ఉపనిషత్తులు · Maitrāyaṇī 6
हिन्दी · தமிழ் · తెలుగు · ಕನ್ನಡ · മലയാളം · বাংলা · मराठी · ગુજરાતી · ਪੰਜਾਬੀ · ଓଡ଼ିଆ · اردو · English · Español · Français · Deutsch · Português · Русский · 中文 · 日本語 · العربية · Bahasa Indonesia · ไทย
Maitrāyaṇī 6.1
द्विधा वा एष आत्मानं बिभर्त्ययं यः प्राणो यश्चासा आदित्योऽथ द्वौ वा एता अस्य पन्थाना अन्तर्बहिश्चाहोरात्रेणैतौ व्यावर्तेते असौ वा आदित्यो बहिरात्मान्तरात्मा प्राणोऽतो बहिरात्मक्या गत्यान्तरात्मनोऽनुमीयते गतिरित्येवं हि आहाथ यः कश्चिद्विद्वानपहतपाप्माऽक्षाध्यक्षोऽवदातमनास्तन्निष्ठ आवृत्तचक्षुः सो अन्तरात्मक्या गत्या बहिरात्मनोऽनुमीयते गतिरित्येवं ह आह अथ य एषोऽन्तरादित्ये हिरण्मयः पुरुषो यः पश्यतीमां हिरण्यवस्थात् स एषोऽन्तरे हृत्पुष्कर एवाश्रितोऽन्नमत्ति ॥ ६.१ ॥
ఈ ఆత్మ తనను రెండు విధాలుగా ధరిస్తుంది: ఈ ప్రాణం, మరియు ఆ ఆదిత్యుడు. దీనికి లోపలి, బయటి అని రెండు మార్గాలు ఉన్నాయి; పగలు, రాత్రి ఈ రెండింటి ద్వారా మళ్లీ మళ్లీ తిరుగుతాయి. ఆ ఆదిత్యుడు బయటి ఆత్మ, ప్రాణం లోపలి ఆత్మ. కాబట్టి బయటి ఆత్మ గమనం ద్వారా లోపలి ఆత్మ గమనం ఊహించబడుతుంది; గమనం ఈ విధంగానే అని చెప్పబడింది. ఎవరైతే జ్ఞానవంతుడై, పాపరహితుడై, ఇంద్రియాలకు అధ్యక్షుడై, శుద్ధ మనస్సుతో, దానిలోనే నిలిచి, కళ్ళను లోపలికి మళ్లించి ఉంటాడో, అతడు లోపలి ఆత్మ గమనం ద్వారా బయటి ఆత్మను ఊహిస్తాడు. తరువాత, ఆదిత్యుని లోపల ఉన్న బంగారు పురుషుడు ఈ బంగారు నివాసాన్ని చూసేవాడు; అతడే హృదయ కమలంలో ఆశ్రయం పొంది అన్నం భుజిస్తాడు.
Maitrāyaṇī 6.2
अथ य एषोऽन्तरे हृत्पुष्कर एवाश्रितोऽन्नमत्ति स एषोऽग्निर्दिवि श्रितः सौरः कालाख्योऽदृश्यः सर्वभूतान्यन्नमत्तीति। कः पुष्करः किंमयो वेति। इदं वाव तत्पुष्करं योऽयमाकाशोऽस्येमाः चतस्रो दिशश्चतस्र उपदिशो दलसंस्था आसम्। अर्वाग्विचरत एतौ प्राणादित्या एता उपासीतोमित्येतदक्षरेण व्याहृतिभिः सावित्र्या चेति ॥ ६.२ ॥
అంతట హృదయ కమలం లోపల ఆశ్రయం పొంది అన్నం భుజించేవాడే ఈ అగ్ని; ఇతడు ద్యులోకంలో స్థితుడు, సౌరుడు, కాలం అనే పేరు గలవాడు, కనిపించనివాడు; సర్వప్రాణులూ ఇతని వల్ల అన్నం భుజిస్తాయి. ఏది ఆ పుష్కరం, అది దేనితో చేయబడినది? ఈ ఆకాశమే ఆ పుష్కరం; దీని నాలుగు దిశలు నాలుగు ఉపదిశలు దళాలుగా స్థితమై ఉన్నాయి. కిందకు చలించే ఈ రెండు, ప్రాణం మరియు ఆదిత్యుడు; వీటిని 'ఓం' అనే అక్షరంతో, వ్యాహృతులతో, సావిత్రీ మంత్రంతో ఉపాసించాలని చెప్పబడింది.
Maitrāyaṇī 6.3
द्वे वाव ब्रह्मणो रूपे मूर्तं चामूर्तं च । अथ यन्मूर्तं तदसत्यम् यदमूर्तं तत्सत्यम् तद्ब्रह्म तज्ज्योतिः यज्ज्योतिः स आदित्यः स वा एष ओमित्येतदात्माभवत् स त्रेधात्मानं व्याकुरुत ओमिति तिस्रो मात्रा एताभिः सर्वमिदमोतं प्रोतं चैवास्मीति एवं ह्याहैतद्वा आदित्य ओमित्येवं ध्यायत आत्मानं युञ्जीतेति ॥ ६.३ ॥
బ్రహ్మానికి రెండు రూపాలు ఉన్నాయి: మూర్తము మరియు అమూర్తము. ఏది మూర్తమో అది అసత్యం; ఏది అమూర్తమో అది సత్యం. అదే బ్రహ్మం, అదే జ్యోతి; ఏది జ్యోతియో అదే ఆదిత్యుడు. అతడే ఈ 'ఓం' అనే పేరుతో ఆత్మ అయ్యాడు. అతడు తనను మూడు విధాలుగా వ్యక్తపరచుకున్నాడు. 'ఓం' అనే దానిలో మూడు మాత్రలు ఉన్నాయి; వీటి ద్వారా ఇదంతా అల్లబడి, పిరికబడి ఉంది, నేనే అది అని అతడు అన్నాడు. ఈ విధంగా ఆదిత్యుడే ఓం అని ధ్యానించేవాడు ఆత్మతో యుక్తుడు కావాలని చెప్పబడింది.
Maitrāyaṇī 6.4
अथान्यत्रापि उक्तमथ खलु य उद्गीथः स प्रणवो यः प्रणवः स उद्गीथ इति असौ वा आदित्य उद्गीथ एष प्रणवा इति । एवं ह्याहोद्गीथं प्रणवाख्यं प्रणेतारं भारूपं विगतनिद्रं विजरं विमृत्युं त्रिपदं त्र्यक्षरं पुनः पञ्चधा ज्ञेयं निहितं गुहायामित्येवं ह्याहोर्ध्वमूलं त्रिपाद्ब्रह्म शाखा आकाश वाय्वग्न्युदकभूम्यादय एकोऽश्वत्थनामैतद्ब्रह्मैतस्यैतत्तेजो यदसा आदित्यः ओमित्येतदक्षरस्य चैतत्तस्मादोमित्यनेनैतदुपासीताजस्रमित्येकोऽस्य सम्बोधयितेत्येवं ह्याह ः एतदेवाक्षरं पुण्यमेतदेवाक्षरं परम् । एतदेवाक्षरं ज्ञात्वा यो यदिच्छति तस्य तत् ॥ ॥ ६.४ ॥
ఇతర చోట్ల కూడా ఇలా చెప్పబడింది: ఏదైతే ఉద్గీథమో అదే ప్రణవం; ఏదైతే ప్రణవమో అదే ఉద్గీథం. ఈ ఆదిత్యుడే ఉద్గీథం; ఇదే ప్రణవం. ఇలా అతడు ఉద్గీథాన్ని, ప్రణవమనే నామం కలదానిని, నడిపించువానిని, కాంతిరూపుని, నిద్రలేనివానిని, ముసలితనం లేనివానిని, మృత్యువు లేనివానిని, మూడు పాదాలు కలవానిని, మూడు అక్షరాలు కలవానిని, ఇంకా ఐదు విధాలుగా తెలియదగినవానిని, గుహలో నిలిచినవానిని అంటాడు. ఇలా అతడు చెబుతాడు: పైన వేరు కలిగిన, మూడు పాదాల బ్రహ్మము; దాని కొమ్మలు ఆకాశం, వాయువు, అగ్ని, జలం, భూమి మొదలైనవి. ఇది ఒక్కటే అశ్వత్థమనే పేరు కలది; ఇదే బ్రహ్మము, దీని తేజస్సు ఆ ఆదిత్యుడు. 'ఓం' అనేది ఈ అక్షరం, ఇదీ దానికే చెందినది. కాబట్టి 'ఓం' అనే ఈ అక్షరంతో దీనిని ఎడతెగక ఉపాసించాలి. ఇతడే దీనిని మేల్కొలిపేవాడు. ఇలా అతడు చెబుతాడు: ఇదే పుణ్యమైన అక్షరం, ఇదే పరమమైన అక్షరం. ఈ అక్షరాన్ని తెలిసినవాడు ఏది కోరుకుంటాడో అది అతనికి లభిస్తుంది.
Maitrāyaṇī 6.5
अथान्यत्राप्युक्तं स्वनवत्येषास्यस्तनुर्या ओमिति स्त्रीपुंनपुंसकेति लिङ्गवती एषाऽथाग्निर्वायुरादित्य इति भास्वति एषा अथ ब्रह्म रुद्रो विष्णुरित्यधिपतिवती एषाऽथ गार्हपत्यो दक्षिणाग्निराहवनीया इति मुखवती एषाऽथ ऋग्यजुःसामेति विज्ञानवती एषा भूर्भुवःस्वरिति लोकवती एषाऽथ भूतं भव्यं भविष्यदिति कालवती एषाऽथ प्राणोऽग्निः सूर्य इति प्रतापवती एषाऽथान्नमापश्चन्द्रमा इत्याप्यायनवती एषाऽथ बुद्धिर्मनोऽहङ्कारा इति चेतनवती एषाऽथ प्राणोऽपानो व्यान इति प्राणवती एषेति अत ओमित्युक्तेनैताः प्रस्तुता अर्चिता अर्पिता भवन्तीति एवं ह्याहैतद्वै सत्यकाम परां चापरां च ब्रह्म यदोमित्येतदक्षरमिति ॥ ६.५ ॥
ఇతర చోట్ల కూడా చెప్పబడింది: తొమ్మిది ధ్వనులు కలిగిన ఇతని శరీరం ఏదో అదే 'ఓం'. ఇది స్త్రీ, పురుష, నపుంసక లింగాలు కలది. ఇది అగ్ని, వాయువు, ఆదిత్యుడు అని ప్రకాశిస్తుంది. ఇది బ్రహ్మ, రుద్రుడు, విష్ణువు అనే అధిపతులు కలది. ఇది గార్హపత్యం, దక్షిణాగ్ని, ఆహవనీయం అనే ముఖాలు కలది. ఇది ఋక్కు, యజుస్సు, సామం అనే విజ్ఞానం కలది. ఇది భూః, భువః, స్వః అనే లోకాలు కలది. ఇది భూతం, భవ్యం, భవిష్యత్తు అనే కాలం కలది. ఇది ప్రాణం, అగ్ని, సూర్యుడు అనే తేజస్సు కలది. ఇది అన్నం, జలం, చంద్రుడు అనే పోషణ కలది. ఇది బుద్ధి, మనస్సు, అహంకారం అనే చేతనత్వం కలది. ఇది ప్రాణం, అపానం, వ్యానం అనే ప్రాణం కలది. అందువల్ల 'ఓం' అని చెప్పడం ద్వారా ఇవన్నీ స్తుతించబడతాయి, పూజించబడతాయి, అర్పించబడతాయి. ఇలా అతడు చెబుతాడు: ఓ సత్యకామా, ఇదే పరమ బ్రహ్మము, అపర బ్రహ్మము కూడా; అది 'ఓం' అనే ఈ అక్షరం.
Maitrāyaṇī 6.6
अथाव्याहृतं वा इदमासीत् स सत्यं प्रजापतिस्तपस्तप्त्वाऽनुव्याहरद्भूर्भुवःस्वरिति । एषैवास्य प्रजापतेः स्थविष्ठा तनुर्या लोकवतीति स्वरित्यस्याः शिरो नाभिर्भुवो भूः पादा आदित्यश्चक्षुः चक्षुरायता हि पुरुषस्य महती मात्रा चक्षुषा ह्ययं मात्राश्चरति सत्यं वै चक्षुः अक्षिण्यवस्थितो हि पुरुषः सर्वार्थेषु चरति एतस्माद्भूर्भुवःस्वरित्युपासीतानेन हि प्रजापतिर्विश्वात्मा विश्वचक्षुरिवोपासितो भवतीति एवं ह्याहैषा वै प्रजापतेर्विश्वभृत्तनुरेतस्यामिदं सर्वमन्तर्हितमस्मिन् च सर्वस्मिन्नेषा अन्तर्हितेति तस्मादेषोपासीता ॥ ६.६ ॥
ఆరంభంలో ఇది అవ్యాహృతంగా ఉండెను. ఆ సత్య ప్రజాపతి తపస్సు చేసి, తపస్సు చేసిన తర్వాత 'భూః భువః స్వః' అని ఉచ్చరించెను. ఇదే ప్రజాపతి యొక్క అతి విశాలమైన శరీరం, ఇది లోకాలతో కూడినది. 'స్వః' ఆయన తల, 'భువః' నాభి, 'భూః' పాదాలు, ఆదిత్యుడు ఆయన కన్ను. కన్ను ఎందుకంటే పురుషుని కొలత విస్తృతమైనది; కన్ను ద్వారానే ఈ పురుషుడు కొలతలలో సంచరిస్తాడు. కన్ను సత్యం, ఎందుకంటే పురుషుడు కన్నులో స్థితుడై అన్ని పనులలో సంచరిస్తాడు. కాబట్టి 'భూః భువః స్వః' అని ఉపాసించాలి; దీని ద్వారా విశ్వాత్మ, విశ్వచక్షువైన ప్రజాపతి ఉపాసితుడగును. ఇలా చెప్పబడింది: ఇది ప్రజాపతి విశ్వాన్ని భరించే శరీరం; ఇందులో ఇవన్నీ అంతర్హితమై ఉన్నాయి, ఇది అన్నిటిలో అంతర్హితమై ఉంది. కాబట్టి ఇదే ఉపాసించాలి.
Maitrāyaṇī 6.7
तत्सवितुर्वरेण्यमित्यसौ वा आदित्यः सविता स वा एवं प्रवरणीय आत्मकामेनेत्याहुर्ब्रह्मवादिनोऽथ भर्गो देवस्य धीमहीति सविता वै देवस्ततो योऽस्य भर्गाख्यस्तं चिन्तयामीत्याहुर्ब्रह्मवादिनोऽथ धियो यो नः प्रचोदयादिति बुद्धयो वै धियस्तायोऽस्माकं प्रचोदयादित्याहुर्ब्रह्मवादिनः अथ भर्गा इति यो ह वा अमुष्मिन्नादित्ये निहितस्तारकोऽक्षिणि वैष भर्गाख्यः भाभिर्गतिरस्य हीति भर्गः भर्जयतीति वैष भर्ग इति रुद्रो ब्रह्मवादिनोऽथ भ इति भासयतीमान् लोकान् र इति रंजयतीमानि भूतानि ग इति गच्च्हन्त्यस्मिन्नागच्च्हन्त्यस्मादिमाः प्रजास्तस्माद्भरगत्वाद्भर्गः शाश्वत् सूयमानात् सूर्यः सवनात् सविताऽदानात् आदित्यः पवनात्पावनोऽथापोप्यायनादित्येवं ह्याह खल्वात्मनोऽत्मा नेतामृताख्यश्चेता मन्ता गन्तोत्सृष्टानन्दयिता कर्ता वक्ता रसयिता घ्राता द्रष्टा श्रोता स्पृशति च विभुर्विग्रहे सन्निविष्टा इत्येवं ह्याह अथ यत्र द्वैतीभूतं विज्ञानं तत्र हि शृणोति पश्यति जिघ्रति रसयति चैव स्पर्शयति सर्वमात्मा जानीतेति यत्राद्वैतीभूतं विज्ञानं कार्यकारणकर्मनिर्मुक्तं निर्वचनमनौपम्यं निरुपाख्यां किं तदवाच्यम् ॥ ६.७ ॥
సవితృ యొక్క వరేణ్యం అంటే ఆదిత్యుడైన సవితయే; ఆత్మకాముని చేత ఈ విధంగా వరణీయుడని బ్రహ్మవాదులు అంటారు. 'దేవస్య భర్గః' — సవితయైన దేవుని భర్గాన్ని ధ్యానిస్తాము అని బ్రహ్మవాదులు అంటారు. 'ధియో యో నః ప్రచోదయాత్' — బుద్ధులే ధీలు; మన బుద్ధులను ప్రేరేపించేవాడు అని బ్రహ్మవాదులు అంటారు. భర్గులు అంటే ఈ ఆదిత్యునిలో నిలిచిన తారకం; కంటిలో కూడా అది ఉంది; అదే భర్గం. దాని గతి కాంతులతో ఉంటుంది కాబట్టి భర్గం. కాల్చేవాడే భర్గం అని రుద్రుని గురించి బ్రహ్మవాదులు అంటారు. 'భ'తో లోకాలను ప్రకాశింపజేస్తాడు, 'ర'తో భూతాలను ఆనందింపజేస్తాడు, 'గ'తో వీనిలో చేరుతారు, వీనినుండి ఈ ప్రజలు వస్తారు. అందువలన భర్గం శాశ్వతం; ప్రకాశించడం వలన సూర్యుడు, ప్రేరేపించడం వలన సవితా, గ్రహించడం వలన ఆదిత్యుడు, పవిత్రం చేయడం వలన పావనుడు, పోషించడం వలన అపోప్యాయనుడు. ఆత్మకు ఆత్మ, నాయకుడు, అమృతం అనే పేరుగలవాడు, చేతనుడు, మనన కర్త, గమనించేవాడు, ఆనందాన్ని ఇచ్చేవాడు, కర్త, వక్త, రుచి చూసేవాడు, వాసన చూసేవాడు, చూసేవాడు, వినేవాడు, స్పృశించేవాడు, సర్వవ్యాపి అని, శరీరంలో ప్రవేశించి ఉన్నాడని చెప్పబడింది. విజ్ఞానం ద్వైతభూతమైనప్పుడు వింటుంది, చూస్తుంది, వాసన చూస్తుంది, రుచి చూస్తుంది, స్పృశిస్తుంది; ఆత్మ అన్నింటినీ తెలుసుకుంటుంది. విజ్ఞానం అద్వైతభూతమై, కార్యకారణ కర్మల నుండి విముక్తమై, వర్ణింపరానిదై, అనుపమమై, నిరుపాఖ్యమైనప్పుడు అది ఏమిటి? అది అవాచ్యం.
Maitrāyaṇī 6.8
एष हि खल्वात्मेशानः शम्भुर्भवो रुद्रः प्रजापतिर्विश्वसृक् हिरण्यगर्भः सत्यं प्राणो हंसः शास्ता विष्णुर्नारायणोऽर्कः सविता धाता विधाता सम्राडिन्द्र इन्दुरिति य एष तपत्यग्निरिवाग्निना पिहितः सहस्राक्षेण हिरण्मयेनाण्डेन एष वा जिज्ञासितव्योऽन्वेष्टव्यः सर्वभूतेभ्योऽभयं दत्वारण्यं गत्वाथ बहिःकृत्वीन्द्रियार्थान्स्वाच्च्हरीरादुपलभेत एनमिति । विश्वरूपं हरिणं जातवेदसं परायणं ज्योतिरेकं तपन्तम् । सहस्ररश्मिः शतधा वर्तमानः प्राणः प्रजानामुदयत्येष सूर्यः ॥ ॥ ६.८ ॥
నిజంగా ఈ ఆత్మయే ఈశానుడు, శంభుడు, భవుడు, రుద్రుడు, ప్రజాపతి, విశ్వసృక్, హిరణ్యగర్భుడు, సత్యం, ప్రాణుడు, హంసుడు, శాస్త, విష్ణువు, నారాయణుడు, అర్కుడు, సవిత, ధాత, విధాత, సమ్రాట్, ఇంద్రుడు, ఇందువు అని పిలవబడతాడు. వేయి కన్నులుగల బంగారు అండంలో అగ్నితో కప్పబడినట్లు ఇతడు అగ్నివలె ప్రకాశిస్తాడు. ఇతడినే తెలుసుకోవాలి, వెదకాలి. సర్వ ప్రాణులకు అభయమిచ్చి, అరణ్యానికి వెళ్ళి, ఇంద్రియ విషయాలను బయట ఉంచి, తన శరీరం నుండే ఇతడిని పొందవచ్చు. విశ్వరూపుడు, హరిణుడు, జాతవేదుడు, పరమ గమ్యం, ఏకమైన జ్యోతి, తపించువాడు. వేయి కిరణాలు కలవాడు, నూరు విధాలుగా ఉండేవాడు ఈ ప్రాణమే, ప్రజలకోసం సూర్యునిగా ఉదయిస్తుంది.
Maitrāyaṇī 6.9
तस्माद्वा एष उभयात्मैवं विदात्मन्येवाभिध्यायत्यात्मन्येव यजतीति ध्यानं प्रयोगस्थं मनो विद्वद्भिष्टुतं मनःपूतिमुच्छिष्टोपहतमित्यनेन तत्पावयेत् मन्त्रं पठति उच्छिष्टोच्छिष्टोपहितं यच्च पापेन दत्तं मृतसूतकाद्वा वसोः पवित्रमग्निः सवितुश्च रश्मयः पुनन्त्वन्नं मम दुष्कृतं च यदन्यत् अद्भिः पुरस्तात्परिदधाति प्राणाय स्वाहापानाय स्वाहा व्यानाय स्वाहा समानाय स्वाहोदानाय स्वाहेति पञ्चभिरभिजुहोति अथावाशिष्टं यतवागश्नात्यतोऽद्भिर्भूय एवोपरिष्टात्परिदधात्याचान्तो भूत्वात्मेज्यानः प्राणोऽग्निर्विश्वोऽसीति च द्वाभ्यामात्मानमभिध्यायेत् प्राणोऽग्निः परमात्मा वै पञ्चवायुः समाश्रितः स प्रीतः प्रीणातु विश्वं विश्वभुक् विश्वोऽसि वैश्वानरोऽसि विश्वं त्वया धार्यते जायमानम् विशन् तु त्वामाहुतयश्च सर्वाः प्रजास्तत्र यत्र विश्वामृतोऽसीति एवं न विधिना खल्वनेनात्तानत्वं पुनरुपैति ॥ ६.९ ॥
అందువల్ల ఈ ఉభయాత్మ, ఇలా తెలిసినవాడు, తన ఆత్మలోనే ధ్యానిస్తాడు, తన ఆత్మలోనే యజిస్తాడు. విద్వాంసులచే ప్రశంసించబడిన, కర్మలో స్థితమైన మనస్సు యొక్క ధ్యానం, మనస్సుచేత పవిత్రమైనది, ఎంగిలి వల్ల మలినమైనది; కాబట్టి దీనితో దానిని పవిత్రం చేయాలి. అతడు మంత్రం పఠిస్తాడు: ఎంగిలికి ఎంగిలిగా చేరిన, పాపం వల్ల ఇవ్వబడిన, మృత సూతకం వల్ల వచ్చిన ఏదైనా, వసువు యొక్క పావనమైన అగ్ని, సవితృ కిరణాలు దానిని పవిత్రం చేయుగాక, నా అన్నాన్ని, ఇతర దుష్కృతాన్ని కూడా. నీటితో ముందు చుట్టి, ప్రాణానికి స్వాహా, అపానానికి స్వాహా, వ్యానానికి స్వాహా, సమానానికి స్వాహా, ఉదానానికి స్వాహా అని ఐదు ఆహుతులు ఇస్తాడు. తరువాత మిగిలింది మౌనంగా తింటాడు. తరువాత మళ్ళీ నీటితో పైన చుట్టి, ఆచమనం చేసి, ఆత్మయజ్ఞం చేస్తూ, 'నీవు ప్రాణుడివి, అగ్నివి, సర్వమైనవాడివి' అనే రెండు మంత్రాలతో ఆత్మను ధ్యానించాలి. ప్రాణం, అగ్ని, పరమాత్మ నిజంగా ఐదు వాయువులపై ఆశ్రయించి ఉన్నాయి. అతడు ప్రీతిచెంది అందరినీ ప్రీతిపరచుగాక, సర్వభోక్తా. నీవు సర్వమే, వైశ్వానరుడవు, పుట్టే సర్వం నీచేతనే ధరించబడుతోంది. ఆహుతులు, సకల ప్రజలు నీలో ప్రవేశిస్తూ, నీవు విశ్వామృతుడవైన చోట అవి ఉంటాయి. ఈ విధంగా విధిచేత కాదు, ఈ భక్ష్యత్వంతో అతడు మళ్ళీ తిరిగి వస్తాడు.
Maitrāyaṇī 6.10
अथापरं वेदितव्यमुत्तरो विकारोऽस्यात्मयज्ञस्य यथान्नमन्नादश्चेति अस्योपव्याख्यानं पुरुषश्चेता प्रधानान्तःस्थः स एव भोक्ता प्राकृतमन्नं भुङ्क्त इति तस्यायं भूतात्मा ह्यन्नमस्यकर्ता प्रधानः तस्मात्त्रिगुणं भोज्यं भोक्ता पुरुषोऽन्तस्थः अत्र दृष्टं नाम प्रत्ययम् यस्माद्बीजसम्भवा हि पशवस्तस्माद्बीजं भोज्यमनेनैव प्रधानस्य भोज्यत्वं व्याख्यातं तस्माद्भोक्ता पुरुषो भोज्या प्रकृतिस्तत्स्थो भुङ्क्त इति प्राकृतमन्नं त्रिगुणभेदपरिणमत्वान्महदाद्यं विशेषान्तं लिङ्गमनेनैव चतुर्दशविधस्य मार्गस्य व्याख्या कृता भवति सुखदुःखमोहसंज्ञं ह्यन्नभूतमिदं जगत् न हि बीजस्य स्वादुपरिग्रहोऽस्तीति यावन्नप्रसूतिः तस्याप्येवं तिसृष्ववस्थास्वन्नत्वं भवति कौमारं यौवनं जरा परिणमत्वातत्दन्नत्वमेवं प्रधानस्य व्यक्ततां गतस्योपलब्धिर्भवति तत्र बुद्ध्यादीनि स्वादुनि भवन्त्यध्यवसायसङ्कल्पाभिमाना इति अथेन्द्रियार्थान् पञ्चस्वादुनि भवन्ति एवं सर्वाणीन्द्रियकर्माणि प्राणकर्माणि एवं व्यक्तमन्नमव्यक्तमन्नम् अस्य निर्गुणो भोक्ता भोक्तृत्वाच्चैतन्यं प्रसिद्धं तस्य यथाग्निर्वै देवानामन्नदः सोमोऽन्नमग्निनैवान्नमित्येवंवित् सोमसंज्ञोऽयंभूतत्माऽग्निसंज्ञोऽप्यव्यक्तमुखा इति वचनात्पुरुषो ह्यव्यक्तमुखेन त्रिगुणं भुङ्क्त इति यो हैवं वेद संन्यासी योगी चात्मयाजी चेति अथ यद्वन्न कश्चिच्च्हून्यागारे कामिन्यः प्रविष्टाः स्पृशतीन्द्रियार्थान् तद्वद् यो न स्पृशति प्रविष्टान् संन्यासी योगी चात्मयाजी चेति ॥ ६.१० ॥
ఇక తరువాత తెలుసుకోవలసినది: ఇది ఆత్మయజ్ఞం యొక్క తదుపరి వికారం, అన్నమూ అన్నాన్ని తినేవాడూ వలె. దీని వివరణ: చేతనుడైన పురుషుడు ప్రధానంలో అంతర్గతంగా ఉన్నాడు; అతడే భోక్త, ప్రకృతి అన్నాన్ని అనుభవిస్తాడు. ఈ భూతాత్మయే అన్నం; ప్రధానం దానికి అకర్త. కాబట్టి త్రిగుణమయమైనది భోజ్యం, అంతర్గతుడైన పురుషుడు భోక్త. ఇక్కడ ఒక ప్రత్యయం కనిపిస్తుంది: పశువులు బీజం నుండి పుడతాయి, కాబట్టి బీజమే భోజ్యం. దీనితోనే ప్రధానం యొక్క భోజ్యత్వం వివరించబడింది. కాబట్టి పురుషుడు భోక్త, ప్రకృతి భోజ్య, దానిలో ఉండి అతడు అనుభవిస్తాడు. ప్రాకృత అన్నం త్రిగుణ భేదాలతో పరిణమించి మహత్తు మొదలుకొని విశేషం వరకు లింగంగా ఉంటుంది. దీని ద్వారానే పద్నాలుగు విధాల మార్గం వివరించబడింది. సుఖ, దుఃఖ, మోహాలనే పేరుగల అన్నరూపమే ఈ జగత్తు. అన్నం ఉత్పత్తి అయ్యేవరకు బీజానికి రుచి గ్రహణం లేదు. దానికీ బాల్యం, యౌవనం, వార్ధక్యం అనే మూడు అవస్థలలో అన్నత్వం ఉంటుంది; పరిణామం కారణంగా. ఈ విధంగా వ్యక్తమైన ప్రధానం యొక్క అన్నత్వమే లభ్యమవుతుంది. అక్కడ బుద్ధి మొదలైనవి రుచికరమైనవి; అధ్యవసాయం, సంకల్పం, అభిమానం కూడా. తరువాత ఇంద్రియ విషయాలు ఐదూ రుచికరమైనవి. అలాగే అన్ని ఇంద్రియ కర్మలు, ప్రాణ కర్మలు. ఈ విధంగా వ్యక్త అన్నం, అవ్యక్త అన్నం. దీని భోక్త నిర్గుణుడు; భోక్తృత్వం వల్ల చైతన్యం ప్రసిద్ధం. అగ్ని దేవతలకు అన్నభోక్త, సోముడు అన్నం, అగ్నినే అన్నం అని ఎవరు తెలుసుకుంటాడో, సోమనామకుడైన ఈ భూతాత్మ, అగ్ని నామకుడు కూడా అవ్యక్త ముఖం కలవాడని వచనం; పురుషుడు అవ్యక్త ముఖం ద్వారా త్రిగుణాన్ని అనుభవిస్తాడు. ఇలా తెలిసినవాడు సంన్యాసి, యోగి, ఆత్మయాజి. ఖాళీ ఇంట్లో కామినులు ప్రవేశించి ఇంద్రియ విషయాలను తాకినట్లు, ప్రవేశించినవారిని తాకనివాడు సంన్యాసి, యోగి, ఆత్మయాజి.
Maitrāyaṇī 6.11
परं वा एतदात्मनो रूपं यदन्नमन्नमयो ह्ययं प्राणोऽथ न यद्यश्नात्यमन्ताऽश्रोताऽस्प्रष्टाऽद्रष्टाऽवक्ताऽघ्रातारसयिता भवति प्राणांश्चोत्सृजतीति एवं ह्याहाथ यदि खल्वश्नाति प्राणसमृद्धो भूत्वा मन्ता भवति श्रोता भवति स्प्रष्टा भवति वक्ता भवति रसयिता भवति घ्राता भवति द्रष्टा भवतीति एवं ह्याह अन्नाद्वै प्रजाः प्रजायन्ते याः कश्चित्पृथिवीशृताः । अतोऽन्नेनैव जीवन्ति अथैतदपि यन्ति अन्ततः ॥ ६.११ ॥
ఇదే ఆత్మ యొక్క శ్రేష్ఠ రూపం; అది అన్నమయమైనది, ఎందుకంటే ఈ ప్రాణం కూడా అన్నమయమే. అతడు ఆహారం తినకపోతే, మననం చేయనివాడు, వినని వాడు, స్పృశించని వాడు, చూడని వాడు, మాట్లాడని వాడు, వాసన చూడని వాడు, రుచి చూడని వాడు అవుతాడు; ప్రాణాలను కూడా విడిచిపెడతాడు. ఇలాగే వారు చెబుతారు. ఆహారం తింటే, ప్రాణంతో సమృద్ధుడై మననం చేసేవాడు, వినేవాడు, స్పృశించేవాడు, మాట్లాడేవాడు, రుచి చూసేవాడు, వాసన చూసేవాడు, చూసేవాడు అవుతాడు. ఇలాగే వారు చెబుతారు. అన్నం నుంచే భూమిపై ఆధారపడిన ప్రజలు పుడతారు; కాబట్టి వారు అన్నంతోనే జీవిస్తారు, చివరికి దానినే చేరుకుంటారు.
Maitrāyaṇī 6.12
अथान्यत्रापि उक्तम् सर्वाणि ह वा इमानि भूतान्यहरहः प्रपतन्त्यन्नमभिजिघृक्षमाणानि सूर्यो रश्मिभिराददात्यन्नं तेनासौ तपत्यन्नेनाभिषिक्ताः पचन्तीमे प्राणा अग्निर्वा अन्नेनोज्ज्वलत्यन्नकामेनेदं प्रकल्पितं ब्रह्मणा अतोऽन्नमात्मेत्युपासीतेत्वेयं ह्याह । अनाद्भूतानि जायन्ते जातान्यन्नेन वर्धन्ते अद्यतेऽत्ति च भूतानि तस्मादन्नं तदुच्यते ॥ ६.१२ ॥
మరొక చోట కూడా ఇలా చెప్పబడింది: ఈ సమస్త ప్రాణులు ప్రతిదినం ఆహారాన్ని పట్టుకోవాలనే కోరికతో వస్తాయి. సూర్యుడు తన కిరణాలతో ఆహారాన్ని గ్రహిస్తాడు; దాని వలననే అతడు తపిస్తాడు. ఆహారంతో అభిషిక్తమై ఈ ప్రాణాలు వండుతాయి; ఆహారం వలననే అగ్ని ప్రకాశిస్తుంది. ఆహారాన్ని కోరేవారి కొరకు బ్రహ్మచేత ఇది సిద్ధం చేయబడింది. అందువలన ఆహారాన్నే ఆత్మగా ఉపాసించాలి. ఇలాగే వారు చెబుతారు: ఆహారం నుండి ప్రాణులు పుడతాయి; పుట్టి ఆహారంతోనే పెరుగుతాయి. అవి తినబడతాయి, ప్రాణులు కూడా తింటాయి. కాబట్టి అది అన్నం అని పిలువబడుతుంది.
Maitrāyaṇī 6.13
अथान्यत्रापि उक्तम् विश्वभृद्वै नामैषा तनुर्भगवतो विष्णोर्यदिदमन्नं प्राणो वा अन्नस्य रसो मनः प्राणस्य विज्ञानं मनस आनन्दं विज्ञानस्येति अन्नवान् प्राणवान् मनश्वान् विज्ञानवान् आनन्दवान् च भवति यो हैवं वेद यावान्तीह वै भूतान्यन्नमदन्ति तावत्स्वन्तस्थोऽन्नमत्ति यो हैवंवेद । अन्नमेव विजरन्नमन्नं संवननं स्मृतम् । अन्नं पशूनां प्राणोऽन्नं ज्येष्ठमन्नं भिषक् स्मृतम् ॥ ६.१३ ॥
మరొక చోట కూడా ఇలా చెప్పబడింది: భగవంతుడైన విష్ణువు యొక్క ఈ శరీరం 'విశ్వభృత్' అనే పేరుతో పిలువబడుతుంది; అదే ఈ ఆహారం. ప్రాణం ఆహారపు రసం; మనస్సు ప్రాణపు విజ్ఞానం; విజ్ఞానం ఆనందం. ఇలా తెలిసినవాడు ఆహారవంతుడు, ప్రాణవంతుడు, మనస్సు గలవాడు, విజ్ఞానవంతుడు, ఆనందవంతుడు అవుతాడు. ఇక్కడ ప్రాణులు ఎంత ఆహారం తింటాయో, అంతగా తనలో నిలిచి ఉన్నవాడు ఆహారాన్ని తింటాడు; ఇలా తెలిసినవాడు. ఆహారమే అజరం; ఆహారమే పోషించేది అని స్మరించబడింది. ఆహారం పశువులకు ప్రాణం; ఆహారం జ్యేష్ఠం; ఆహారం వైద్యుడు అని స్మరించబడింది.
Maitrāyaṇī 6.14
अथान्यात्रप्युक्तम् अन्नं वा अस्य सर्वस्य योनिः कालश्चान्नस्य सूर्यो योनिः कालस्य तस्यैतद्रूपं यन् निमेषादिकालात्सम्भृतं द्वादशात्मकं वत्सरमेतस्याग्नेयमर्धमर्धं वारुणं मघाद्यं श्रविष्ठार्धमाग्नेयं क्रमेणोत्क्रमेण सार्पाद्यं श्रविष्ठार्धान्तं सौम्यम् तत्रैकैकमात्मनो नवांशकं सचारकविधम् सौक्ष्म्यत्वादेतत्प्रमाणमनेनैव प्रमीयते हि कालः न विना प्रमाणेन प्रमेयस्योपलब्धिः प्रमेयोऽपि प्रमाणतां पृथक्त्वादुपैत्यात्मसम्बोधनार्थमित्येवं ह्याह । यावत्यो वै कालस्य कलास्तावतीषु चरत्यसौ यः कालं ब्रह्मेत्युपासीत कालस्तस्यातिदूरमपसरतीति एवं ह्याह कालात्स्रवन्ति भूतानि कालाद्वृद्धिं प्रयान्ति च । काले चास्तं नियच्च्हन्ति कालो मूर्तिरमूर्तिमान् ॥ ॥ ६.१४ ॥
ఇప్పుడు మరొకటి చెప్పబడింది: అన్నమే ఇదంతటికీ మూలం; కాలం అన్నానికి మూలం; సూర్యుడు కాలానికి మూలం. నిమేషం మొదలైన కాలం నుండి సమకూడినది పన్నెండు రూపాల సంవత్సరం; అందులో సగం ఆగ్నేయం, సగం వారుణం; మఘ నుండి శ్రవిష్ఠార్ధం వరకు ఆగ్నేయం; క్రమంలో మరియు విలోమ క్రమంలో ఆశ్లేష నుండి శ్రవిష్ఠార్ధం వరకు సౌమ్యం. అక్కడ ప్రతిదీ తన నవాంశంతో, దాని గమన నియమాలతో ఉంటుంది. సూక్ష్మత వల్ల ఇదే ప్రమాణం; దీని ద్వారానే కాలం కొలవబడుతుంది. ప్రమాణం లేకుండా ప్రమేయం తెలియబడదు. ప్రమేయం కూడా వేరుగా ఉండటం వల్ల ప్రమాణ స్థితిని పొందుతుంది; ఆత్మను మేల్కొలపడానికి అని ఇలా చెప్పబడింది. కాలం యొక్క కళలు ఎన్ని ఉన్నాయో అన్నింటిలోనూ అతడు సంచరిస్తాడు; కాలాన్ని బ్రహ్మంగా ఉపాసించేవాడికి కాలం చాలా దూరంగా తొలగిపోతుంది అని కూడా చెప్పబడింది. కాలం నుండే ప్రాణులు పుడతాయి, కాలం నుండే వృద్ధి చెందుతాయి; కాలంలోనే అవి అస్తమించి లీనమవుతాయి. కాలం మూర్తమూ అమూర్తమూ.
Maitrāyaṇī 6.15
द्वे वाव ब्रह्मणो रुपे कालश्चाकालश्चाथ यः प्रागादित्यात्सोऽकालोऽकालोऽथ य आदित्याद्यः स कालः सकलः सकलस्य वा एतद्रूपं यत्संवत्सरः संवत्सरात्खल्वेवेमाः प्रजाः प्रजायन्ते संवत्सरेणेह वै जाता विवर्धन्ते संवत्सरे प्रत्यस्तं यन्ति तस्मात्संवत्सरो वै प्रजापतिः कालोऽन्नं ब्रह्मनीडमात्मा चेत्येवं ह्याह कालः पचति भूतानि सर्वाण्येव महात्मनि । यस्मिन् तु पच्यते कालो यस्तं वेद स वेदवित् ॥ ॥ ६.१५ ॥
బ్రహ్మానికి రెండు రూపాలు మాత్రమే: కాలం మరియు అకాలం. ఆదిత్యునికి ముందున్నది అకాలం, అకాలమే; ఆదిత్యుని నుండి ఉన్నది కాలం, అది సకలం (అంశాలతో కూడినది). ఇది సకలం యొక్క రూపం, అదే సంవత్సరం. సంవత్సరం నుండే ఈ ప్రజలు పుడతారు; సంవత్సరం ద్వారానే ఇక్కడ పుట్టి వృద్ధి చెందుతారు; సంవత్సరంలో అస్తమానం వైపు వెళ్తారు. కాబట్టి సంవత్సరమే ప్రజాపతి; కాలం, అన్నం, బ్రహ్మ గూడు, ఆత్మ అని కూడా ఇలా చెప్పబడింది. కాలం అన్ని భూతాలను మహాత్మలోనే వండుతుంది. దేనిలో కాలం వండబడుతుందో, దానిని తెలిసినవాడే వేదవేత్త.
Maitrāyaṇī 6.16
विग्रहवानेष कालः सिन्धुराजः प्रजानाम् एष तत्स्थः सविताख्यो यस्मादेवेमे चन्द्रर्क्षग्रह संवत्सरादयः सूयन्ते अथैभ्यः सर्वमिदमत्र वा यत्किञ्चित्शुभाशुभं दृश्यन्तेह लोके तदेतेभ्यस्तस्मादादित्यात्मा ब्रह्माथ कालसंज्ञमादित्यमुपासीतादित्यो ब्रह्मेत्येकेऽथ एवं ह्याह । होता भोक्ता हविर्मन्त्रो यज्ञो विष्णुः प्रजापतिः । सर्वः कश्चित्प्रभुः साक्षी योऽमुष्मिन्भाति मण्डले ॥ ॥ ६.१६ ॥
ఈ కాలం మూర్తిమంతమైనది; ప్రజలకు రాజు సింధురాజు. అందులో స్థితుడైన ఇతడు సవిత అనే పేరు గలవాడు; ఇతని నుండే చంద్రుడు, నక్షత్రాలు, గ్రహాలు, సంవత్సరం మొదలైనవి ఉద్భవిస్తాయి. అనంతరం వీటి నుండే ఇక్కడ లోకంలో శుభమైనదీ అశుభమైనదీ ఏదైనా కనిపిస్తుంది; కాబట్టి ఆదిత్యుడే ఆత్మగా గలది బ్రహ్మం. అప్పుడు కాలమనే పేరు గల ఆదిత్యుని ఉపాసించాలి; కొందరు ఆదిత్యుడే బ్రహ్మమని అంటారు. ఇలా కూడా చెప్పబడింది: హోత, భోక్త, హవిర్మంత్రం, యజ్ఞం, విష్ణువు, ప్రజాపతి, సర్వుడు, ఏదో ప్రభువు, సాక్షి, ఆ మండలంలో ఎవడు ప్రకాశిస్తాడో.
Maitrāyaṇī 6.17
ब्रह्म ह वा इदमग्र आसीत् एकोऽनन्तः प्रागनन्तो दक्षिणोऽनन्तः प्रतीच्यनन्त उदीच्यनन्त ऊर्ध्वान् चाऽवान् च सर्वतोऽनन्तः न ह्यास्य प्राच्यादि दिशः कल्पन्तेऽथ तिर्यग्वान् चोर्ध्वं वा अनूह्य एष परमात्माऽपरिमितोऽतर्क्योऽचिन्त्य एष आकाशात्मा एवैष कृत्स्नक्षय एको जागर्तीति एतस्मादाकाशादेष खल्विदं चेतामात्रं बोधयति अनेनैव चेदम् ध्यायते अस्मिन् च प्रत्यस्तं याति अस्यैतद्भास्वरं रूपं यदमुष्मिन्नादित्ये तपति अग्नौ चाधुमके यज्ज्योतिश्चित्रतरमुदरस्तोऽथ वा यः पचत्यन्नम् इत्येवं ह्याह यश्चैषोऽग्नौ यश्चायं हृदये यश्चासावादित्ये स एष एका इत्येकस्य हैकत्वमेति य एवं वेद ॥ ६.१७ ॥
మొదట ఇది బ్రహ్మమే, ఒక్కటే, అనంతమైనది. తూర్పున అనంతం, దక్షిణాన అనంతం, పడమర అనంతం, ఉత్తరాన అనంతం, పైనా కిందా అనంతం, అన్ని వైపులా అనంతం. దానికి తూర్పు మొదలైన దిక్కులు వర్తించవు. అడ్డంగా లేదా పైకి దీనిని ఊహించాలి. ఈ పరమాత్మ అపరిమితుడు, తర్కానికి అందనివాడు, చింతనకు అందనివాడు. ఇతడు ఆకాశాత్మ; ఇతడే సర్వనాశకుడు, ఒంటరిగా మేల్కొని ఉంటాడు. ఈ ఆకాశం నుండి ఇతడు చేతనామాత్రంగా ఈ లోకాన్ని మేల్కొలుపుతాడు; దీని ద్వారానే ధ్యానించబడతాడు, ఇందులోనే లీనమవుతాడు. ఆదిత్యునిలో ప్రకాశించే ఇతని తేజోరూపం, అగ్నిలో, ధూమరహిత జ్యోతిలో, ఉదరంలో ఆహారాన్ని పచనం చేసే అగ్నిలో ఉన్న అద్భుత కాంతి. ఇలాగే చెప్పబడింది: అగ్నిలో ఉన్నవాడు, హృదయంలో ఉన్నవాడు, ఆదిత్యునిలో ఉన్నవాడు, ఇతడే ఒక్కడు. ఇలా తెలిసినవాడు ఆ ఏకత్వాన్ని పొందుతాడు.
Maitrāyaṇī 6.18
तथा तत्प्रयोगकल्पः प्राणायामः प्रत्याहारो ध्यानं धारणा तर्कः समाधिः षडङ्गा इत्युच्यते योगः अनेन यदा पश्यन्पश्यति रुक्मवर्णं कर्तारमीशं पुरुषं ब्रह्मयोनिम् तदा विद्वान्पुण्यपापे विहाय परेऽव्यये सर्वमेकीकरोति एवं ह्याह यथा पर्वतमादीप्तं नाश्रयन्ति मृगद्विजाः । तद्वद्ब्रह्मविदो दोषा नाश्रयन्ति कदाचन ॥ ॥ ६.१८ ॥
అలాగే, దాని అభ్యాస విధియైన ప్రాణాయామం, ప్రత్యాహారం, ధ్యానం, ధారణ, తర్కం, సమాధి అనే ఆరు అంగాలు గల యోగం అని చెప్పబడుతుంది. దీని ద్వారా బంగారు వర్ణుడు, కర్త, ఈశ్వరుడు, పురుషుడు, బ్రహ్మ మూలమైనవానిని చూసినప్పుడు, విద్వాంసుడు పుణ్యపాపాలను విడిచి, పరమ అవ్యయంలో అంతటినీ ఏకం చేస్తాడు. ఇలా చెప్పబడింది: మండుతున్న పర్వతాన్ని మృగాలు, పక్షులు ఆశ్రయించనట్లే, బ్రహ్మవేత్తను దోషాలు ఎప్పుడూ ఆశ్రయించవు.
Maitrāyaṇī 6.19
अथान्यत्राप्युक्तम् यदा वै बहिर्विद्वान्मनो नियम्येन्द्रियार्थान् च प्राणो निवेशयित्वा निःसङ्कल्पस्ततस्तिष्ठेत् अप्राणादिह यस्मात्सम्भूतः प्राणसंज्ञको जीवस्तस्मात्प्राणो वै तुर्याख्ये धारयेत्प्राणम् इत्येवं ह्याह अचित्तं चित्तमध्यस्तमचिन्त्यं गुह्यमुत्तमम् । तत्र चित्तं निधायेत तच्च लिङ्गं निराश्रयम् ॥ ॥ ६.१९ ॥
ఇప్పుడు ఇతర చోట కూడా చెప్పబడింది: విద్వాంసుడు బయటి మనస్సును, ఇంద్రియ విషయాలను నియమించి, ప్రాణాన్ని నిలిపి, సంకల్పరహితుడై ఉన్నప్పుడు, ఈ అప్రాణం నుండి ప్రాణం అనే జీవుడు ఉద్భవించినందున, తురీయ అనే స్థితిలో ప్రాణాన్ని ధరించాలి. ఇలాగే చెప్పబడింది: అచిత్తం, చిత్తంపై అధ్యస్తమైనది, అచింత్యం, గుహ్యం, ఉత్తమం; అక్కడ చిత్తాన్ని నిలపాలి, ఆ లింగం ఆధారరహితం.
Maitrāyaṇī 6.20
अथान्यत्राप्युक्तम् अतः परास्य धारणा तालुरसनाग्रनिपीडना द्वाङ्मनःप्राणनिरोधनाद्ब्रह्म तर्केण पश्यति यदात्मनाऽऽत्मान मणोरणीयांसं द्योतमानं मनःक्षयात्पश्यति तदात्मनात्मानं दृष्ट्वा निरात्मा भवति निरात्मकत्वादसङ्ख्योऽयोनिश्चिन्त्यो मोक्षलक्षणमित्येतत्परं रहस्यम् इत्येवं ह्याह चित्तस्य हि प्रसादेन हन्ति कर्म शुभाशुभम् । प्रसन्नात्मात्मनि स्थित्वा सुखमव्ययमश्नुता इति ॥ ॥ ६.२० ॥
ఇంకొక చోట కూడా ఇలా చెప్పబడింది: దీనికి పరమమైన ధారణ అంగిలిని నాలుక కొనతో నొక్కడం. ఇంద్రియాలు, మనస్సు, ప్రాణం నిరోధించడం వల్ల తర్కంతో బ్రహ్మాన్ని చూస్తాడు. మనస్సు నశించినప్పుడు అణువు కన్నా సూక్ష్మమై ప్రకాశించే ఆత్మను ఆత్మతోనే చూస్తాడు; ఆత్మను చూసి అతడు నిరాత్మ అవుతాడు. నిరాత్మత్వం వల్ల అతడు అసంఖ్యుడు, అయోని, అచింత్యుడు, మోక్షలక్షణుడు అవుతాడు; ఇదే పరమ రహస్యం. ఇలాగే అన్నారు: చిత్తప్రసాదం వల్ల శుభాశుభ కర్మలను నాశనం చేస్తాడు. ప్రసన్నాత్మ ఆత్మలో నిలిచి అవ్యయ సుఖాన్ని పొందుతాడు.
Maitrāyaṇī 6.21
अथान्यत्राप्युक्तम् ऊर्ध्वगा नाडी सुषुम्नाख्या प्राणसञ्चारिणी ताल्वन्तर्विच्च्हिन्ना तया प्राणोङ्कारमनोयुक्तयोर्ध्वमुत्क्रमेत् ताल्वध्याग्रं परिवर्त्य इन्द्रियाण्यसंयोज्य महिमा महिमानं निरीक्षेता ततो निरात्वकमेति निरात्मकत्वान्न सुखदुःखभाग्भवति केवलत्वं लभता इत्येवं ह्याह परः पूर्वं प्रतिष्ठाप्य निगृहीतानिलं ततः । तीर्त्वा पारमपारेण पश्चाद्युञ्जीत मूर्ध्वनि ॥ ॥ ६.२१ ॥
ఇంకొక చోట కూడా చెప్పబడింది: పైకి వెళ్ళే సుషుమ్నా అనే నాడి, ప్రాణాన్ని సంచరింపజేసేది, అంగిలి లోపల విభజించబడినది; దానితో ప్రాణ, ఓంకార, మనస్సులను కలిపి పైకి ఎక్కాలి. అంగిలి పై కొనను తిప్పి, ఇంద్రియాలను కలపకుండా, మహిమను చూడాలి. అప్పుడు నిరాత్మకతను పొందుతాడు; నిరాత్మకత్వం వల్ల సుఖదుఃఖాలకు భాగి కాడు, కేవలత్వాన్ని పొందుతాడు. ఇలాగే అన్నారు: ముందు పరమాన్ని స్థాపించి, వాయువును నిగ్రహించి, తరువాత అపరంతో దాటి, పిమ్మట మూర్ధంలో యోగం చేయాలి.
Maitrāyaṇī 6.22
अथान्यत्राप्युक्तम् द्वे वा व ब्रह्मणी अभिध्येये शब्दश्चाशब्दश्च अथ शब्देनैवाशब्दमाविष्क्रियते अथ तत्र ओमिति शब्दोऽनेनोर्ध्वमुत्क्रान्तोऽशब्दे निधनमेति अथाहैषा गतिरेतदमृतम् अतत्सायुज्यत्वम् निर्वृतत्वम् तथा चेति अथ यथोर्णनाभिस्तन्तुनोर्ध्वमुत्क्रान्तोऽवकाशं लभतीत्येवं वा व खल्वासावभिध्याता ओमित्यनेनोर्ध्वमुत्क्रान्तः स्वातन्त्र्यं लभते अन्यथा परे शब्दवादिनः श्रवणाङ्गुष्ठयोगेनान्तर्हृदयाकाशशब्दमाकर्णयन्ति सप्तविधेयं तस्योपमा यथा नद्यः किङ्किणी कांस्यचक्रकभेक विःकृन्दिका वृष्टिर्निवाते वदतीति तं पृथग्लक्षणमतीत्य परेऽशब्देऽव्यक्ते ब्रह्मण्यस्तं गताः तत्र तेऽपृथग्धर्मिणोऽपृथग्विवेक्या यथा सम्पन्ना मधुत्वं नानारसा इत्येवं ह्याह द्वे ब्रह्मणि वेदितव्ये शब्दब्रह्म परां च यत् । शब्दब्रह्मणि निष्णातः परं ब्रह्माधिगच्छति ॥ ॥ ६.२२ ॥
మరొక చోట కూడా చెప్పబడింది: బ్రహ్మము యొక్క రెండు రూపాలు ధ్యానించదగినవి — శబ్దము మరియు అశబ్దము. శబ్దం ద్వారానే అశబ్దం వెల్లడవుతుంది. అక్కడ 'ఓం' అనే శబ్దం దీని ద్వారా పైకి లేచి అశబ్దంలో లీనమవుతుంది. ఇదే మార్గం, ఇదే అమృతం, ఇదే దానితో ఐక్యత మరియు పరమానందం. సాలీడు తన దారం ద్వారా పైకి ఎక్కి స్థానం పొందినట్లు, ధ్యానించబడినవాడు ఓం ద్వారా పైకి లేచి స్వాతంత్ర్యం పొందుతాడు. ఇతర శబ్దవాదులు చెవి మరియు బొటనవేలును కలిపి హృదయాంతరాకాశంలో శబ్దాన్ని వింటారు. దానికి ఏడు విధాల ఉపమానాలు ఉన్నాయి — నదులు, గజ్జెలు, కంచు చక్రాలు, కప్ప, గాలి లేని చోట వర్షం వంటివి. ఆ ప్రత్యేక లక్షణాలను దాటి వారు పరమ అశబ్ద, అవ్యక్త బ్రహ్మంలో లీనమవుతారు. వారు భేదరహిత స్వభావులు, తేనెలో కలిసిన వివిధ రుచులు ఏకమైనట్లు. ఈ విధంగానే చెప్పబడింది: తెలుసుకోవలసినవి రెండు బ్రహ్మములు — శబ్దబ్రహ్మము మరియు పరబ్రహ్మము. శబ్దబ్రహ్మంలో నిపుణుడు పరబ్రహ్మాన్ని పొందుతాడు.
Maitrāyaṇī 6.23
अथान्यत्राप्युक्तम् यः शब्दस्तदोमित्येतदक्षरम् यदस्याग्रं तच्च्हान्तमशब्दमभयमशोकमानन्दं तृप्तं स्थिरमचलममृतमच्युतं ध्रुवं विष्णुसंज्ञितं सर्वापरत्वाय तदेता उपसीतेत्येवं ह्याह योऽसौ परापरो देवा ॐकारो नाम नामतः । निःशब्दः शून्यभूतस्तु मूर्ध्नि स्थाने ततोऽभ्यसेत् ॥ ॥ ६.२३ ॥
మరొక చోట కూడా చెప్పబడింది: ఏ శబ్దమైతే 'తత్ ఓం' అనే ఈ అక్షరమో, దాని అగ్రం అంతం కలిగినది — అశబ్దం, అభయం, అశోకం, ఆనందం, తృప్తి, స్థిరం, అచలం, అమృతం, అచ్యుతం, ధ్రువం, విష్ణువు అని పిలువబడేది. అన్నింటికంటే పరమైనదిగా ఉండటానికి దానిని ఉపాసించాలి. ఈ విధంగానే చెప్పబడింది: పర-అపర దేవుడైన ఓంకారం అనే నామం కలిగినది, శబ్దరహితమై శూన్యరూపమై మూర్ధ స్థానంలో ఉంది; అక్కడి నుండే అభ్యసించాలి.
Maitrāyaṇī 6.24
अथान्यत्राप्युक्तम् धनुः शरीरम् ओमित्येतच्छरः शिखास्य मनः तमोलक्षणं भित्वा तमोऽतमाविष्टमागच्छति अथाविष्टं भित्वाऽलातचक्रमिव स्फुरन्तमादित्यवर्णमूर्जस्वन्तं ब्रह्म तमसः पर्यमपश्यद्यदमुष्मिन्नादित्येऽथ सोमेऽग्नौ विद्युति विभाति अथ खल्वेनं दृष्ट्वाऽमृतत्वं गच्छतीत्येवं ह्याह ध्यानमन्तःपरे तत्त्वे लक्ष्येषु च निधीयते । अतोऽविशेषविज्ञानं विशेषमुपगच्छति ॥ मानसे च विलीने तु यत्सुखं चात्मसाक्षिकम् । तद्ब्रह्म चामृतं शुक्रं सा गतिर्लोक एव सः ॥ ॥ ६.२४ ॥
ఇది మరొకచోట కూడా చెప్పబడింది: శరీరం విల్లు, ఓం బాణం, మనసు దాని కొన. చీకటి లక్షణాలను చీల్చి అతడు అ-తమస్సులోకి ప్రవేశిస్తాడు. తరువాత ప్రవేశించి, మండే అలాతచక్రంలా ప్రకాశించే, సూర్యవర్ణపు, ఓజస్వి అయిన బ్రహ్మను, తమస్సుకు అవతలగా చూస్తాడు; అది ఆదిత్యునిలో, తరువాత సోముడిలో, అగ్నిలో, మెరుపులో ప్రకాశిస్తుంది. దానిని చూసి అతడు అమృతత్వాన్ని పొందుతాడని ఇలా చెప్పబడింది. ధ్యానం లోపలి పరతత్త్వంలో, లక్ష్యాలలో నిలుస్తుంది. అందువల్ల అవిశేష జ్ఞానం విశేషాన్ని పొందుతుంది. మనసు లీనమైనప్పుడు ఆత్మసాక్షియైన సుఖం ఏదో, అదే బ్రహ్మం, అదే అమృతం, శుద్ధం; అదే లోకంలో గతి.
Maitrāyaṇī 6.25
अथान्यत्राप्युक्तम् निद्रेवान्तर्हितेन्द्रियः शुद्धितमया धिया स्वप्न इव यः पश्यतीन्द्रियबिलेऽविवशः प्रणवाख्यं प्रणेतारं भारूपं विगतनिद्रं विजरं विमृत्युं विशोकं च सोऽपि प्रणवाख्यः प्रणेता भारूपः विगत निद्रः विजरः विमृत्युर्विशोको भवतीत्येवं ह्याह एवं प्राणमथोङ्कारं यस्मात्सर्वमनेकधा । युनक्ति युञ्जते वापि यस्माद्योग इति स्मृतः ॥ एकत्वं प्राणमनसोरिन्द्रियाणां तथैव च । सर्वभावपरित्यागो योग इत्यभिधीयते ॥ ॥ ६.२५ ॥
ఇది మరొకచోట కూడా చెప్పబడింది: ఇంద్రియాలను లోపలికి ఉపసంహరించి, అత్యంత శుద్ధమైన బుద్ధితో, నిద్రలో ఉన్నవాడిలా, స్వప్నంలా, ఇంద్రియ రంధ్రంలో స్వతంత్రుడై ప్రణవం అనే ప్రణేతను, ప్రకాశ రూపుడను, నిద్రలేనివాడిని, జరారహితుడిని, మృత్యురహితుడిని, శోకరహితుడిని చూసేవాడు; అతడు కూడా ప్రణవం అనే ప్రణేత, ప్రకాశ రూపుడు, నిద్రలేనివాడు, జరారహితుడు, మృత్యురహితుడు, శోకరహితుడు అవుతాడని ఇలా చెప్పబడింది. ఇలా ప్రాణాన్ని, ఓంకారాన్ని, అది అన్నిటినీ అనేక విధాలుగా కలుపుతుంది కాబట్టి, యోగులు దానిలో కలుస్తారు కాబట్టి, దానిని యోగం అంటారు. ప్రాణ-మనసుల ఏకత్వం, ఇంద్రియాల ఏకత్వం కూడా అలాగే, సర్వ భావాల త్యాగం, ఇదే యోగం అని చెప్పబడింది.
Maitrāyaṇī 6.26
अथान्यत्राप्युक्तम् यथा वाप्सु चारिणः शाकुनिकः सूत्रयन्त्रेणोद्धृत्योदरेऽग्नौ जुहोत्येवं वा व खल्विमान्प्राणानोमित्यनेनोद्धृत्यानामयेऽग्नौ जुहोति अतस्तप्तोर्विवसोऽथ यथा तप्तोर्वि सार्पिस्तृणकाष्ठसंस्पर्शे नोज्ज्वलतीत्येवं वा व खल्वसावप्राणाख्यः प्राणसंस्पर्शेनोज्ज्वलति अथ यदुज्ज्वलत्येतद्ब्रह्मणो रूपं चैतद्विष्णोः परमं पदम् चैतद्रुद्रस्य रुद्रत्वमेतत्तदपरिमितधा चात्मानं विभज्य पूरयतीमां लोकानित्येवं ह्याह वह्नेश्च यद्वत्खलु विस्फुलिङ्गाः सूर्यान्मयूखाश्च तथैव तस्य प्राणादयो वै पुनरेव तस्माद् अभ्युच्चरन्तीह यथाक्रमेण ॥ ॥ ६.२६ ॥
ఇది మరొకచోట కూడా చెప్పబడింది: నీటిలో తిరిగే పక్షిని వేటగాడు సూత్ర-యంత్రంతో లాగి కడుపులో ఉంచి అగ్నిలో హోమం చేసినట్లు, అతడు ఈ ప్రాణాలను ఓం అనే దానితో లాగి అనామయ అగ్నిలో హోమం చేస్తాడు. అందువల్ల వేడెక్కిన వివస్త్రంలో ఉన్న నెయ్యి గడ్డి, కట్టె తాకితే మండనట్లు, అప్రాణం అనే తత్త్వం ప్రాణ స్పర్శతో మండుతుంది. ఏది మండుతుందో అదే బ్రహ్మ రూపం, ఇదే విష్ణువు పరమపదం, ఇదే రుద్రుని రుద్రత్వం; ఇదే అపరిమిత రీతిలో తనను విభజించుకుని ఈ లోకాలను నింపుతుందని ఇలా చెప్పబడింది. అగ్ని విస్ఫులింగాలు, సూర్యుని కిరణాలు ఎలాగో, దాని ప్రాణాదులు మళ్లీ అక్కడి నుండే క్రమంగా పైకి లేస్తాయి.
Maitrāyaṇī 6.27
अथान्यत्राप्युक्तम् ब्रह्मणो वा वैतत्तेजः परस्यामृतस्याशरीरस्य यच्छरीरस्यौष्ण्यमस्यैतद् घृतमथाविः सन् नभसि निहितं वैतदेकाग्रेणैवमन्तर्हृदयाकाशं विनुदन्ति यत्तस्य ज्योतिरिव सम्पद्यतीति अतस्तद्भावम् अचिरेणैति भूमावयस्पिण्डं निहितं यथाऽचिरेणैति भूमित्वम् मृद्वत्संस्थमयस्पिण्डं यथाग्न्ययस्कारादयो नाभिभवन्ति प्रणश्यति चित्तं तथाश्रयेण सहैवमित्येवं ह्याह हृद्याकाशमयं कोशमानन्दं परमालयम् । स्वं योगश्च ततोऽस्माकं तेजश्चैवाग्निसूर्ययोः ॥ ॥ ६.२७ ॥
మరొక చోట కూడా ఇలా చెప్పబడింది: ఇది బ్రహ్మ తేజస్సు; పరమమైనది, అమృతమైనది, శరీరరహితమైనది. శరీరంలోని వేడి కూడా ఇదే. ఇది నెయ్యి; వ్యక్తమై ఆకాశంలో నిలిచి ఉంది. ఏకాగ్రమైన మనస్సుతో హృదయాకాశంలోనే ఇలా దీనిని మథించేవారికి, దాని వెలుగు జ్యోతిలా అవుతుంది. అందువల్ల అతడు త్వరగా ఆ స్థితిని పొందుతాడు, భూమిపై ఉంచిన ఇనుప ముద్ద త్వరగా భూమి స్వభావాన్ని పొందినట్లుగా. మెత్తని మట్టిలో ఉంచిన ఇనుప ముద్దను కమ్మరులు మొదలైనవారు లొంగదీసుకోలేనట్లుగా, చిత్తం దాని ఆధారంతో కలిసి నశిస్తుంది. ఇలాగే చెప్పబడింది: హృదయాకాశమయమైన, ఆనందమయమైన, పరమాలయమైన కోశం. తన యోగమూ, దాని నుండి మన తేజస్సూ, అగ్ని సూర్యుల తేజస్సూ.
Maitrāyaṇī 6.28
अथान्यत्राप्युक्तम् भूतेन्द्रियार्थानतिक्रम्य ततः प्रव्रज्याज्यं धृतिदण्डं धनुर्गृहीत्वाऽनभिमानमयेन चैवेषुणा तं ब्रह्म द्वारपारं निहत्याद्यं संमोहमौली तृष्णेर्ष्याकुण्डली तन्द्रीराघवेत्र्यभिमानाध्यक्षः क्रोधज्यं प्रलोभदण्डं धनुर्गृहीत्वेच्च्हामयेन चैवेषुणेमानि खलु भूतानि हन्ति तं हत्वोंकारप्लवेनान्तर्हृदयाकाशस्य पारं तीर्त्वाविर्भूते अन्तराकाशे शनकैरवटैवावटकृद्धातुकामः संविशत्येवं ब्रह्मशालां विशेत् ततश्चतुर्जालं ब्रह्मकोशं प्रणुदेत् गुर्वागमेनेति अतः शुद्धः पूतः शून्यः शान्तोऽप्राणो निरात्माऽनन्तोऽक्षय्यः स्थिरः शाश्वतोऽजः स्वतन्त्रः स्वे महिम्नि तिष्ठति अतः स्वे महिम्नि तिष्ठमानम् दृष्ट्वाऽवृत्तचक्रमिव सञ्चारचक्रमालोकयति इत्येवं ह्याह षड्भिर्मासैस्तु युक्तस्य नित्यमुक्तस्य देहिनः
अनन्तः परमो गुह्यः सम्यग्योगः प्रवर्तते ॥
रजस्तमोभ्यां विद्धस्य सुसमिद्धस्य देहिनः
पुत्रदारकुटुम्बेषु सक्तस्य न कदाचन ॥ ॥ ६.२८ ॥
మరొక చోట కూడా చెప్పబడింది: భూతాలను, ఇంద్రియాలను, వాటి విషయాలను దాటి, తర్వాత సన్యాసం స్వీకరించి, ఘృతాన్ని, ధృతి దండాన్ని, అనభిమానంతో చేసిన బాణాన్ని కలిగిన ధనువును పట్టి, బ్రహ్మ ద్వారపాలకుడైన మొదటివానిని, మోహ కిరీటం ధరించినవానిని, తృష్ణ-ఈర్ష్య కుండలాలు ధరించినవానిని, తంద్రా-రాఘ దండం పట్టినవానిని, అభిమాన అధ్యక్షుడిని చంపి, క్రోధాన్ని నారిగా, లోభాన్ని దండంగా కలిగిన ధనువును పట్టి, కోరిక-రోగం వల్ల చేసిన బాణంతో ఈ భూతాలను ఖచ్చితంగా చంపుతాడు. అతడిని చంపి, ఓంకారం అనే తెప్పతో హృదయాకాశం అవతలి తీరాన్ని దాటి, వెలువడిన అంతరాకాశంలో క్రమంగా, గుంట త్రవ్వేవాడిలా, తత్త్వాన్ని కోరి ప్రవేశిస్తాడు. ఈ విధంగా బ్రహ్మశాలలో ప్రవేశించాలి. తర్వాత గురూపదేశంతో చతుర్జాలాన్ని, బ్రహ్మకోశాన్ని తొలగించాలి. అందువల్ల అతడు శుద్ధుడు, పవిత్రుడు, శూన్యుడు, శాంతుడు, ప్రాణరహితుడు, ఆత్మరహితుడు, అనంతుడు, అక్షయుడు, స్థిరుడు, శాశ్వతుడు, అజుడు, స్వతంత్రుడు, తన మహిమలో నిలిచి ఉంటాడు. అందువల్ల తన మహిమలో నిలిచినవాడిని చూసి, తిరగని చక్రంలా, సంచార చక్రాన్ని చూస్తాడు. ఇలాగే చెప్పబడింది: ఆరు నెలలు యోగంలో ఉన్న, నిత్యముక్తుడైన దేహికి అనంతమైన, పరమమైన, గుహ్యమైన సమ్యక్ యోగం ప్రవర్తిస్తుంది. రజస్సు తమస్సుచే బాధింపబడి, బాగా ప్రజ్వలించిన దేహికి, కుమారుడు, భార్య, కుటుంబంలో ఆసక్తి ఉన్నవానికి ఎప్పటికీ కాదు.
Maitrāyaṇī 6.29
एवमुक्त्वाऽन्तर्हृदयः शकायन्यस्तस्मै नमस्कृत्वाऽनया ब्रह्मविद्यया राजन् ब्रह्मणः पन्थानमारूढाः पुत्राः प्रजापतेरिति सन्तोषं द्वन्द्वतितिक्षां शान्तत्वं योगाभ्यासादवाप्नोतीति एतद्गुह्यतमं नापुत्राय नाशिष्याय नाशान्ताय कीर्तयेदिति अनन्यभक्ताय सर्वगुणसम्पन्नाय दद्यात् ॥ ॥ ६.२९ ॥
ఇలా చెప్పి, అంతర్ముఖ హృదయుడైన శకాయన్యుడు ఆయనకు నమస్కరించాడు. ఓ రాజా, ఈ బ్రహ్మవిద్య ద్వారా ప్రజాపతి పుత్రులు బ్రహ్మమార్గం ఎక్కారు — సంతోషం, ద్వంద్వాలను సహించడం, శాంతి యోగాభ్యాసం ద్వారా లభిస్తాయని చెప్పబడింది. ఇది అత్యంత రహస్యం; పుత్రులు లేనివారికి, శిష్యులు లేనివారికి, శాంతి లేనివారికి దీనిని చెప్పరాదు. అనన్య భక్తి కలవారికి, అన్ని సద్గుణాలు కలవారికి మాత్రమే దీనిని ఇవ్వాలి.
Maitrāyaṇī 6.30
ॐ शुचौ देशे शुचिः सत्त्वस्थः सदधीयानः सद्वादी सद्ध्यायी सद्याजी स्यादिति । अतः सद्ब्रह्मणि सत्यभिलाषिणि निर्वृत्त्योऽनस्तत्फलच्च्हिन्नपाशो निराशः परेष्वात्मवद्विगतभयो निष्कामोऽक्षय्यमपरिमितं सुखमाक्रम्य तिष्ठति । परमं वै शेवधेरिव परस्योद्धरणं यन्निष्कामत्वम् । स हि सर्वकाममयः पुरुषोऽध्यवसायसङ्कल्पाभिमानलिङ्गो बद्दः । अतस्तद्विपरीतो मुक्तः । अत्रैक आहुर्गुणः प्रकृतिभेदवशासध्यवसायात्मबन्धमुपागतो। अध्यवसायस्य दोषक्षयाद्धि मोक्षः मनसा ह्येव पश्यति मनसा शृणोति कामः सङ्कल्पो विचिकित्सा श्रद्धाऽश्रद्धा धृतिरधृतिर्ह्रीर्धीर्भीरित्येतत्सर्वं मन एव गुणौघैरुह्यमानः कलुषीकृतश्चास्थिरश्चलो लुप्यमानः सस्पृहो व्यग्रश्चाभिमानित्वं प्रयात इति अहं सो ममेदमित्येवं मन्यमानो निबध्नात्यात्मनात्मानं जालेनेव खेचरः । अतः पुरुषोऽध्यावसायसङ्कल्पाबिमानलिङ्गो बद्दः अतस्तद्विपरीतो मुक्तः तस्मान्निरध्यवसायो निःसङ्कल्पो निरभिमानस्तिष्ठेत् एतन्मोक्षलक्षणम् एषात्र ब्रह्मपदवी एषोऽत्र द्वारविवरोऽनेनास्य तमसः पारं गमिष्यति । अत्र हि सर्वे कामाः समाहिता इत्यत्रोदाहरन्ति यदा पञ्चावतिष्ठन्ते ज्ञानानि मनसा सह । बुद्धिश न विचेष्टते तामाहुः परमां गतिम् ॥ एतदुक्त्वान्तर्हृदयः शाकायन्यस्तस्मै नमस्कृत्वा यथावदुपचारी कृतकृत्यो मरुदुत्तरायणं गतो न ह्यत्रोद्वर्त्मना गतिः एषोऽत्र ब्रह्मपथः सौरं स्द्वारं भित्त्वोर्द्ध्वेन विनिर्गता इत्यत्रोदाहरन्ति अनन्ता रश्मयस्तस्य दीपवद्यः स्थितो हृदि । सितासिताः कद्रुनीलाः कपिला मृदुलोहिताः ॥ ऊर्ध्वमेकः स्थितस्तेषां यो भिभित्वा सूर्यमण्डलम् । ब्रह्मलोकमतिक्रम्य तेन यान्ति परां गतिम् ॥ यदस्यान्यद्रश्मिशतमूर्ध्वमेव व्यवस्थितम् । तेन देवनिकायानां स्वधामानि प्रपद्यते ॥ ये नैकरूपाश्चाधस्ताद्रश्मयोऽस्य मृदुप्रभाः । इह कर्मोपभोगाय तैः संसरति सोऽवषः । तस्मात्सर्गस्वर्गापवर्गहेतुर्भगवानसावादित्य इति ॥ ॥ ६.३० ॥
ఓం. శుచియైన ప్రదేశంలో, శుచిగా, సత్త్వగుణంలో స్థితుడై, సత్తును అధ్యయనం చేసేవాడుగా, సత్తును పలికేవాడుగా, సత్తును ధ్యానించేవాడుగా, సత్తుకై యజ్ఞం చేసేవాడుగా ఉండాలి. అందువలన సత్యబ్రహ్మను కోరేవాడు, కర్మఫలం నుండి విముక్తుడై, పాశాలు తెగినవాడై, ఆశలేనివాడై, ఇతరులపట్ల ఆత్మవత్‌గా ప్రవర్తించి, భయరహితుడై, నిష్కాముడై, క్షయములేని అపరిమితమైన సుఖాన్ని పొంది స్థిరంగా ఉంటాడు. నిష్కామత్వమే ఆ పరమ నిధిని ఉద్ధరించడం, నిధి ఉద్ధరణంలా. ఆ పురుషుడు సర్వకామమయుడు; అధ్యవసాయం, సంకల్పం, అభిమానం అనే లక్షణాలతో కూడినవాడై బద్ధుడు. అందుకే దానికి విరుద్ధుడు ముక్తుడు. ఇక్కడ కొందరు అంటారు: గుణం ప్రకృతి భేదం వలన అధ్యవసాయ రూపమైన ఆత్మబంధాన్ని పొందుతుంది. అధ్యవసాయ దోషాల క్షయంతోనే మోక్షం. మనస్సుతోనే చూస్తాడు, మనస్సుతోనే వింటాడు; కామం, సంకల్పం, విచికిత్స, శ్రద్ధ, అశ్రద్ధ, ధృతి, అధృతి, హ్రీ, ధీ, భయం - ఇవన్నీ మనస్సే. గుణ ప్రవాహాలచే కొట్టుకొనిపోయి, కలుషితమై, అస్థిరమై, చలించి, కలవరపడి, ఆశతో, వ్యగ్రతతో ఉన్న మనస్సు అభిమానాన్ని పొందుతుంది; 'నేను అతడను, ఇది నాది' అని భావించి, పక్షి వలలో చిక్కుకున్నట్లుగా తనను తానే బంధించుకుంటుంది. అందువలన పురుషుడు అధ్యవసాయ, సంకల్ప, అభిమాన లక్షణాలతో బద్ధుడు; దానికి విరుద్ధుడు ముక్తుడు. కాబట్టి నిశ్చయరహితుడై, సంకల్పరహితుడై, అభిమానరహితుడై ఉండాలి; ఇదే మోక్ష లక్షణం. ఇక్కడ ఇదే బ్రహ్మపదవి; ఇదే ఈ ద్వారరంధ్రం; దీని ద్వారా అతడు ఈ చీకటికి అవతలికి వెళ్తాడు. ఇక్కడే అన్ని కామాలు సమాహితమై ఉంటాయి అని ఇందులో ఉదాహరణ ఇస్తారు: ఐదు జ్ఞానేంద్రియాలు మనస్సుతో కలిసి స్థిరంగా ఉండి, బుద్ధి కూడా చేష్టించనప్పుడు, దాన్నే పరమగతి అంటారు. ఇది చెప్పి, అంతర్హృదయుడైన శాకాయన్యుడు, అతనికి నమస్కరించి, యథావిధిగా ఉపచారాలు చేసి, కృతకృత్యుడై, వాయువు ద్వారా ఉత్తరాయణానికి వెళ్ళాడు. ఇక్కడ ఊర్ధ్వమార్గం ద్వారా గతి లేదు. ఇక్కడే ఈ బ్రహ్మపథం; సౌర ద్వారాన్ని భేదించి ఊర్ధ్వంగా బయలుదేరుతుంది అని ఇందులో ఉదాహరణ ఇస్తారు: ఆ హృదయంలో దీపంలా నిలిచి ఉన్నవాని అనంతమైన రశ్మిలు - తెలుపు, నలుపు, కద్రు-నీలం, పింగళ, మృదు ఎరుపు. వాటిలో ఒకటి పైన స్థితమై, సూర్యమండలాన్ని భేదించి, బ్రహ్మలోకాన్ని దాటి పరమగతికి పోతుంది. అతని మిగిలిన నూరు రశ్మిలు పైనే వ్యవస్థితమై ఉన్నాయి; వాటి ద్వారా దేవగణాల తమ స్థానాలను పొందుతాడు. అనేక రూపాలు కలిగిన, క్రింద ఉన్న మృదుకాంతి రశ్మిల ద్వారా ఇక్కడ కర్మానుభవం కోసం అతడు అవశుడై సంసారంలో తిరుగుతాడు. అందుకే ఈ భగవాన్ ఆదిత్యుడే సృష్టి, స్వర్గం, అపవర్గం - వీటికి హేతువు.
Maitrāyaṇī 6.31
किमात्मकानि वा एतानीन्द्रियाणि प्रचरन्त्युद्गन्ता चैतेषामिह को नियन्ता वेत्याह । प्रत्याहात्मात्मकानीत्यात्मा ह्येषामुद्गन्ता वाप्सरसो भानवीयाश्च मरीचयो नाम अथ पञ्चभिः रश्मिभिर्विषयानत्ति कतम आत्मेति योऽयं शुद्धः पूतः शून्यः शान्तादिलक्षणोक्तः स्वकैर्लिङ्गैरुपगृह्यः तस्यैतल्लिङ्गमलिङ्गस्याग्नेर्यदौष्ण्यमाविष्टं चापां यः शिवतमोरस इत्येके । अथ वाक्ष्रोत्रं चक्षुर्मनः प्राण इत्येके, अथ बुद्धिर्धृतिः स्मृतिः प्रज्ञा तदित्येके अथ ते एतस्यैवं यथैवेह बीजस्याङ्कुरावाथधूमार्चिर्विष्फुलिङ्गा इवाग्नेश्चेति अत्रोदाहरन्ति वह्नेश्च यद्वत्खलु विष्फुलिङ्गाः सूर्यान्मयूखाश्च तथैव तस्य । प्राणादयो वै पुनरेव तस्मादभ्युच्चरन्तीह यथाक्रमेण ॥ ॥ ६.३१ ॥
ఇంద్రియాలు ఏ స్వభావంతో సంచరిస్తున్నాయి, వాటిని పైకి లేపేవాడు, ఇక్కడ వాటిని నియంత్రించేవాడు ఎవరు? అనే ప్రశ్నకు సమాధానం: అవి ఆత్మ స్వరూపంతో కూడినవై సంచరిస్తాయి; వాటిని ఉదయింపజేసేవాడు ఆత్మయే. లేదా అప్సరస్ అనే భానవీయ కిరణాలు ఉదయింపజేస్తాయి. అప్పుడు అతడు ఐదు కిరణాలతో విషయాలను అనుభవిస్తాడు. 'ఏ ఆత్మ?' అంటే: శుద్ధుడు, పవిత్రుడు, శూన్యుడు, శాంతి మొదలైన లక్షణాలతో చెప్పబడినవాడు; అతడు తన గుర్తులతో గ్రహింపదగినవాడు. గుర్తులేని అగ్ని యొక్క గుర్తు దాని వేడి; నీటిలో ఉన్న శివతమ రసమూ అతడే అని కొందరు అంటారు. మరికొందరు వాక్కు, శ్రోత్రం, చక్షువు, మనస్సు, ప్రాణం అంటారు; ఇంకా కొందరు బుద్ధి, ధృతి, స్మృతి, ప్రజ్ఞ అంటారు. విత్తనం నుండి మొలక, అగ్ని నుండి పొగ, జ్వాల, నిప్పురవ్వలు వెలువడినట్లు, అతని నుండి ప్రాణాదులు క్రమంగా ఉద్భవిస్తాయి.
Maitrāyaṇī 6.32
तस्माद्वा एतस्मादात्मनि सर्वे प्राणाः सर्वे लोकाः सर्वे वेदाः सर्वे देवाः सर्वाणि च भूतान्युच्चरन्ति तस्योपनिषत्सत्यस्य सत्यमिति अथ यथार्द्रैधाग्नेरभ्याहितस्य पृथग्धूमा निश्चरन्त्येवं वा एतस्य महतो भूतस्य निःश्वसितमेतद्यदृग्वेदो यजुर्वेदः सामवेदोऽथर्वाङ्गिरसा इतिहासः पुराणम् विद्या उपनिषदः श्लोकाः सूत्राण्यनुव्याख्यानानि व्याख्यानान्यस्यैवैतानि विश्वा भूतानि ॥ ६.३२ ॥
ఆ ఆత్మ నుండే అన్ని ప్రాణాలు, అన్ని లోకాలు, అన్ని వేదాలు, అన్ని దేవతలు, అన్ని జీవులు ఉద్భవిస్తాయి. దాని రహస్యం 'సత్యానికి సత్యం'. తడి ఇంధనంతో మండే అగ్ని నుండి పొగలు వేరుగా వెలువడినట్లు, ఈ మహత్తర భూతం యొక్క నిశ్వాసమే ఇది: ఋగ్వేదం, యజుర్వేదం, సామవేదం, అథర్వాంగిరసం, ఇతిహాసం, పురాణం, విద్యలు, ఉపనిషత్తులు, శ్లోకాలు, సూత్రాలు, అనువ్యాఖ్యానాలు, వ్యాఖ్యానాలు — ఇవన్నీ ఇతనివే; విశ్వంలోని సకల ప్రాణులూ ఇతనివే.
Maitrāyaṇī 6.33
पञ्चेष्टको वा एषोऽग्निः संवत्सरः तस्येमा इष्टका यो वसन्तो ग्रीष्मो वर्षाः शरद्धेमन्तः स शिरःपक्षसीपृच्च्हपृष्टवान् एषोऽग्निः पुरुषविदः सेयं प्रजापतेः प्रथमा चितिः करैर्यजमानमन्तरिक्षमुत्क्षिओप्त्वा वायवे प्रायच्च्हत् प्राणो वै वायुः प्राणोऽग्निस्तस्येमा इष्टका यः प्राणो व्यानोऽपानः समान उदानः स शिरःपक्षसीपृष्ठपुच्च्हवानेषोऽग्निः पुरुषविदस्तदिदमन्तरिक्षं प्रजापतेर्द्वितीया चितिः करैर्यजमानं दिवमुत्क्षिप्तेन्द्राय प्रायच्च्हत् असौ वा आदित्य इन्द्रः सैषोऽग्निः तस्येमा इष्टका यदृग्यजुः सामाथर्वाङ्गिरसा इतिहासं पुराणं स शिरःपक्षसीपुच्च्हपृष्ठवानेषोऽग्निः पुरुषविदः सैषा द्यौः प्रजापतेस्तृतीया चितिः करैर्यजमानस्यात्मविदेऽवदानं करोति यथात्मविदुत्क्षिप्य ब्रह्मणे प्रायच्च्हत् तत्रानन्दी मोदी भवति ॥ ६.३३ ॥
ఈ అగ్ని ఐదు ఇటుకల అగ్ని, లేదా ఇది సంవత్సరం. దీని ఇటుకలు వసంతం, గ్రీష్మం, వర్షం, శరదృతువు, హేమంతం. అది తల, రెండు రెక్కలు, పార్శ్వాలు, తోక, వెన్ను కలిగినది; పురుషుని తెలిసినవానికి ఇది అగ్ని. ఇది ప్రజాపతి మొదటి పొర. చేతులతో యజమానుని అంతరిక్షంలోకి ఎత్తి వాయువుకు ఇచ్చాడు. ప్రాణమే వాయువు, ప్రాణమే అగ్ని. దీని ఇటుకలు ప్రాణ, వ్యాన, అపాన, సమాన, ఉదానాలు; అది తల, రెక్కలు, పార్శ్వాలు, వెన్ను, తోక కలిగినది; ఇది పురుషవేదికి అగ్ని. ఈ అంతరిక్షం ప్రజాపతి రెండవ పొర. చేతులతో యజమానుని స్వర్గంలోకి ఎత్తి ఇంద్రునికి ఇచ్చాడు. ఆ ఆదిత్యుడే ఇంద్రుడు, అతడే ఈ అగ్ని. దీని ఇటుకలు ఋక్, యజుస్, సామ, అథర్వాంగిరస, ఇతిహాసం, పురాణం; అది తల, రెక్కలు, పార్శ్వాలు, తోక, వెన్ను కలిగినది; ఇది పురుషవేదికి అగ్ని. ఈ ద్యులోకం ప్రజాపతి మూడవ పొర. చేతులతో యజమానుని కోసం ఆత్మవేదికి అర్పణ చేస్తాడు; ఆత్మజ్ఞానిని ఎత్తి బ్రహ్మానికి ఇచ్చినట్లు, అక్కడ అతడు ఆనందించి సంతోషిస్తాడు.
Maitrāyaṇī 6.34
पृथिवीगार्हपत्योऽन्तरिक्षं दक्षिणाग्निर्द्यौराहवनीयः तत एव पवमानपावकशुचय आविष्कृतमेतेनास्य यज्ञम् यतः पवमानपावकशुचिसंघातो हि जाठरः तस्मादग्निर्यष्टव्यः चेतव्यः स्तोतव्योऽभिध्यातव्यः यजमानो हविर्गृहीत्वा देवताभिध्यानमिच्छति हिरण्यवर्णः शकुनो हृद्यादित्ये प्रतिष्ठितः मद्गुर्हंसस्तेजोवृषः सोऽस्मिन्नग्नौ यजामहे इति चापि मन्त्रार्थं विचिनोति । तत्सवितुर्वरेण्यं भर्गोऽस्याभिध्येयं यो बुद्ध्यन्तस्थो ध्यायीह मनःशान्तिपदमनुसरत्यात्मन्येव धत्तेऽत्रेमे श्लोका भवन्ति १ यथा निरिन्धनो वह्निः स्वयोनावुपशाम्यते तथा वृत्तिक्षयाच्चित्तं स्वयोनावुपशाम्यते । २ स्वयोनावुपशान्तस्य मनसः सत्यकामतः इन्द्रियार्थविमूढस्यानृताः कर्मवशानुगाः । ३ चित्तमेव हि संसारम् तत्प्रयत्नेन शोधयेत् यच्चित्तस्तन्मयो भवति गुह्यमेतत्सनातनम् । ४ चित्तस्य हि प्रसादेन हन्ति कर्म शुभाशुभम् प्रसन्नात्मात्मनि स्थित्वा सुखमव्ययमश्नुते । ५ समासक्तं यथा चित्तं जन्तोर्विषयगोचरे यद्येवं ब्रह्मणि स्यात्तत्को न मुच्येत बन्धनात् । ६ मनो हि द्विविधं प्रोक्तं शुद्धं चाशुद्धमेव च अशुद्धं कामसम्पर्कात् शुद्धं कामविवर्जितम् । ७ लय विक्षेपरहितं मनः कृत्वा सुनिश्चलम् यदा यात्यमनीभावं तदा तत्परमं पदम् । ८ तावन्मनो निरोद्धव्यं हृदि यावत्क्षयं गतम् एतज्ज्ञानं च मोक्षं च शेषान्ये ग्रन्थविस्तराः । ९ समाधिनिर्धौतमलस्य चेतसो निवेशितस्यात्मनि यत्सुखं भवेत् न शक्यते वर्णयितुं गिरा तदा स्वयं तदन्तःकरणेन गृह्यते । १० अपामापोऽग्निरग्नौ वा व्योम्नि व्योम न लक्षयेत् एवमन्तर्गतं यस्य मनः स परिमुच्यते । ११ मन एव मनुष्याणं कारणं बन्धमोक्षयोः बन्धाय विषयासंगिं मोक्षो निर्विषयं स्मृतम् । अतोऽनग्निहोत्र्यनग्निचिदज्ञानभिध्यायिनां ब्राह्मणः पदव्योमानुस्मरणं विरुद्धम् तस्मादग्निर्यष्टव्यः चेतव्यः स्तोतव्योऽभिध्यातव्यः ॥ ६.३४ ॥
పృథివి గార్హపత్యం, అంతరిక్షం దక్షిణాగ్ని, ద్యౌ ఆహవనీయం. వాటి నుండే పవమాన, పావక, శుచి అగ్నులు వెలువడ్డాయి; దీని ద్వారానే ఈ యజ్ఞం వెల్లడైంది. పవమాన-పావక-శుచి సమూహమే జాఠరాగ్ని. కాబట్టి అగ్నిని పూజించాలి, తెలుసుకోవాలి, స్తుతించాలి, ధ్యానించాలి. యజమానుడు హవిస్సును తీసుకుని దేవతా ధ్యానాన్ని కోరుకుంటాడు. 'బంగారు వర్ణపు పక్షి హృదయంలో, సూర్యునిలో స్థిరంగా ఉంది; మద్గు, హంస, తేజస్సు వృషభం; ఆ అగ్నిలో మనం యజిస్తాం' అని మంత్రార్థాన్ని పరిశీలిస్తాడు. సవితృ దేవుని ఆ వరేణ్య తేజస్సును, బుద్ధిలో అంతర్గతంగా ఉన్నదానిని, ధ్యానించాలి. ఇక్కడ మనఃశాంతి స్థితిని అనుసరించే ధ్యాని దానిని ఆత్మలోనే ధరిస్తాడు. దీనిపై ఈ శ్లోకాలు: 1. ఇంధనం లేని అగ్ని తన మూలంలో శాంతిస్తుంది; అలాగే వృత్తుల క్షయంతో చిత్తం తన మూలంలో శాంతిస్తుంది. 2. తన మూలంలో శాంతించిన మనస్సు కలవానికి, సత్యకామం లేనివానికి, ఇంద్రియార్థాలలో మోహితుడైనవానికి కోరికలు అసత్యమై కర్మవశాన్ని అనుసరిస్తాయి. 3. చిత్తమే సంసారం; దానిని ప్రయత్నంతో శుద్ధి చేయాలి. ఎవరి చిత్తం ఎలా ఉంటుందో అలాగే అతడు అవుతాడు — ఇది రహస్యమైన సనాతన సత్యం. 4. చిత్త ప్రసన్నతతో శుభాశుభ కర్మలు నశిస్తాయి; ప్రసన్నాత్ముడు ఆత్మలో స్థిరమై అవ్యయమైన సుఖాన్ని పొందుతాడు. 5. ప్రాణుల చిత్తం విషయాలలో ఆసక్తితో ఉంటుంది; అలాగే అది బ్రహ్మంలో ఉంటే, బంధం నుండి ఎవరు విముక్తి పొందరు? 6. మనస్సు రెండు విధాలుగా చెప్పబడింది — శుద్ధం, అశుద్ధం; కామ సంపర్కంతో అశుద్ధం, కామరహితమై శుద్ధం. 7. లయ విక్షేపాలు లేకుండా మనస్సును అత్యంత నిశ్చలంగా చేసి, అమనీభావాన్ని పొందినప్పుడు అదే పరమ పదం. 8. మనస్సు క్షయమయ్యే వరకు హృదయంలో నిరోధించాలి; ఇదే జ్ఞానం, మోక్షం; మిగతా గ్రంథ విస్తరాలు. 9. సమాధితో మలం కడుగబడిన చిత్తం ఆత్మలో నిలిచినప్పుడు కలిగే సుఖం వాక్కుతో వర్ణించలేనిది; అది అంతఃకరణం ద్వారా స్వయంగా గ్రహించబడుతుంది. 10. నీటిలో నీటిని, అగ్నిలో అగ్నిని, ఆకాశంలో ఆకాశాన్ని గుర్తించనట్లే; ఈ విధంగా అంతర్గతమైన మనస్సు కలవాడు విముక్తుడవుతాడు. 11. మనస్సే మానవుల బంధమోక్షాలకు కారణం; విషయాసక్తి బంధానికి, విషయరహితత్వం మోక్షానికి అని స్మరించబడింది. కాబట్టి అగ్నిహోత్రం చేయనివారికి, అగ్నిచయనం చేయనివారికి, అజ్ఞానులకు బ్రాహ్మణ మార్గపు ఆకాశ స్మరణ విరుద్ధం. అందువల్ల అగ్నిని పూజించాలి, తెలుసుకోవాలి, స్తుతించాలి, ధ్యానించాలి.
Maitrāyaṇī 6.35
नमोऽग्नये पृथिवी क्षिते लोकस्मृते लोकम्स्मै यजमानाय धेहि नमो वायवेऽन्तरिक्षक्षिते लोकस्मृते लकमस्मै यजमानाय धेहि नम आदित्याय दिविक्षिते लोकस्मृते लोकमस्मै यजमानाय धेहि नमो ब्रह्मणे सर्वक्षिते सर्वस्मृते सर्वमस्मै यजमानाय धेहि हिरण्मयेन पात्रेण सत्यस्यापिहितं मुखम् तत्त्वं पूषन्नपावृणु सत्यधर्माय विष्णवे योऽसा आदित्ये पुरुषः सोऽसा अहम् एष ह वै सत्यधर्मो यदादित्यस्य आदित्यत्वं तच्च्हुक्लम् पुरुषम् अलिङ्गम् नभसोऽन्तर्गतस्य तेजसोंऽशमात्रमेतद्यदादित्यस्य मध्य इवेत्य् अक्षिण्यग्नौ चैतद्ब्रह्मैतदमृतमेतद्भर्गः एतत्सत्यधर्मो नभसोऽन्तर्गतस्य तेजसोंऽशमात्रमेतद्यदादित्यस्य मध्ये अमृतं यस्य हि सोमः प्राणा वा अप्ययंकुरा एतक़्द्ब्रह्मैतदमृतमेतद्भर्गः एतत्सत्यधर्मो नभसोऽन्तर्गतस्य तेजसोऽंशमात्रम् एतद्यदादित्यस्य मध्ये यजुर्दीप्यत्यौमापोज्योतिरसोऽमृतंब्रह्म भूर्भुवः स्वरोम् । अष्टपादं शुचिं हंसं त्रिसूत्रमणुमव्ययम् द्विधर्मोऽन्धं तेजसेन्धं सर्वं पश्यन्पश्यति नभसोऽन्तर्गतस्य तेजसोऽन्शमात्रमेतद्यदादित्यस्य मध्ये उदित्वा मयूखे भवत एतत्सवित्सत्यधर्म एतद्यजुरेतत्तप एतदग्निरेतद्वायुरेतत्प्राण एतदाप एतच्चन्द्रमा एतच्च्हुक्रमेतदमृतमेतद्ब्रह्मविषयमेतद्भानुरर्णवस्तस्मिन्नेव यजमानः सैन्धव इव व्लीयन्त एषा वै ब्रह्मैकतात्र हि सर्वे कामाः समाहिता इत्यत्रोदाहरन्ति -- अंशुधारय इवाणुवातेरितः संस्फुरत्यसावन्तर्गः सुराणाम्। यो हैवंवित्स सवित् स द्वैतवित् सैकधामेतः स्यात्तदात्मकश्च । ये विन्दव इवाभ्युच्चरन्त्यजस्रम् विद्युदिवाभ्रार्चिषः परमे व्योमन् । तेऽर्चिषो वै यशस आश्रयवशाज्जटाभिरूपा इव कृष्णवर्त्मनः ॥ ६.३५ ॥
అగ్నికి నమస్కారం, భూమిలో నివసించేవానికి, లోకంగా స్మరించబడేవానికి; ఈ యజమానునికి లోకాన్ని ప్రసాదించు. వాయువుకు నమస్కారం, అంతరిక్షంలో నివసించేవానికి, లోకంగా స్మరించబడేవానికి; ఈ యజమానునికి లోకాన్ని ప్రసాదించు. ఆదిత్యునికి నమస్కారం, ద్యులోకంలో నివసించేవానికి, లోకంగా స్మరించబడేవానికి; ఈ యజమానునికి లోకాన్ని ప్రసాదించు. బ్రహ్మకు నమస్కారం, సర్వంలో నివసించేవానికి, సర్వంగా స్మరించబడేవానికి; ఈ యజమానునికి సర్వాన్ని ప్రసాదించు. బంగారు పాత్రతో సత్యముఖం మూయబడి ఉంది; పూషన్, దాన్ని తెరువు, సత్యధర్ముడైన విష్ణువు కోసం. ఆదిత్యునిలో ఉన్న పురుషుడు నేనే. ఇది నిశ్చయంగా సత్యధర్మమే; ఆదిత్యుని ఆదిత్యత్వమే ఆ శుక్ల పురుషుడు, లింగరహితుడు, ఆకాశంలోని తేజస్సులో ఒక అంశమాత్రం; ఆదిత్యుని మధ్యలో, కంటిలో, అగ్నిలో ఉన్నవాడు. ఇదే బ్రహ్మ, ఇదే అమృతం, ఇదే భర్గం, ఇదే సత్యధర్మం. ఆకాశంలోని తేజస్సులో ఒక అంశమాత్రం ఇదే; ఆదిత్యుని మధ్యలో ఉన్న అమృతం; సోముడు, ప్రాణాలు దేనిలో లయిస్తాయో అది. ఇదే బ్రహ్మ, ఇదే అమృతం, ఇదే భర్గం, ఇదే సత్యధర్మం. ఆకాశంలోని తేజస్సులో ఒక అంశమాత్రం ఇదే; ఆదిత్యుని మధ్యలో యజుస్సు ప్రకాశిస్తుంది; ఓమా, జలం, జ్యోతి, రసం, అమృత బ్రహ్మ; భూః భువః స్వః ఓం. ఎనిమిది పాదాలు కలది, శుచి, హంసం, మూడు దారాలు కలది, సూక్ష్మం, అవ్యయం, ద్విధర్మం, అంధం, తేజస్సుతో ప్రజ్వలించేది, అన్నింటినీ చూస్తూ చూస్తుంది. ఆకాశంలోని తేజస్సులో ఒక అంశమాత్రం ఇదే; ఆదిత్యుని మధ్యలో ఉదయించి కిరణాలలో అవుతుంది. ఇదే సవిత, సత్యధర్మం; ఇదే యజుస్సు, ఇదే తపస్సు, ఇదే అగ్ని, ఇదే వాయువు, ఇదే ప్రాణం, ఇదే జలం, ఇదే చంద్రుడు, ఇదే శుక్రుడు, ఇదే అమృతం, ఇదే బ్రహ్మవిషయం; ఇదే భానువు, అర్ణవం. అందులోనే యజమాని సైంధవ లవణంలా విలీనమవుతాడు. ఇదే బ్రహ్మ ఏకత్వం; ఇందులోనే అన్ని కామనలు కూడి ఉన్నాయి అని ఇక్కడ ఉదాహరిస్తారు: కిరణాల ధారలు సూక్ష్మ వాయువుచే ప్రేరితమై మెరిసినట్లు, అతడు దేవతల లోపల స్ఫురిస్తాడు. ఇలా తెలిసినవాడు సవిత; అతడు ద్వైతాన్ని తెలిసినవాడు; ఇక్కడి నుండి అతడు ఏక ధామం కలవాడై ఆ స్వరూపుడవుతాడు. పరమ వ్యోమంలో మెరుపు మేఘ జ్వాలల నుండి లేచినట్లు, బిందువులు నిరంతరం పైకి లేస్తాయి; ఆ జ్వాలలు యశస్సు ఆశ్రయ వశంగా జడల రూపంలో కృష్ణ మార్గంలో వెళ్తాయి.
Maitrāyaṇī 6.36
द्वे वाव खल्वेते ब्रह्मज्योतिषो रूपके शान्तमेकं समृद्धं चैकम् । अथ यच्छान्तं तस्याऽऽधारं खम् अथ यत्समृद्धमिदं तस्यान्नम् तस्मान्मन्त्रौषधाज्यामिषपुरोडाशस्थालीपाकादिभिर्यष्टव्यमन्तर्वेद्याम्। आस्न्यवशिष्टैरन्नपानैश्चाऽऽस्यमाहवनीयमिति मत्वा तेजसः समृद्ध्यै पुण्यलोकविजित्यर्थायामृतत्वाय चात्रोदाहरन्ति - अग्निहोत्रं जुहुयात्स्वर्गकामो यमराज्यमग्निष्टोमेनाभियजति सोमराज्यमुक्थेन सूर्यराज्यं षोडशिना स्वाराज्यमतिरात्रेण प्राजापत्यमासहस्रसंवत्सरान्तक्रतुनेति । वर्त्याधारस्नेहयोगाद्यथा दीपस्य संस्थितिः । अन्तर्याण्डोपयोगादिमौ स्थितावात्मशुची तथा ॥ ॥ ६.३६ ॥
బ్రహ్మజ్యోతి యొక్క ఈ రెండే రూపాలు: ఒకటి శాంతమైనది, మరొకటి సమృద్ధమైనది. శాంతమైనదానికి ఆధారం ఆకాశం; సమృద్ధమైనది దాని అన్నం. కాబట్టి మంత్రం, ఓషధి, నేయి, హవిస్సు, పురోడాశం, స్థాలీపాకం మొదలైన వాటితో అంతర్వేదిలో యజించాలి. ముఖంలో మిగిలిన అన్నపానాలతో ముఖాన్ని ఆహవనీయంగా భావించి, తేజస్సు సమృద్ధి, పుణ్యలోక విజయం, అమృతత్వం కోసం ఇక్కడ ఉదాహరణలు చెబుతారు: స్వర్గకాముడు అగ్నిహోత్రం హోమం చేయాలి; యమరాజ్యాన్ని అగ్నిష్టోమంతో, సోమరాజ్యాన్ని ఉక్థంతో, సూర్యరాజ్యాన్ని షోడశితో, స్వారాజ్యాన్ని అతిరాత్రంతో, ప్రాజాపత్యాన్ని వెయ్యి సంవత్సరాల క్రతువుతో పొందుతాడు. వత్తి, ఆధారం, నూనె కలయికతో దీపం నిలిచినట్లు, అంతర్-అండం వినియోగంతో ఈ రెండు, ఆత్మ మరియు శుచి, స్థిరంగా ఉంటాయి.
Maitrāyaṇī 6.37
तस्मादोमित्यनेनैतदुपासीतापरिमितं तेजस्तत्त्रेधभिहितमग्नावादित्ये प्राणेऽथैषा नाड्यन्नबहुमित्येषाग्नौ हुतमादित्यं गमयति अतो यो रसोऽस्रवत् स उद्गीथं वर्षति तेनेमे प्राणाः प्राणेभ्यः प्रजा इत्यत्रोदाहरन्ति -- यद्धविरग्नौ हूयते तदादित्यं गमयति तत्सूर्यो रश्मिभिर्वर्षति तेनान्नं भवति अन्नाद्भूतानामुत्पत्तिरित्येवं ह्याह । अग्नौ प्रास्ताहुतिः सम्यगादित्यमुपतिष्ठते । आदित्याज्जायते वृष्टिर्वृष्टेरन्नं ततः प्रजाः ॥ ॥ ६.३७ ॥
కాబట్టి "ఓం"తో ఈ అపరిమిత తేజస్సును ఉపాసించాలి; అది మూడు విధాలుగా చెప్పబడింది: అగ్నిలో, ఆదిత్యునిలో, ప్రాణంలో. ఈ నాడి అన్నంతో నిండినది; అగ్నిలో హోమం చేసిన దానిని అది ఆదిత్యునికి చేరుస్తుంది. కాబట్టి ప్రవహించే రసం ఉద్గీథాన్ని వర్షిస్తుంది; దానివల్ల ఈ ప్రాణాలు, ప్రాణాల నుండి ప్రజలు. ఇక్కడ వారు ఉదాహరణలు చెబుతారు: అగ్నిలో హోమం చేసే హవిస్సు ఆదిత్యునికి చేరుతుంది; ఆ సూర్యుడు కిరణాలతో వర్షిస్తాడు, దాని వల్ల అన్నం అవుతుంది; అన్నం నుండి జీవుల ఉత్పత్తి అని ఈ విధంగానే ఆయన చెబుతాడు. అగ్నిలో వేసిన ఆహుతి సరిగ్గా ఆదిత్యుని చేరుతుంది. ఆదిత్యుని నుండి వృష్టి, వృష్టి నుండి అన్నం, అందునుండి ప్రజలు.
Maitrāyaṇī 6.38
अग्निहोत्रं जुह्वानो लोभजालं भिनत्ति अतः संमोहं छित्वा न क्रोधान्स्तुनष्वानः काममभिध्यायमानस्ततश्चतुर्जालं ब्रह्मकोशं भिन्ददतः परमाकाशमत्र हि सौर सौम्याग्नेयसात्विकानि मण्डलानि भित्त्वा ततः शुद्धः सत्त्वान्तरस्थमचलममृतमच्युतं ध्रुवं विष्णुसंज्ञितम् सर्वापरं धाम सत्यकामसर्वज्ञत्वसंयुक्तम् स्वतन्त्रम् चैतन्यम् स्वे महिम्नि तिष्ठमानं पश्यति अत्रोदाहरन्ति -- रविमध्ये स्थितः सोमः सोममध्ये हुताशनः । तेजोमध्ये स्थितं सत्त्वं सत्त्वमध्ये स्थितोऽच्युतः ॥ शरीरप्रादेशाङ्गुष्ठमात्रमणोरप्यणुं ध्यात्वाऽतः परमतां गच्छति अत्र हि सर्वे कामाः समाहिता इति अत्रोदाहरन्ति -- अङ्गुष्ठप्रादेशशरीरमात्रं प्रदीपप्रतापवद्द्विस्त्रिधा हि। तद्ब्रह्माभिष्टूयमानं महो देवो भुवनान्याविवेश । ॐ नमो ब्रह्मणे नमः ॥ ॥ ६.३८ ॥
అగ్నిహోత్రంలో ఆహుతి ఇచ్చువాడు లోభమనే వలను ఛేదిస్తాడు. ఈ విధంగా మోహాన్ని కోసి, కోపంతో కాదు, స్తుతిస్తూ, కామాన్ని ధ్యానిస్తూ, తరువాత నాలుగు రెట్ల వలను, బ్రహ్మకోశాన్ని భేదించి, పరమ ఆకాశాన్ని చేరుతాడు. ఇక్కడ సౌర, సౌమ్య, ఆగ్నేయ, సాత్త్విక మండలాలను భేదించి, శుద్ధుడై, సత్త్వంలో స్థితమై, చలించనిది, అమృతమైనది, అచ్యుతమైనది, ధ్రువమైనది, విష్ణువు అని పిలవబడేది, సర్వోత్కృష్టమైన ధామం, సత్యకామం మరియు సర్వజ్ఞత్వంతో కూడినది, స్వతంత్రం, చైతన్యం అయినదాన్ని తన మహిమలో నిలిచి ఉన్నట్లు చూస్తాడు. ఇక్కడ ఒక శ్లోకం ఉదహరించబడింది: సూర్యమధ్యంలో సోముడు, సోమమధ్యంలో హుతాశనుడు; తేజస్సు మధ్యంలో సత్త్వం, సత్త్వమధ్యంలో అచ్యుతుడు స్థితులై ఉన్నారు. శరీరంలో బొటనవేలు పరిమాణ ప్రదేశాన్ని ధ్యానించి, అణువుకంటే చిన్నదాన్ని ధ్యానించి, దీనికి ఆవల వెళ్తాడు. ఇక్కడ అన్ని కామనలు సమాహితమై ఉన్నాయి. ఇంకా ఇక్కడ: బొటనవేలు మాత్రమైన శరీరం కలిగి, దీపప్రతాపంలా, రెండు మూడు విధాలైన ఆ బ్రహ్మం స్తుతించబడుతూ, మహాదేవుడు భువనాలలో ప్రవేశించాడు. ఓం, బ్రహ్మకు నమస్కారం. నమః.