांत हो जाता है। २. अपने स्रोत में शांत मन वाले और सत्य-कामना से रहित, इंद्रियविषयों से मोहित जन की कामनाएँ मिथ्या होती हैं और कर्मों के वश में चलती हैं। ३. चित्त ही संसार है; उसे प्रयत्न से शुद्ध करना चाहिए। जिसका चित्त जैसा होता है, वह वैसा ही हो जाता है—यह गुह्य सनातन सत्य है। ४. चित्त की प्रसन्नता से शुभ और अशुभ कर्म नष्ट हो जाते हैं; प्रसन्न आत्मा आत्मा में स्थित होकर अव्यय सुख को प्राप्त करता है। ५. जैसे प्राणी का चित्त विषयों में आसक्त रहता है, यदि वैसे ही वह ब्रह्म में होता तो बंधन से कौन न मुक्त होता? ६. मन दो प्रकार का कहा गया है—शुद्ध और अशुद्ध। कामना के संपर्क से अशुद्ध होता है, कामना से रहित होने पर शुद्ध। ७. लय और विक्षेप से रहित, अत्यंत निश्चल मन को करके जब वह अमनीभाव को प्राप्त होता है, तब वही परम पद है। ८. जब तक मन का क्षय न हो जाए, तब तक उसे हृदय में निरुद्ध करना चाहिए; यही ज्ञान और मोक्ष है, शेष ग्रंथ तो विस्तार मात्र हैं। ९. समाधि से मल धुल जाने पर आत्मा में स्थित चित्त को जो सुख होता है, वह वाणी से वर्णन नहीं किया जा सकता; वह स्वयं अंतःकरण से ग्रहण किया जाता है। १०. जल में जल, अग्नि में अग्नि अथवा आकाश में आकाश को न देखे; इस प्रकार जिसका मन अंतर्गत हो जाता है, वह मुक्त हो जाता है। ११. मन ही मनुष्यों के बंधन और मोक्ष का कारण है; विषयों में आसक्त मन बंधन के लिए और विषयरहित मन मोक्ष के लिए कहा गया है। अतः जो अग्निहोत्र न करने वाले, अग्नि-चयन न करने वाले और अज्ञानी हैं, उनके लिए ब्रह्म-मार्ग का आकाश में स्मरण विरुद्ध है। इसलिए अग्नि की पूजा करनी चाहिए, उसे जानना चाहिए, उसकी स्तुति करनी चाहिए और उसका ध्यान करना चाहिए।
Maitrāyaṇī 6.35
नमोऽग्नये पृथिवी क्षिते लोकस्मृते लोकम्स्मै यजमानाय धेहि नमो वायवेऽन्तरिक्षक्षिते लोकस्मृते लकमस्मै यजमानाय धेहि नम आदित्याय दिविक्षिते लोकस्मृते लोकमस्मै यजमानाय धेहि नमो ब्रह्मणे सर्वक्षिते सर्वस्मृते सर्वमस्मै यजमानाय धेहि हिरण्मयेन पात्रेण सत्यस्यापिहितं मुखम् तत्त्वं पूषन्नपावृणु सत्यधर्माय विष्णवे योऽसा आदित्ये पुरुषः सोऽसा अहम् एष ह वै सत्यधर्मो यदादित्यस्य आदित्यत्वं तच्च्हुक्लम् पुरुषम् अलिङ्गम् नभसोऽन्तर्गतस्य तेजसोंऽशमात्रमेतद्यदादित्यस्य मध्य इवेत्य् अक्षिण्यग्नौ चैतद्ब्रह्मैतदमृतमेतद्भर्गः एतत्सत्यधर्मो नभसोऽन्तर्गतस्य तेजसोंऽशमात्रमेतद्यदादित्यस्य मध्ये अमृतं यस्य हि सोमः प्राणा वा अप्ययंकुरा एतक़्द्ब्रह्मैतदमृतमेतद्भर्गः एतत्सत्यधर्मो नभसोऽन्तर्गतस्य तेजसोऽंशमात्रम् एतद्यदादित्यस्य मध्ये यजुर्दीप्यत्यौमापोज्योतिरसोऽमृतंब्रह्म भूर्भुवः स्वरोम् । अष्टपादं शुचिं हंसं त्रिसूत्रमणुमव्ययम् द्विधर्मोऽन्धं तेजसेन्धं सर्वं पश्यन्पश्यति नभसोऽन्तर्गतस्य तेजसोऽन्शमात्रमेतद्यदादित्यस्य मध्ये उदित्वा मयूखे भवत एतत्सवित्सत्यधर्म एतद्यजुरेतत्तप एतदग्निरेतद्वायुरेतत्प्राण एतदाप एतच्चन्द्रमा एतच्च्हुक्रमेतदमृतमेतद्ब्रह्मविषयमेतद्भानुरर्णवस्तस्मिन्नेव यजमानः सैन्धव इव व्लीयन्त एषा वै ब्रह्मैकतात्र हि सर्वे कामाः समाहिता इत्यत्रोदाहरन्ति -- अंशुधारय इवाणुवातेरितः संस्फुरत्यसावन्तर्गः सुराणाम्। यो हैवंवित्स सवित् स द्वैतवित् सैकधामेतः स्यात्तदात्मकश्च । ये विन्दव इवाभ्युच्चरन्त्यजस्रम् विद्युदिवाभ्रार्चिषः परमे व्योमन् । तेऽर्चिषो वै यशस आश्रयवशाज्जटाभिरूपा इव कृष्णवर्त्मनः ॥ ६.३५ ॥
अग्नि को नमस्कार, जो पृथ्वी में निवास करते हैं और लोक के रूप में स्मरण किए जाते हैं; इस यजमान को लोक प्रदान करें। वायु को नमस्कार, जो अंतरिक्ष में निवास करते हैं और लोक के रूप में स्मरण किए जाते हैं; इस यजमान को लोक प्रदान करें। आदित्य को नमस्कार, जो द्युलोक में निवास करते हैं और लोक के रूप में स्मरण किए जाते हैं; इस यजमान को लोक प्रदान करें। ब्रह्म को नमस्कार, जो सबमें निवास करते हैं और सब रूपों में स्मरण किए जाते हैं; इस यजमान को सब कुछ प्रदान करें। सत्य का मुख स्वर्णमय पात्र से ढका है; हे पूषन्, उसे उघाड़ दो, सत्यधर्मा विष्णु के लिए। जो पुरुष आदित्य में है, वही मैं हूँ। यह निश्चय ही सत्यधर्मा है, जो आदित्य का आदित्यत्व है, वह शुक्ल पुरुष है, अलिंग है, आकाश के भीतर स्थित तेज का अंश मात्र है, जो आदित्य के मध्य में, नेत्र में और अग्नि में है। यही ब्रह्म है, यही अमृत है, यही भर्ग है, यही सत्यधर्मा है। आकाश के भीतर स्थित तेज का अंश मात्र यह है, जो आदित्य के मध्य में अमृत है; जिसके लिए सोम और प्राण अपने लय-स्थान हैं। यही ब्रह्म है, यही अमृत है, यही भर्ग है, यही सत्यधर्मा है। आकाश के भीतर स्थित तेज का अंश मात्र यह है, जो आदित्य के मध्य में यजुः प्रकाशित होता है, ओमा, जल, ज्योति, रस, अमृत ब्रह्म; भूः भुवः स्वः ओम्। आठ पैरों वाला, शुचि, हंस, त्रिसूत्र, सूक्ष्म और अव्यय, द्विधर्मा, अंधा, तेज से प्रज्वलित, सबको देखते हुए देखता है। आकाश के भीतर स्थित तेज का अंश मात्र यह है, जो आदित्य के मध्य में उदित होकर किरणों में हो जाता है। यह सविता है, सत्यधर्मा है; यह यजुः है, यह तप है, यह अग्नि है, यह वायु है, यह प्राण है, यह जल है, यह चंद्रमा है, यह शुक्र है, यह अमृत है, यह ब्रह्मविषय है; यह भानु और अर्णव है। उसी में यजमान सैंधव नमक की तरह विलीन हो जाता है। यही ब्रह्म की एकता है; इसी में सभी कामनाएँ एकत्र हैं, ऐसा यहाँ उदाहरण दिया जाता है: जैसे किरणों की धाराएँ सूक्ष्म वायु से प्रेरित होकर स्फुरित होती हैं, वैसे ही वह देवताओं के भीतर स्फुरित होता है। जो इस प्रकार जानता है, वह सविता है; वह द्वैत को जानने वाला है; वह यहाँ से एक धाम वाला और उसी स्वरूप वाला होता है। जो बिंदु निरंतर ऊपर उठते हैं, जैसे परम व्योम में बिजली बादलों की ज्वालाओं से निकलती है, वे ज्वालाएँ यश के आश्रय के कारण जटाओं जैसे रूप वाली होकर कृष्ण मार्ग में जाती हैं।
Maitrāyaṇī 6.36
द्वे वाव खल्वेते ब्रह्मज्योतिषो रूपके शान्तमेकं समृद्धं चैकम् । अथ यच्छान्तं तस्याऽऽधारं खम् अथ यत्समृद्धमिदं तस्यान्नम् तस्मान्मन्त्रौषधाज्यामिषपुरोडाशस्थालीपाकादिभिर्यष्टव्यमन्तर्वेद्याम्। आस्न्यवशिष्टैरन्नपानैश्चाऽऽस्यमाहवनीयमिति मत्वा तेजसः समृद्ध्यै पुण्यलोकविजित्यर्थायामृतत्वाय चात्रोदाहरन्ति - अग्निहोत्रं जुहुयात्स्वर्गकामो यमराज्यमग्निष्टोमेनाभियजति सोमराज्यमुक्थेन सूर्यराज्यं षोडशिना स्वाराज्यमतिरात्रेण प्राजापत्यमासहस्रसंवत्सरान्तक्रतुनेति । वर्त्याधारस्नेहयोगाद्यथा दीपस्य संस्थितिः । अन्तर्याण्डोपयोगादिमौ स्थितावात्मशुची तथा ॥ ॥ ६.३६ ॥
ब्रह्मज्योति के ये दो ही रूप हैं: एक शान्त, और एक समृद्ध। जो शान्त है, उसका आधार आकाश है; और जो समृद्ध है, वह उसका अन्न है। इसलिए मन्त्र, औषधि, घी, हविष्य, पुरोडाश और स्थालीपाक आदि से अन्तर्वेदी में यजन करना चाहिए। मुख के शेष अन्न-पान से मुख को आहवनीय अग्नि मानकर, तेज की समृद्धि, पुण्यलोक की विजय और अमृतत्व के लिए यहाँ ये उदाहरण देते हैं: स्वर्गकामी अग्निहोत्र का हवन करे; यमराज्य को अग्निष्टोम से, सोमराज्य को उक्थ से, सूर्यराज्य को षोडशी से, स्वाराज्य को अतिरात्र से और प्राजापत्य को हज़ार वर्षों तक चलने वाले क्रतु से प्राप्त करता है। जैसे बाती, आधार और तेल के संयोग से दीपक स्थिर रहता है, वैसे ही अन्तर्-अण्ड के उपयोग से ये दोनों, आत्मा और शुचि, स्थित रहते हैं।
Maitrāyaṇī 6.37
तस्मादोमित्यनेनैतदुपासीतापरिमितं तेजस्तत्त्रेधभिहितमग्नावादित्ये प्राणेऽथैषा नाड्यन्नबहुमित्येषाग्नौ हुतमादित्यं गमयति अतो यो रसोऽस्रवत् स उद्गीथं वर्षति तेनेमे प्राणाः प्राणेभ्यः प्रजा इत्यत्रोदाहरन्ति -- यद्धविरग्नौ हूयते तदादित्यं गमयति तत्सूर्यो रश्मिभिर्वर्षति तेनान्नं भवति अन्नाद्भूतानामुत्पत्तिरित्येवं ह्याह । अग्नौ प्रास्ताहुतिः सम्यगादित्यमुपतिष्ठते । आदित्याज्जायते वृष्टिर्वृष्टेरन्नं ततः प्रजाः ॥ ॥ ६.३७ ॥
इसलिए "ओम्" के इसी के द्वारा इस अपरिमित तेज की उपासना करनी चाहिए, जो तीन प्रकार से कहा गया है: अग्नि में, आदित्य में और प्राण में। यह नाड़ी अन्न से भरपूर है; वह अग्नि में हुतहोकर आदित्य तक पहुँचाती है। इसलिए जो रस बहता है, वह उद्गीथ बरसाता है; उसी से ये प्राण उत्पन्न होते हैं, प्राणों से प्रजाएँ। इस पर वे उदाहरण देते हैं: जो हविष्य अग्नि में होमा जाता है, वह आदित्य तक पहुँचता है; वह सूर्य अपनी किरणों से बरसाता है, उससे अन्न होता है; अन्न से प्राणियों की उत्पत्ति होती है, ऐसा ही वह कहता है। अग्नि में डाली गई आहुति भली-भाँति आदित्य तक पहुँचती है। आदित्य से वृष्टि होती है, वृष्टि से अन्न, और उससे प्रजाएँ।
Maitrāyaṇī 6.38
अग्निहोत्रं जुह्वानो लोभजालं भिनत्ति अतः संमोहं छित्वा न क्रोधान्स्तुनष्वानः काममभिध्यायमानस्ततश्चतुर्जालं ब्रह्मकोशं भिन्ददतः परमाकाशमत्र हि सौर सौम्याग्नेयसात्विकानि मण्डलानि भित्त्वा ततः शुद्धः सत्त्वान्तरस्थमचलममृतमच्युतं ध्रुवं विष्णुसंज्ञितम् सर्वापरं धाम सत्यकामसर्वज्ञत्वसंयुक्तम् स्वतन्त्रम् चैतन्यम् स्वे महिम्नि तिष्ठमानं पश्यति अत्रोदाहरन्ति -- रविमध्ये स्थितः सोमः सोममध्ये हुताशनः । तेजोमध्ये स्थितं सत्त्वं सत्त्वमध्ये स्थितोऽच्युतः ॥ शरीरप्रादेशाङ्गुष्ठमात्रमणोरप्यणुं ध्यात्वाऽतः परमतां गच्छति अत्र हि सर्वे कामाः समाहिता इति अत्रोदाहरन्ति -- अङ्गुष्ठप्रादेशशरीरमात्रं प्रदीपप्रतापवद्द्विस्त्रिधा हि। तद्ब्रह्माभिष्टूयमानं महो देवो भुवनान्याविवेश । ॐ नमो ब्रह्मणे नमः ॥ ॥ ६.३८ ॥
जो अग्निहोत्र में आहुति देता है, वह लोभ के जाल को तोड़ देता है। इस प्रकार मोह को काटकर, क्रोध से नहीं, बल्कि स्तुति करते हुए और कामना का ध्यान करते हुए, फिर चार-गुने जाल और ब्रह्मकोश को भेदते हुए वह परम आकाश तक पहुँचता है। यहाँ सौर, सौम्य, आग्नेय और सात्त्विक मण्डलों को भेदकर वह शुद्ध होकर सत्त्व के भीतर स्थित, अचल, अमृत, अच्युत, ध्रुव, विष्णु नाम से पुकारे जाने वाले, सबसे परे के धाम, सत्यकाम और सर्वज्ञता से युक्त, स्वतंत्र, चैतन्य को अपनी ही महिमा में स्थित देखता है। यहाँ यह श्लोक उद्धृत किया जाता है: सूर्य के मध्य में सोम स्थित है, सोम के मध्य में अग्नि; तेज के मध्य में सत्त्व स्थित है, और सत्त्व के मध्य में अच्युत स्थित है। शरीर में अंगुष्ठ-मात्र प्रदेश का ध्यान करके, अणु से भी छोटे अणु का ध्यान कर वह इसके परे चला जाता है। यहाँ सभी कामनाएँ एकत्र हैं। यहाँ यह भी उद्धृत है: अंगुष्ठ-प्रदेश मात्र शरीर वाला, दीपक के प्रताप के समान, दो और तीन प्रकार का वह ब्रह्म, जिसकी स्तुति की जाती है, वह महान देव लोकों में प्रविष्ट हुआ। ॐ ब्रह्म को नमस्कार। नमस्कार।