ଉପନିଷଦ · Maitrāyaṇī 6
हिन्दी · தமிழ் · తెలుగు · ಕನ್ನಡ · മലയാളം · বাংলা · मराठी · ગુજરાતી · ਪੰਜਾਬੀ · ଓଡ଼ିଆ · اردو · English · Español · Français · Deutsch · Português · Русский · 中文 · 日本語 · العربية · Bahasa Indonesia · ไทย
Maitrāyaṇī 6.1
द्विधा वा एष आत्मानं बिभर्त्ययं यः प्राणो यश्चासा आदित्योऽथ द्वौ वा एता अस्य पन्थाना अन्तर्बहिश्चाहोरात्रेणैतौ व्यावर्तेते असौ वा आदित्यो बहिरात्मान्तरात्मा प्राणोऽतो बहिरात्मक्या गत्यान्तरात्मनोऽनुमीयते गतिरित्येवं हि आहाथ यः कश्चिद्विद्वानपहतपाप्माऽक्षाध्यक्षोऽवदातमनास्तन्निष्ठ आवृत्तचक्षुः सो अन्तरात्मक्या गत्या बहिरात्मनोऽनुमीयते गतिरित्येवं ह आह अथ य एषोऽन्तरादित्ये हिरण्मयः पुरुषो यः पश्यतीमां हिरण्यवस्थात् स एषोऽन्तरे हृत्पुष्कर एवाश्रितोऽन्नमत्ति ॥ ६.१ ॥
ଏହି ଆତ୍ମା ନିଜକୁ ଦୁଇ ପ୍ରକାରରେ ଧାରଣ କରେ: ଏହି ପ୍ରାଣ ଏବଂ ସେହି ଆଦିତ୍ୟ। ଏଥିର ଭିତର ଓ ବାହାର ଏହି ଦୁଇ ପଥ ଅଛି; ଦିନ ଓ ରାତି ଏହି ଦୁଇ ପଥରେ ଫେରି ଆସନ୍ତି। ସେହି ଆଦିତ୍ୟ ବାହ୍ୟ ଆତ୍ମା ଏବଂ ପ୍ରାଣ ଅନ୍ତରାତ୍ମା। ଅତଏବ ବାହ୍ୟ ଆତ୍ମାର ଗତିରୁ ଅନ୍ତରାତ୍ମାର ଗତି ଅନୁମିତ ହୁଏ; ଗତି ଏହିପରି ବୋଲି କୁହାଯାଇଛି। ଯେ କୌଣସି ଜ୍ଞାନୀ, ପାପହୀନ, ଇନ୍ଦ୍ରିୟର ଅଧ୍ୟକ୍ଷ, ଶୁଦ୍ଧ ମନ ବିଶିଷ୍ଟ, ସେଥିରେ ସ୍ଥିତ, ଆଖି ଭିତରକୁ ଫେରାଇଥିବା ବ୍ୟକ୍ତି ଅନ୍ତରାତ୍ମାର ଗତିରୁ ବାହ୍ୟ ଆତ୍ମାକୁ ଅନୁମାନ କରେ। ଏବେ ଆଦିତ୍ୟ ଭିତରେ ଥିବା ସ୍ୱର୍ଣ୍ଣମୟ ପୁରୁଷ, ଯିଏ ଏହି ସ୍ୱର୍ଣ୍ଣ ନିବାସକୁ ଦେଖେ, ସେ ହିଁ ହୃତ୍ପୁଷ୍କରରେ ଆଶ୍ରୟ ନେଇ ଅନ୍ନ ଭୋଜନ କରେ।
Maitrāyaṇī 6.2
अथ य एषोऽन्तरे हृत्पुष्कर एवाश्रितोऽन्नमत्ति स एषोऽग्निर्दिवि श्रितः सौरः कालाख्योऽदृश्यः सर्वभूतान्यन्नमत्तीति। कः पुष्करः किंमयो वेति। इदं वाव तत्पुष्करं योऽयमाकाशोऽस्येमाः चतस्रो दिशश्चतस्र उपदिशो दलसंस्था आसम्। अर्वाग्विचरत एतौ प्राणादित्या एता उपासीतोमित्येतदक्षरेण व्याहृतिभिः सावित्र्या चेति ॥ ६.२ ॥
ତା'ପରେ ହୃତ୍ପୁଷ୍କରରେ ଆଶ୍ରୟ ନେଇ ଅନ୍ନ ଭୋଜନ କରୁଥିବା ଯିଏ, ସେ ହିଁ ଏହି ଅଗ୍ନି; ସେ ଦ୍ୟୁଲୋକରେ ସ୍ଥିତ, ସୌର, କାଳ ନାମକ, ଅଦୃଶ୍ୟ; ସମସ୍ତ ଭୂତ ଅନ୍ନ ଭୋଜନ କରନ୍ତି। ସେହି ପୁଷ୍କର କଣ, ଓ ତାହା କାହାଦ୍ୱାରା ନିର୍ମିତ? ଏହି ଆକାଶ ହିଁ ସେହି ପୁଷ୍କର; ଏହାର ଚାରି ଦିଗ ଓ ଚାରି ଉପଦିଗ ଦଳ ପରି ସ୍ଥିତ। ତଳକୁ ବିଚରଣ କରୁଥିବା ଏହି ଦୁଇଜଣ, ପ୍ରାଣ ଓ ଆଦିତ୍ୟ; ଏମାନଙ୍କୁ 'ଓମ୍' ଅକ୍ଷର ଦ୍ୱାରା, ବ୍ୟାହୃତି ଦ୍ୱାରା ଏବଂ ସାବିତ୍ରୀ ମନ୍ତ୍ର ଦ୍ୱାରା ଉପାସନା କରିବା ଉଚିତ ବୋଲି କୁହାଯାଇଛି।
Maitrāyaṇī 6.3
द्वे वाव ब्रह्मणो रूपे मूर्तं चामूर्तं च । अथ यन्मूर्तं तदसत्यम् यदमूर्तं तत्सत्यम् तद्ब्रह्म तज्ज्योतिः यज्ज्योतिः स आदित्यः स वा एष ओमित्येतदात्माभवत् स त्रेधात्मानं व्याकुरुत ओमिति तिस्रो मात्रा एताभिः सर्वमिदमोतं प्रोतं चैवास्मीति एवं ह्याहैतद्वा आदित्य ओमित्येवं ध्यायत आत्मानं युञ्जीतेति ॥ ६.३ ॥
ବ୍ରହ୍ମର ଦୁଇ ରୂପ: ମୂର୍ତ୍ତ ଓ ଅମୂର୍ତ୍ତ। ଯାହା ମୂର୍ତ୍ତ ତାହା ଅସତ୍ୟ; ଯାହା ଅମୂର୍ତ୍ତ ତାହା ସତ୍ୟ। ତାହା ହିଁ ବ୍ରହ୍ମ, ତାହା ହିଁ ଜ୍ୟୋତି; ଯାହା ଜ୍ୟୋତି ତାହା ହିଁ ଆଦିତ୍ୟ। ସେ ହିଁ ଏହି 'ଓମ୍' ନାମରେ ଆତ୍ମା ହେଲା। ସେ ନିଜକୁ ତିନି ପ୍ରକାରରେ ପ୍ରକାଶ କଲା। 'ଓମ୍'ରେ ତିନି ମାତ୍ରା ଅଛି; ଏଥିଦ୍ୱାରା ଏ ସମସ୍ତ ବୁଣା ଓ ଗୁନ୍ଥା ହୋଇଛି, ମୁଁ ହିଁ ତାହା, ଏପରି ସେ କହିଲା। ଏହିପରି ଆଦିତ୍ୟ ହିଁ ଓମ୍ ବୋଲି ଧ୍ୟାନ କରୁଥିବା ବ୍ୟକ୍ତି ଆତ୍ମା ସହ ଯୁକ୍ତ ହେବା ଉଚିତ ବୋଲି କୁହାଯାଇଛି।
Maitrāyaṇī 6.4
अथान्यत्रापि उक्तमथ खलु य उद्गीथः स प्रणवो यः प्रणवः स उद्गीथ इति असौ वा आदित्य उद्गीथ एष प्रणवा इति । एवं ह्याहोद्गीथं प्रणवाख्यं प्रणेतारं भारूपं विगतनिद्रं विजरं विमृत्युं त्रिपदं त्र्यक्षरं पुनः पञ्चधा ज्ञेयं निहितं गुहायामित्येवं ह्याहोर्ध्वमूलं त्रिपाद्ब्रह्म शाखा आकाश वाय्वग्न्युदकभूम्यादय एकोऽश्वत्थनामैतद्ब्रह्मैतस्यैतत्तेजो यदसा आदित्यः ओमित्येतदक्षरस्य चैतत्तस्मादोमित्यनेनैतदुपासीताजस्रमित्येकोऽस्य सम्बोधयितेत्येवं ह्याह ः एतदेवाक्षरं पुण्यमेतदेवाक्षरं परम् । एतदेवाक्षरं ज्ञात्वा यो यदिच्छति तस्य तत् ॥ ॥ ६.४ ॥
ଅନ୍ୟତ୍ର ମଧ୍ୟ ଏହିପରି କୁହାଯାଇଛି: ଯାହା ଉଦ୍ଗୀଥ, ତାହା ହିଁ ପ୍ରଣବ; ଯାହା ପ୍ରଣବ, ତାହା ହିଁ ଉଦ୍ଗୀଥ। ଏହି ଆଦିତ୍ୟ ହିଁ ଉଦ୍ଗୀଥ; ଏହା ହିଁ ପ୍ରଣବ। ଏହିପରି ସେ ଉଦ୍ଗୀଥକୁ, ଯାହାର ନାମ ପ୍ରଣବ, ପରିଚାଳକ, ପ୍ରକାଶରୂପ, ନିଦ୍ରାହୀନ, ଜରାହୀନ, ମୃତ୍ୟୁହୀନ, ତ୍ରିପାଦ, ତ୍ର୍ୟକ୍ଷର, ପୁନଃ ପାଞ୍ଚ ପ୍ରକାରେ ଜ୍ଞେୟ ଏବଂ ଗୁହାରେ ସ୍ଥିତ ବୋଲି କହନ୍ତି। ଏହିପରି ସେ କୁହନ୍ତି: ଊର୍ଦ୍ଧ୍ୱମୂଳ, ତ୍ରିପାଦ ବ୍ରହ୍ମ; ତାହାର ଶାଖା ଆକାଶ, ବାୟୁ, ଅଗ୍ନି, ଜଳ, ଭୂମି ପ୍ରଭୃତି। ଏହା ଏକ, ଅଶ୍ୱତ୍ଥ ନାମକ; ଏହା ହିଁ ବ୍ରହ୍ମ, ଏହାର ତେଜ ସେହି ଆଦିତ୍ୟ। 'ଓମ୍' ଏହି ଅକ୍ଷର, ଏହା ମଧ୍ୟ ତାହାରି। ତେଣୁ ଏହି 'ଓମ୍' ଅକ୍ଷର ଦ୍ୱାରା ଏହାର ନିରନ୍ତର ଉପାସନା କରିବା ଉଚିତ। ଏହି ଏକ ହିଁ ଏହାକୁ ଜଗାଉଥିବା। ଏହିପରି ସେ କୁହନ୍ତି: ଏହି ଅକ୍ଷର ହିଁ ପୁଣ୍ୟ, ଏହି ଅକ୍ଷର ହିଁ ପରମ। ଏହି ଅକ୍ଷର ଜାଣି ଯେ ଯାହା ଇଚ୍ଛା କରେ, ତାହାକୁ ତାହା ମିଳେ।
Maitrāyaṇī 6.5
अथान्यत्राप्युक्तं स्वनवत्येषास्यस्तनुर्या ओमिति स्त्रीपुंनपुंसकेति लिङ्गवती एषाऽथाग्निर्वायुरादित्य इति भास्वति एषा अथ ब्रह्म रुद्रो विष्णुरित्यधिपतिवती एषाऽथ गार्हपत्यो दक्षिणाग्निराहवनीया इति मुखवती एषाऽथ ऋग्यजुःसामेति विज्ञानवती एषा भूर्भुवःस्वरिति लोकवती एषाऽथ भूतं भव्यं भविष्यदिति कालवती एषाऽथ प्राणोऽग्निः सूर्य इति प्रतापवती एषाऽथान्नमापश्चन्द्रमा इत्याप्यायनवती एषाऽथ बुद्धिर्मनोऽहङ्कारा इति चेतनवती एषाऽथ प्राणोऽपानो व्यान इति प्राणवती एषेति अत ओमित्युक्तेनैताः प्रस्तुता अर्चिता अर्पिता भवन्तीति एवं ह्याहैतद्वै सत्यकाम परां चापरां च ब्रह्म यदोमित्येतदक्षरमिति ॥ ६.५ ॥
ଅନ୍ୟତ୍ର ମଧ୍ୟ କୁହାଯାଇଛି: ନଅଟି ଧ୍ୱନିଯୁକ୍ତ ଏହାର ଶରୀର ଯାହା, ତାହା ହିଁ 'ଓମ୍'। ଏହା ସ୍ତ୍ରୀ, ପୁରୁଷ, ନପୁଂସକ ଲିଙ୍ଗଯୁକ୍ତ। ଏହା ଅଗ୍ନି, ବାୟୁ, ଆଦିତ୍ୟ ରୂପେ ଦୀପ୍ତିମାନ। ଏହା ବ୍ରହ୍ମା, ରୁଦ୍ର, ବିଷ୍ଣୁ ଅଧିପତି ଯୁକ୍ତ। ଏହା ଗାର୍ହପତ୍ୟ, ଦକ୍ଷିଣାଗ୍ନି, ଆହବନୀୟ ମୁଖଯୁକ୍ତ। ଏହା ଋକ୍, ଯଜୁଃ, ସାମ ବିଜ୍ଞାନଯୁକ୍ତ। ଏହା ଭୂଃ, ଭୁବଃ, ସ୍ୱଃ ଲୋକଯୁକ୍ତ। ଏହା ଭୂତ, ଭବ୍ୟ, ଭବିଷ୍ୟତ କାଳଯୁକ୍ତ। ଏହା ପ୍ରାଣ, ଅଗ୍ନି, ସୂର୍ଯ୍ୟ ପ୍ରତାପଯୁକ୍ତ। ଏହା ଅନ୍ନ, ଜଳ, ଚନ୍ଦ୍ର ପୋଷଣଯୁକ୍ତ। ଏହା ବୁଦ୍ଧି, ମନ, ଅହଙ୍କାର ଚେତନାଯୁକ୍ତ। ଏହା ପ୍ରାଣ, ଅପାନ, ବ୍ୟାନ ପ୍ରାଣଯୁକ୍ତ। ଏଣୁ 'ଓମ୍' କହିବା ଦ୍ୱାରା ଏସବୁ ସ୍ତୁତ, ପୂଜିତ ଓ ଅର୍ପିତ ହୁଅନ୍ତି। ଏହିପରି ସେ କୁହନ୍ତି: ହେ ସତ୍ୟକାମ, ଏହା ହିଁ ପର ବ୍ରହ୍ମ ଓ ଅପର ବ୍ରହ୍ମ; ଯାହା 'ଓମ୍' ଏହି ଅକ୍ଷର।
Maitrāyaṇī 6.6
अथाव्याहृतं वा इदमासीत् स सत्यं प्रजापतिस्तपस्तप्त्वाऽनुव्याहरद्भूर्भुवःस्वरिति । एषैवास्य प्रजापतेः स्थविष्ठा तनुर्या लोकवतीति स्वरित्यस्याः शिरो नाभिर्भुवो भूः पादा आदित्यश्चक्षुः चक्षुरायता हि पुरुषस्य महती मात्रा चक्षुषा ह्ययं मात्राश्चरति सत्यं वै चक्षुः अक्षिण्यवस्थितो हि पुरुषः सर्वार्थेषु चरति एतस्माद्भूर्भुवःस्वरित्युपासीतानेन हि प्रजापतिर्विश्वात्मा विश्वचक्षुरिवोपासितो भवतीति एवं ह्याहैषा वै प्रजापतेर्विश्वभृत्तनुरेतस्यामिदं सर्वमन्तर्हितमस्मिन् च सर्वस्मिन्नेषा अन्तर्हितेति तस्मादेषोपासीता ॥ ६.६ ॥
ଆରମ୍ଭରେ ଏହା ଅବ୍ୟାହୃତ ଥିଲା। ସେହି ସତ୍ୟ ପ୍ରଜାପତି ତପସ୍ୟା କଲେ ଏବଂ ତପସ୍ୟା ପରେ 'ଭୂଃ ଭୁବଃ ସ୍ୱଃ' ବୋଲି ଉଚ୍ଚାରଣ କଲେ। ଏହା ହିଁ ପ୍ରଜାପତିଙ୍କର ସବୁଠାରୁ ବିଶାଳ ଶରୀର, ଯାହା ଲୋକସମୂହରେ ପୂର୍ଣ୍ଣ। 'ସ୍ୱଃ' ତାଙ୍କ ମସ୍ତକ, 'ଭୁବଃ' ନାଭି, 'ଭୂଃ' ତାଙ୍କ ପାଦ, ଆଦିତ୍ୟ ତାଙ୍କ ଆଖି। ଆଖି, କାରଣ ପୁରୁଷଙ୍କ ପରିମାପ ବିସ୍ତୃତ; ଆଖି ଦ୍ୱାରା ହିଁ ଏହି ପୁରୁଷ ପରିମାପମାନଙ୍କରେ ବିଚରଣ କରନ୍ତି। ଆଖି ସତ୍ୟ, କାରଣ ପୁରୁଷ ଆଖିରେ ସ୍ଥିତ ହୋଇ ସମସ୍ତ କାର୍ଯ୍ୟରେ ବିଚରଣ କରନ୍ତି। ତେଣୁ 'ଭୂଃ ଭୁବଃ ସ୍ୱଃ' ରୂପେ ଉପାସନା କରିବା ଉଚିତ; ଏହା ଦ୍ୱାରା ବିଶ୍ୱାତ୍ମା ଓ ବିଶ୍ୱଚକ୍ଷୁ ପ୍ରଜାପତି ଉପାସିତ ହୁଅନ୍ତି। ଏପରି କୁହାଯାଇଛି: ଏହା ପ୍ରଜାପତିଙ୍କର ବିଶ୍ୱ ଧାରଣ କରୁଥିବା ଶରୀର; ଏଥିରେ ଏ ସବୁ ଅନ୍ତର୍ହିତ, ଏବଂ ଏହା ସବୁଥିରେ ଅନ୍ତର୍ହିତ। ତେଣୁ ଏହାରି ଉପାସନା କରିବା ଉଚିତ।
Maitrāyaṇī 6.7
तत्सवितुर्वरेण्यमित्यसौ वा आदित्यः सविता स वा एवं प्रवरणीय आत्मकामेनेत्याहुर्ब्रह्मवादिनोऽथ भर्गो देवस्य धीमहीति सविता वै देवस्ततो योऽस्य भर्गाख्यस्तं चिन्तयामीत्याहुर्ब्रह्मवादिनोऽथ धियो यो नः प्रचोदयादिति बुद्धयो वै धियस्तायोऽस्माकं प्रचोदयादित्याहुर्ब्रह्मवादिनः अथ भर्गा इति यो ह वा अमुष्मिन्नादित्ये निहितस्तारकोऽक्षिणि वैष भर्गाख्यः भाभिर्गतिरस्य हीति भर्गः भर्जयतीति वैष भर्ग इति रुद्रो ब्रह्मवादिनोऽथ भ इति भासयतीमान् लोकान् र इति रंजयतीमानि भूतानि ग इति गच्च्हन्त्यस्मिन्नागच्च्हन्त्यस्मादिमाः प्रजास्तस्माद्भरगत्वाद्भर्गः शाश्वत् सूयमानात् सूर्यः सवनात् सविताऽदानात् आदित्यः पवनात्पावनोऽथापोप्यायनादित्येवं ह्याह खल्वात्मनोऽत्मा नेतामृताख्यश्चेता मन्ता गन्तोत्सृष्टानन्दयिता कर्ता वक्ता रसयिता घ्राता द्रष्टा श्रोता स्पृशति च विभुर्विग्रहे सन्निविष्टा इत्येवं ह्याह अथ यत्र द्वैतीभूतं विज्ञानं तत्र हि शृणोति पश्यति जिघ्रति रसयति चैव स्पर्शयति सर्वमात्मा जानीतेति यत्राद्वैतीभूतं विज्ञानं कार्यकारणकर्मनिर्मुक्तं निर्वचनमनौपम्यं निरुपाख्यां किं तदवाच्यम् ॥ ६.७ ॥
ସବିତୃଙ୍କ ବରେଣ୍ୟ ଅର୍ଥାତ୍ ଆଦିତ୍ୟ ସବିତା ହିଁ; ଆତ୍ମକାମୀଙ୍କ ଦ୍ୱାରା ଏହିପରି ବରଣୀୟ — ଏହା ବ୍ରହ୍ମବାଦୀମାନେ କୁହନ୍ତି। 'ଦେବସ୍ୟ ଭର୍ଗଃ' — ସବିତା ଦେବଙ୍କ ଭର୍ଗକୁ ଆମେ ଧ୍ୟାନ କରୁ, ବ୍ରହ୍ମବାଦୀମାନେ ଏହିପରି କୁହନ୍ତି। 'ଧିୟୋ ଯୋ ନଃ ପ୍ରଚୋଦୟାତ୍' — ବୁଦ୍ଧି ହିଁ ଧୀ; ଯିଏ ଆମ ବୁଦ୍ଧିକୁ ପ୍ରେରଣା ଦିଏ, ବ୍ରହ୍ମବାଦୀମାନେ ଏହିପରି କୁହନ୍ତି। ଭର୍ଗ ଏହି ଆଦିତ୍ୟରେ ସ୍ଥିତ ତାରକ; ଚକ୍ଷୁରେ ମଧ୍ୟ ତାହା ଅଛି; ସେଥିପାଇଁ ଭର୍ଗ। ତାହାର ଗତି ଆଲୋକରେ ଅଟେ, ଏଣୁ ଭର୍ଗ। ଦଗ୍ଧ କରେ ତେଣୁ ଭର୍ଗ — ରୁଦ୍ର ବିଷୟରେ ବ୍ରହ୍ମବାଦୀମାନେ ଏହିପରି କୁହନ୍ତି। 'ଭ' ଦ୍ୱାରା ଲୋକସମୂହକୁ ପ୍ରକାଶ କରେ, 'ର' ଦ୍ୱାରା ଭୂତସମୂହକୁ ଆନନ୍ଦିତ କରେ, 'ଗ' ଦ୍ୱାରା ଏଥିରେ ଯାଆନ୍ତି, ଏଥିରୁ ଏ ପ୍ରଜାମାନେ ଆସନ୍ତି। ଏଣୁ ଭର୍ଗ ଶାଶ୍ୱତ; ପ୍ରେରିତ ହେବାରୁ ସୂର୍ଯ୍ୟ, ପ୍ରେରଣା ଦେବାରୁ ସବିତା, ଗ୍ରହଣ କରିବାରୁ ଆଦିତ୍ୟ, ପବିତ୍ର କରିବାରୁ ପାବନ, ପୋଷଣ କରିବାରୁ ଅପୋପ୍ୟାୟନ। ଆତ୍ମାର ଆତ୍ମା, ନେତା, ଅମୃତ ନାମଧାରୀ, ଚେତା, ମନ୍ତା, ଗନ୍ତା, ଆନନ୍ଦ ଦାତା, କର୍ତ୍ତା, ବକ୍ତା, ରସୟିତା, ଘ୍ରାତା, ଦ୍ରଷ୍ଟା, ଶ୍ରୋତା, ସ୍ପର୍ଶକାରୀ, ବିଭୁ; ଶରୀରରେ ପ୍ରବିଷ୍ଟ — ଏହିପରି କୁହାଯାଇଛି। ବିଜ୍ଞାନ ଦ୍ୱୈତଭୂତ ହେଲେ ଶୁଣେ, ଦେଖେ, ଘ୍ରାଣ ନିଏ, ସ୍ୱାଦ ନିଏ, ସ୍ପର୍ଶ କରେ; ଆତ୍ମା ସବୁ ଜାଣେ। ବିଜ୍ଞାନ ଅଦ୍ୱୈତଭୂତ ହୋଇ କାର୍ଯ୍ୟ-କାରଣ-କର୍ମରୁ ମୁକ୍ତ, ଅନିର୍ବଚନୀୟ, ଅନୁପମ, ନିରୁପାଖ୍ୟ ହେଲେ ତାହା କ'ଣ? ତାହା ଅବାଚ୍ୟ।
Maitrāyaṇī 6.8
एष हि खल्वात्मेशानः शम्भुर्भवो रुद्रः प्रजापतिर्विश्वसृक् हिरण्यगर्भः सत्यं प्राणो हंसः शास्ता विष्णुर्नारायणोऽर्कः सविता धाता विधाता सम्राडिन्द्र इन्दुरिति य एष तपत्यग्निरिवाग्निना पिहितः सहस्राक्षेण हिरण्मयेनाण्डेन एष वा जिज्ञासितव्योऽन्वेष्टव्यः सर्वभूतेभ्योऽभयं दत्वारण्यं गत्वाथ बहिःकृत्वीन्द्रियार्थान्स्वाच्च्हरीरादुपलभेत एनमिति । विश्वरूपं हरिणं जातवेदसं परायणं ज्योतिरेकं तपन्तम् । सहस्ररश्मिः शतधा वर्तमानः प्राणः प्रजानामुदयत्येष सूर्यः ॥ ॥ ६.८ ॥
ପ୍ରକୃତରେ ଏହି ଆତ୍ମା ହିଁ ଈଶାନ, ଶମ୍ଭୁ, ଭବ, ରୁଦ୍ର, ପ୍ରଜାପତି, ବିଶ୍ୱସୃକ୍, ହିରଣ୍ୟଗର୍ଭ, ସତ୍ୟ, ପ୍ରାଣ, ହଂସ, ଶାସ୍ତା, ବିଷ୍ଣୁ, ନାରାୟଣ, ଅର୍କ, ସବିତା, ଧାତା, ବିଧାତା, ସମ୍ରାଟ୍, ଇନ୍ଦ୍ର ଓ ଇନ୍ଦୁ ନାମରେ ଅଭିହିତ। ସହସ୍ରଚକ୍ଷୁ ସୁବର୍ଣ୍ଣମୟ ଅଣ୍ଡରେ ଅଗ୍ନିଦ୍ୱାରା ଆବୃତ ପରି ଏ ଅଗ୍ନି ପରି ତପେ। ଏହାକୁ ହିଁ ଜାଣିବା ଓ ଖୋଜିବା ଉଚିତ। ସମସ୍ତ ଭୂତକୁ ଅଭୟ ଦେଇ, ଅରଣ୍ୟକୁ ଯାଇ, ଇନ୍ଦ୍ରିୟ ବିଷୟଗୁଡ଼ିକୁ ବାହାରେ ରଖି, ନିଜ ଶରୀରରୁ ହିଁ ଏହାକୁ ଲାଭ କରାଯାଇପାରେ। ବିଶ୍ୱରୂପ, ହରିଣ, ଜାତବେଦସ୍, ପରମ ଆଶ୍ରୟ, ଏକ ଜ୍ୟୋତି, ତାପକାରୀ। ସହସ୍ର କିରଣଯୁକ୍ତ, ଶତ ପ୍ରକାରେ ବିଦ୍ୟମାନ ଏହି ପ୍ରାଣ ହିଁ ପ୍ରଜାମାନଙ୍କ ପାଇଁ ସୂର୍ଯ୍ୟ ରୂପେ ଉଦିତ ହୁଏ।
Maitrāyaṇī 6.9
तस्माद्वा एष उभयात्मैवं विदात्मन्येवाभिध्यायत्यात्मन्येव यजतीति ध्यानं प्रयोगस्थं मनो विद्वद्भिष्टुतं मनःपूतिमुच्छिष्टोपहतमित्यनेन तत्पावयेत् मन्त्रं पठति उच्छिष्टोच्छिष्टोपहितं यच्च पापेन दत्तं मृतसूतकाद्वा वसोः पवित्रमग्निः सवितुश्च रश्मयः पुनन्त्वन्नं मम दुष्कृतं च यदन्यत् अद्भिः पुरस्तात्परिदधाति प्राणाय स्वाहापानाय स्वाहा व्यानाय स्वाहा समानाय स्वाहोदानाय स्वाहेति पञ्चभिरभिजुहोति अथावाशिष्टं यतवागश्नात्यतोऽद्भिर्भूय एवोपरिष्टात्परिदधात्याचान्तो भूत्वात्मेज्यानः प्राणोऽग्निर्विश्वोऽसीति च द्वाभ्यामात्मानमभिध्यायेत् प्राणोऽग्निः परमात्मा वै पञ्चवायुः समाश्रितः स प्रीतः प्रीणातु विश्वं विश्वभुक् विश्वोऽसि वैश्वानरोऽसि विश्वं त्वया धार्यते जायमानम् विशन् तु त्वामाहुतयश्च सर्वाः प्रजास्तत्र यत्र विश्वामृतोऽसीति एवं न विधिना खल्वनेनात्तानत्वं पुनरुपैति ॥ ६.९ ॥
ଅତଏବ ଏହି ଉଭୟାତ୍ମା, ଏପରି ଜାଣୁଥିବା ବ୍ୟକ୍ତି, ନିଜ ଆତ୍ମାରେ ହିଁ ଧ୍ୟାନ କରେ, ନିଜ ଆତ୍ମାରେ ହିଁ ଯଜନ କରେ। ବିଦ୍ୱାନମାନଙ୍କ ଦ୍ୱାରା ପ୍ରଶଂସିତ, କର୍ମରେ ସ୍ଥିତ ମନର ଧ୍ୟାନ ମନ ଦ୍ୱାରା ପବିତ୍ର, ଉଚ୍ଛିଷ୍ଟ ଦ୍ୱାରା ଦୂଷିତ; ତେଣୁ ଏହାଦ୍ୱାରା ତାହାକୁ ଶୁଦ୍ଧ କରିବା ଉଚିତ। ସେ ମନ୍ତ୍ର ପଢ଼େ: ଉଚ୍ଛିଷ୍ଟରେ ଲାଗିଥିବା ଉଚ୍ଛିଷ୍ଟ, ପାପ ଦ୍ୱାରା ଦତ୍ତ, ମୃତସୂତକରୁ ଯାହା କିଛି ଅଛି, ବସୁର ପବିତ୍ରକାରୀ ଅଗ୍ନି ଓ ସବିତାର ରଶ୍ମି ତାହାକୁ ଶୁଦ୍ଧ କରନ୍ତୁ, ମୋ ଅନ୍ନ ଓ ଅନ୍ୟ ଦୁଷ୍କୃତକୁ। ଜଳ ଦ୍ୱାରା ପ୍ରଥମେ ବେଷ୍ଟନ କରି, ପ୍ରାଣାୟ ସ୍ୱାହା, ଅପାନାୟ ସ୍ୱାହା, ବ୍ୟାନାୟ ସ୍ୱାହା, ସମାନାୟ ସ୍ୱାହା, ଉଦାନାୟ ସ୍ୱାହା କହି ପାଞ୍ଚଟି ଆହୁତି ଦିଏ। ତା'ପରେ ଅବଶିଷ୍ଟକୁ ମୌନରେ ଖାଏ। ପୁଣି ଜଳ ଦ୍ୱାରା ଉପରେ ବେଷ୍ଟନ କରି, ଆଚମନ କରି, ଆତ୍ମଯଜ୍ଞ କରି, 'ତୁମେ ପ୍ରାଣ, ତୁମେ ଅଗ୍ନି, ତୁମେ ସର୍ବ' ଏହି ଦୁଇ ମନ୍ତ୍ରରେ ଆତ୍ମାକୁ ଧ୍ୟାନ କରିବା ଉଚିତ। ପ୍ରାଣ, ଅଗ୍ନି, ପରମାତ୍ମା ପ୍ରକୃତରେ ପଞ୍ଚବାୟୁରେ ଆଶ୍ରିତ। ସେ ପ୍ରୀତ ହୋଇ ସବୁକୁ ପ୍ରୀତ କରନ୍ତୁ, ସର୍ବଭୋକ୍ତା। ତୁମେ ସବୁ, ବୈଶ୍ୱାନର, ଜନ୍ମୁଥିବା ସବୁ ତୁମ ଦ୍ୱାରା ଧାରିତ। ଆହୁତି ଓ ସମସ୍ତ ପ୍ରଜା ତୁମ ଭିତରେ ପ୍ରବେଶ କରି ସେଠାରେ ଅଛନ୍ତି ଯେଉଁଠାରେ ତୁମେ ବିଶ୍ୱାମୃତ। ଏହିପରି ବିଧିରେ ନୁହେଁ, ଏହି ଭକ୍ଷ୍ୟଭାବ ଦ୍ୱାରା ସେ ପୁନର୍ବାର ଫେରେ।
Maitrāyaṇī 6.10
अथापरं वेदितव्यमुत्तरो विकारोऽस्यात्मयज्ञस्य यथान्नमन्नादश्चेति अस्योपव्याख्यानं पुरुषश्चेता प्रधानान्तःस्थः स एव भोक्ता प्राकृतमन्नं भुङ्क्त इति तस्यायं भूतात्मा ह्यन्नमस्यकर्ता प्रधानः तस्मात्त्रिगुणं भोज्यं भोक्ता पुरुषोऽन्तस्थः अत्र दृष्टं नाम प्रत्ययम् यस्माद्बीजसम्भवा हि पशवस्तस्माद्बीजं भोज्यमनेनैव प्रधानस्य भोज्यत्वं व्याख्यातं तस्माद्भोक्ता पुरुषो भोज्या प्रकृतिस्तत्स्थो भुङ्क्त इति प्राकृतमन्नं त्रिगुणभेदपरिणमत्वान्महदाद्यं विशेषान्तं लिङ्गमनेनैव चतुर्दशविधस्य मार्गस्य व्याख्या कृता भवति सुखदुःखमोहसंज्ञं ह्यन्नभूतमिदं जगत् न हि बीजस्य स्वादुपरिग्रहोऽस्तीति यावन्नप्रसूतिः तस्याप्येवं तिसृष्ववस्थास्वन्नत्वं भवति कौमारं यौवनं जरा परिणमत्वातत्दन्नत्वमेवं प्रधानस्य व्यक्ततां गतस्योपलब्धिर्भवति तत्र बुद्ध्यादीनि स्वादुनि भवन्त्यध्यवसायसङ्कल्पाभिमाना इति अथेन्द्रियार्थान् पञ्चस्वादुनि भवन्ति एवं सर्वाणीन्द्रियकर्माणि प्राणकर्माणि एवं व्यक्तमन्नमव्यक्तमन्नम् अस्य निर्गुणो भोक्ता भोक्तृत्वाच्चैतन्यं प्रसिद्धं तस्य यथाग्निर्वै देवानामन्नदः सोमोऽन्नमग्निनैवान्नमित्येवंवित् सोमसंज्ञोऽयंभूतत्माऽग्निसंज्ञोऽप्यव्यक्तमुखा इति वचनात्पुरुषो ह्यव्यक्तमुखेन त्रिगुणं भुङ्क्त इति यो हैवं वेद संन्यासी योगी चात्मयाजी चेति अथ यद्वन्न कश्चिच्च्हून्यागारे कामिन्यः प्रविष्टाः स्पृशतीन्द्रियार्थान् तद्वद् यो न स्पृशति प्रविष्टान् संन्यासी योगी चात्मयाजी चेति ॥ ६.१० ॥
ଏବେ ଆଗକୁ ଜାଣିବାକୁ ଯୋଗ୍ୟ: ଏହା ଆତ୍ମଯଜ୍ଞର ପରବର୍ତ୍ତୀ ବିକାର, ଯେପରି ଅନ୍ନ ଓ ଅନ୍ନଭୋକ୍ତା। ଏହାର ବିବରଣ: ଚେତନ ପୁରୁଷ ପ୍ରଧାନ ଭିତରେ ସ୍ଥିତ; ସେ ହିଁ ଭୋକ୍ତା, ପ୍ରାକୃତ ଅନ୍ନ ଭୋଗ କରନ୍ତି। ଏହି ଭୂତାତ୍ମା ହିଁ ଅନ୍ନ; ପ୍ରଧାନ ଏହାର ଅକର୍ତ୍ତା। ତେଣୁ ତ୍ରିଗୁଣମୟ ଭୋଜ୍ୟ ଓ ଅନ୍ତଃସ୍ଥ ପୁରୁଷ ଭୋକ୍ତା। ଏଠାରେ ଏକ ପ୍ରତ୍ୟୟ ଦେଖାଯାଏ: ପଶୁମାନେ ବୀଜରୁ ଜନ୍ମନ୍ତି, ତେଣୁ ବୀଜ ଭୋଜ୍ୟ। ଏହାଦ୍ୱାରା ପ୍ରଧାନର ଭୋଜ୍ୟତ୍ୱ ବୁଝାଗଲା। ତେଣୁ ପୁରୁଷ ଭୋକ୍ତା, ପ୍ରକୃତି ଭୋଜ୍ୟ, ଏବଂ ତାହାରି ମଧ୍ୟରେ ସ୍ଥିତ ହୋଇ ସେ ଭୋଗ କରନ୍ତି। ପ୍ରାକୃତ ଅନ୍ନ ତ୍ରିଗୁଣ ଭେଦରେ ପରିଣତ ହୋଇ ମହତ୍ଠାରୁ ବିଶେଷ ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ଲିଙ୍ଗ। ଏହାଦ୍ୱାରା ଚଉଦ ପ୍ରକାର ମାର୍ଗର ବ୍ୟାଖ୍ୟା ହୋଇଛି। ସୁଖ, ଦୁଃଖ, ମୋହ ନାମକ ଅନ୍ନରୂପ ଏହି ଜଗତ। ଅନ୍ନ ଉତ୍ପନ୍ନ ନହେବା ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ବୀଜର ସ୍ୱାଦ ଗ୍ରହଣ ନାହିଁ। ତାହାର ମଧ୍ୟ ଶୈଶବ, ଯୌବନ, ଜରା ଏହି ତିନି ଅବସ୍ଥାରେ ଅନ୍ନତ୍ୱ ଅଛି, ପରିଣାମ ହେତୁ। ଏହିପରି ବ୍ୟକ୍ତ ପ୍ରଧାନର ଅନ୍ନତ୍ୱ ହିଁ ଉପଲବ୍ଧ ହୁଏ। ସେଠାରେ ବୁଦ୍ଧି ଆଦି ସ୍ୱାଦୁ; ଅଧ୍ୟବସାୟ, ସଙ୍କଳ୍ପ, ଅଭିମାନ ମଧ୍ୟ। ତା'ପରେ ଇନ୍ଦ୍ରିୟ ବିଷୟ ପାଞ୍ଚଟି ସ୍ୱାଦୁ। ସେହିପରି ସମସ୍ତ ଇନ୍ଦ୍ରିୟ କର୍ମ ଓ ପ୍ରାଣ କର୍ମ। ଏହିପରି ବ୍ୟକ୍ତ ଅନ୍ନ ଓ ଅବ୍ୟକ୍ତ ଅନ୍ନ। ଏହାର ଭୋକ୍ତା ନିର୍ଗୁଣ; ଭୋକ୍ତୃତ୍ୱ ହେତୁ ଚୈତନ୍ୟ ପ୍ରସିଦ୍ଧ। ଅଗ୍ନି ଦେବତାମାନଙ୍କର ଅନ୍ନଭୋକ୍ତା, ସୋମ ଅନ୍ନ, ଅଗ୍ନିଦ୍ୱାରା ହିଁ ଅନ୍ନ—ଏପରି ଯେ ଜାଣେ, ସୋମନାମକ ଏହି ଭୂତାତ୍ମା, ଅଗ୍ନିନାମକ ମଧ୍ୟ ଅବ୍ୟକ୍ତମୁଖ, ଏହି ବଚନାନୁସାରେ ପୁରୁଷ ଅବ୍ୟକ୍ତମୁଖଦ୍ୱାରା ତ୍ରିଗୁଣ ଭୋଗ କରନ୍ତି। ଯେ ଏପରି ଜାଣେ, ସେ ସନ୍ନ୍ୟାସୀ, ଯୋଗୀ ଓ ଆତ୍ମଯାଜୀ। ଯେପରି ଶୂନ୍ୟ ଗୃହରେ କାମିନୀମାନେ ପ୍ରବେଶ କରି ଇନ୍ଦ୍ରିୟ ବିଷୟ ସ୍ପର୍ଶ କରନ୍ତି, ସେହିପରି ଯେ ପ୍ରବେଶ କରିଥିବାମାନଙ୍କୁ ସ୍ପର୍ଶ କରେ ନାହିଁ, ସେ ସନ୍ନ୍ୟାସୀ, ଯୋଗୀ ଓ ଆତ୍ମଯାଜୀ।
Maitrāyaṇī 6.11
परं वा एतदात्मनो रूपं यदन्नमन्नमयो ह्ययं प्राणोऽथ न यद्यश्नात्यमन्ताऽश्रोताऽस्प्रष्टाऽद्रष्टाऽवक्ताऽघ्रातारसयिता भवति प्राणांश्चोत्सृजतीति एवं ह्याहाथ यदि खल्वश्नाति प्राणसमृद्धो भूत्वा मन्ता भवति श्रोता भवति स्प्रष्टा भवति वक्ता भवति रसयिता भवति घ्राता भवति द्रष्टा भवतीति एवं ह्याह अन्नाद्वै प्रजाः प्रजायन्ते याः कश्चित्पृथिवीशृताः । अतोऽन्नेनैव जीवन्ति अथैतदपि यन्ति अन्ततः ॥ ६.११ ॥
ଏହା ଆତ୍ମାର ଶ୍ରେଷ୍ଠ ରୂପ, ଯାହା ଅନ୍ନମୟ, କାରଣ ଏହି ପ୍ରାଣ ମଧ୍ୟ ଅନ୍ନମୟ। ସେ ଯଦି ଅନ୍ନ ନ ଖାଏ, ତେବେ ସେ ଚିନ୍ତା ନ କରୁଥିବା, ନ ଶୁଣୁଥିବା, ନ ସ୍ପର୍ଶ କରୁଥିବା, ନ ଦେଖୁଥିବା, ନ କହୁଥିବା, ନ ଗନ୍ଧ ନେଉଥିବା ଓ ନ ସ୍ୱାଦ ନେଉଥିବା ହୋଇଯାଏ ଏବଂ ପ୍ରାଣମାନଙ୍କୁ ମଧ୍ୟ ଛାଡ଼ିଦିଏ। ଏହିପରି ସେମାନେ କହନ୍ତି। ଯଦି ସେ ଅନ୍ନ ଖାଏ, ତେବେ ପ୍ରାଣରେ ସମୃଦ୍ଧ ହୋଇ ଚିନ୍ତା କରେ, ଶୁଣେ, ସ୍ପର୍ଶ କରେ, କହେ, ସ୍ୱାଦ ନିଏ, ଗନ୍ଧ ନିଏ ଓ ଦେଖେ। ଏହିପରି ସେମାନେ କହନ୍ତି। ଅନ୍ନରୁ ହିଁ ପୃଥିବୀରେ ଆଶ୍ରିତ ପ୍ରଜାମାନେ ଜନ୍ମନ୍ତି; ତେଣୁ ସେମାନେ ଅନ୍ନରେ ହିଁ ବଞ୍ଚନ୍ତି, ଏବଂ ଶେଷରେ ତାହାକୁ ହିଁ ପ୍ରାପ୍ତ ହୁଅନ୍ତି।
Maitrāyaṇī 6.12
अथान्यत्रापि उक्तम् सर्वाणि ह वा इमानि भूतान्यहरहः प्रपतन्त्यन्नमभिजिघृक्षमाणानि सूर्यो रश्मिभिराददात्यन्नं तेनासौ तपत्यन्नेनाभिषिक्ताः पचन्तीमे प्राणा अग्निर्वा अन्नेनोज्ज्वलत्यन्नकामेनेदं प्रकल्पितं ब्रह्मणा अतोऽन्नमात्मेत्युपासीतेत्वेयं ह्याह । अनाद्भूतानि जायन्ते जातान्यन्नेन वर्धन्ते अद्यतेऽत्ति च भूतानि तस्मादन्नं तदुच्यते ॥ ६.१२ ॥
ଅନ୍ୟତ୍ର ମଧ୍ୟ ଏହା କୁହାଯାଇଛି: ଏହି ସମସ୍ତ ପ୍ରାଣୀ ପ୍ରତିଦିନ ଅନ୍ନ ଗ୍ରହଣ କରିବାର ଇଚ୍ଛାରେ ଆସନ୍ତି। ସୂର୍ଯ୍ୟ ନିଜ କିରଣରେ ଅନ୍ନ ଗ୍ରହଣ କରନ୍ତି; ସେଥିପାଇଁ ସେ ତାପ ଦିଅନ୍ତି। ଅନ୍ନରେ ଅଭିଷିକ୍ତ ହୋଇ ଏହି ପ୍ରାଣମାନେ ରାନ୍ଧନ୍ତି; ଅନ୍ନରେ ହିଁ ଅଗ୍ନି ଜ୍ୱଳେ। ଅନ୍ନକାମୀ ପାଇଁ ବ୍ରହ୍ମା ଏହା ରଚିଲେ। ତେଣୁ ଅନ୍ନକୁ ହିଁ ଆତ୍ମା ଭାବି ଉପାସନା କରିବା ଉଚିତ। ଏହିପରି ସେମାନେ କହନ୍ତି: ଅନ୍ନରୁ ପ୍ରାଣୀମାନେ ଜନ୍ମନ୍ତି; ଜନ୍ମି ଅନ୍ନରେ ହିଁ ବଢ଼ନ୍ତି। ସେମାନେ ଭକ୍ଷିତ ହୁଅନ୍ତି, ଏବଂ ପ୍ରାଣୀମାନେ ମଧ୍ୟ ଭକ୍ଷଣ କରନ୍ତି। ଏଥିପାଇଁ ତାହାକୁ ଅନ୍ନ କୁହାଯାଏ।
Maitrāyaṇī 6.13
अथान्यत्रापि उक्तम् विश्वभृद्वै नामैषा तनुर्भगवतो विष्णोर्यदिदमन्नं प्राणो वा अन्नस्य रसो मनः प्राणस्य विज्ञानं मनस आनन्दं विज्ञानस्येति अन्नवान् प्राणवान् मनश्वान् विज्ञानवान् आनन्दवान् च भवति यो हैवं वेद यावान्तीह वै भूतान्यन्नमदन्ति तावत्स्वन्तस्थोऽन्नमत्ति यो हैवंवेद । अन्नमेव विजरन्नमन्नं संवननं स्मृतम् । अन्नं पशूनां प्राणोऽन्नं ज्येष्ठमन्नं भिषक् स्मृतम् ॥ ६.१३ ॥
ଅନ୍ୟତ୍ର ମଧ୍ୟ ଏହା କୁହାଯାଇଛି: ଭଗବାନ ବିଷ୍ଣୁଙ୍କର ଏହି ଶରୀର 'ବିଶ୍ୱଭୃତ୍' ନାମରେ ଖ୍ୟାତ; ତାହା ହିଁ ଏହି ଅନ୍ନ। ପ୍ରାଣ ଅନ୍ନର ରସ; ମନ ପ୍ରାଣର ବିଜ୍ଞାନ; ବିଜ୍ଞାନ ଆନନ୍ଦ। ଯେ ଏହିପରି ଜାଣେ, ସେ ଅନ୍ନବାନ, ପ୍ରାଣବାନ, ମନବାନ, ବିଜ୍ଞାନବାନ ଓ ଆନନ୍ଦବାନ ହୁଏ। ଏଠାରେ ପ୍ରାଣୀମାନେ ଯେତେ ଅନ୍ନ ଖାଆନ୍ତି, ସେତିକି ନିଜ ଭିତରେ ସ୍ଥିତ ହୋଇ ସେ ଅନ୍ନ ଖାଏ; ଏହିପରି ଜାଣୁଥିବା ବ୍ୟକ୍ତି। ଅନ୍ନ ହିଁ ଅଜର; ଅନ୍ନ ହିଁ ପୋଷଣକାରୀ ବୋଲି ସ୍ମୃତ। ଅନ୍ନ ପଶୁମାନଙ୍କର ପ୍ରାଣ; ଅନ୍ନ ଜ୍ୟେଷ୍ଠ; ଅନ୍ନକୁ ବୈଦ୍ୟ ବୋଲି ସ୍ମୃତ।
Maitrāyaṇī 6.14
अथान्यात्रप्युक्तम् अन्नं वा अस्य सर्वस्य योनिः कालश्चान्नस्य सूर्यो योनिः कालस्य तस्यैतद्रूपं यन् निमेषादिकालात्सम्भृतं द्वादशात्मकं वत्सरमेतस्याग्नेयमर्धमर्धं वारुणं मघाद्यं श्रविष्ठार्धमाग्नेयं क्रमेणोत्क्रमेण सार्पाद्यं श्रविष्ठार्धान्तं सौम्यम् तत्रैकैकमात्मनो नवांशकं सचारकविधम् सौक्ष्म्यत्वादेतत्प्रमाणमनेनैव प्रमीयते हि कालः न विना प्रमाणेन प्रमेयस्योपलब्धिः प्रमेयोऽपि प्रमाणतां पृथक्त्वादुपैत्यात्मसम्बोधनार्थमित्येवं ह्याह । यावत्यो वै कालस्य कलास्तावतीषु चरत्यसौ यः कालं ब्रह्मेत्युपासीत कालस्तस्यातिदूरमपसरतीति एवं ह्याह कालात्स्रवन्ति भूतानि कालाद्वृद्धिं प्रयान्ति च । काले चास्तं नियच्च्हन्ति कालो मूर्तिरमूर्तिमान् ॥ ॥ ६.१४ ॥
ଏବେ ଆଉ ଏକ କଥା କୁହାଯାଇଛି: ଅନ୍ନ ହିଁ ଏହି ସବୁର ଉତ୍ସ; କାଳ ଅନ୍ନର ଉତ୍ସ; ସୂର୍ଯ୍ୟ କାଳର ଉତ୍ସ। ନିମେଷାଦି କାଳରୁ ସଂଗୃହୀତ, ବାରଟି ରୂପବିଶିଷ୍ଟ ସମ୍ବତ୍ସର ତାଙ୍କର ରୂପ। ଏହାର ଅଧା ଆଗ୍ନେୟ, ଅଧା ବାରୁଣ; ମଘାରୁ ଶ୍ରବିଷ୍ଠାର ଅଧା ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ଆଗ୍ନେୟ; କ୍ରମ ଓ ବିପରୀତ କ୍ରମରେ ଆଶ୍ଲେଷାରୁ ଶ୍ରବିଷ୍ଠାର ଅଧା ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ସୌମ୍ୟ। ସେଠାରେ ପ୍ରତ୍ୟେକ ନିଜ ନବାଂଶ ଓ ଗତି ନିୟମ ସହିତ ରହିଛି। ସୂକ୍ଷ୍ମତା ହେତୁ ଏହା ହିଁ ପ୍ରମାଣ; ଏଥିରେ ହିଁ କାଳ ମପାଯାଏ। ପ୍ରମାଣ ବିନା ପ୍ରମେୟର ଉପଲବ୍ଧି ହୁଏ ନାହିଁ। ପ୍ରମେୟ ମଧ୍ୟ ପୃଥକତ୍ୱ ହେତୁ ପ୍ରମାଣତା ପାଏ; ଆତ୍ମସମ୍ବୋଧନ ପାଇଁ ଏପରି କୁହାଯାଇଛି। କାଳର ଯେତେ କଳା ଅଛି, ସେତେଥିରେ ସେ ବିଚରଣ କରନ୍ତି; ଯିଏ କାଳକୁ ବ୍ରହ୍ମ ରୂପେ ଉପାସନା କରେ, କାଳ ତାହାଠାରୁ ବହୁ ଦୂରକୁ ସରିଯାଏ ବୋଲି ମଧ୍ୟ କୁହାଯାଇଛି। କାଳରୁ ପ୍ରାଣୀମାନେ ପ୍ରବାହିତ ହୁଅନ୍ତି, କାଳରୁ ବୃଦ୍ଧି ପାଆନ୍ତି; କାଳରେ ହିଁ ସେମାନେ ଅସ୍ତ ହୋଇ ଲୀନ ହୁଅନ୍ତି। କାଳ ମୂର୍ତ୍ତ ଓ ଅମୂର୍ତ୍ତ।
Maitrāyaṇī 6.15
द्वे वाव ब्रह्मणो रुपे कालश्चाकालश्चाथ यः प्रागादित्यात्सोऽकालोऽकालोऽथ य आदित्याद्यः स कालः सकलः सकलस्य वा एतद्रूपं यत्संवत्सरः संवत्सरात्खल्वेवेमाः प्रजाः प्रजायन्ते संवत्सरेणेह वै जाता विवर्धन्ते संवत्सरे प्रत्यस्तं यन्ति तस्मात्संवत्सरो वै प्रजापतिः कालोऽन्नं ब्रह्मनीडमात्मा चेत्येवं ह्याह कालः पचति भूतानि सर्वाण्येव महात्मनि । यस्मिन् तु पच्यते कालो यस्तं वेद स वेदवित् ॥ ॥ ६.१५ ॥
ବ୍ରହ୍ମର ଦୁଇଟି ହିଁ ରୂପ: କାଳ ଓ ଅକାଳ। ଆଦିତ୍ୟଠାରୁ ପୂର୍ବରେ ଯାହା ଅଛି ତାହା ଅକାଳ, ଅକାଳ ହିଁ; ଆଦିତ୍ୟଠାରୁ ଯାହା ଅଛି ତାହା କାଳ, ଯାହା ସକଳ (ଅଂଶସହିତ)। ଏହା ସକଳଙ୍କ ରୂପ, ଅର୍ଥାତ୍ ସମ୍ବତ୍ସର। ସମ୍ବତ୍ସରରୁ ହିଁ ଏହି ପ୍ରଜାମାନେ ଜନ୍ମନ୍ତି; ସମ୍ବତ୍ସରଦ୍ୱାରା ଏଠାରେ ଜନ୍ମି ବଢ଼ନ୍ତି; ସମ୍ବତ୍ସରରେ ଅସ୍ତ ଆଡ଼କୁ ଯାଆନ୍ତି। ତେଣୁ ସମ୍ବତ୍ସର ହିଁ ପ୍ରଜାପତି; କାଳ, ଅନ୍ନ, ବ୍ରହ୍ମର ନୀଡ଼ ଓ ଆତ୍ମା ବୋଲି ମଧ୍ୟ ଏପରି କୁହାଯାଇଛି। କାଳ ସମସ୍ତ ଭୂତକୁ ମହାତ୍ମାଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ହିଁ ପକାଏ। ଯାହାଠାରେ କାଳ ପକାଯାଏ, ଯିଏ ତାହାକୁ ଜାଣେ, ସେ ହିଁ ବେଦଜ୍ଞ।
Maitrāyaṇī 6.16
विग्रहवानेष कालः सिन्धुराजः प्रजानाम् एष तत्स्थः सविताख्यो यस्मादेवेमे चन्द्रर्क्षग्रह संवत्सरादयः सूयन्ते अथैभ्यः सर्वमिदमत्र वा यत्किञ्चित्शुभाशुभं दृश्यन्तेह लोके तदेतेभ्यस्तस्मादादित्यात्मा ब्रह्माथ कालसंज्ञमादित्यमुपासीतादित्यो ब्रह्मेत्येकेऽथ एवं ह्याह । होता भोक्ता हविर्मन्त्रो यज्ञो विष्णुः प्रजापतिः । सर्वः कश्चित्प्रभुः साक्षी योऽमुष्मिन्भाति मण्डले ॥ ॥ ६.१६ ॥
ଏହି କାଳ ମୂର୍ତ୍ତିମାନ; ପ୍ରଜାମାନଙ୍କର ରାଜା ସିନ୍ଧୁରାଜ। ତାହାଠାରେ ସ୍ଥିତ ଏହି ସବିତା ନାମକ; ଏହାଠାରୁ ହିଁ ଚନ୍ଦ୍ର, ନକ୍ଷତ୍ର, ଗ୍ରହ, ସମ୍ବତ୍ସର ଆଦି ଉତ୍ପନ୍ନ ହୁଅନ୍ତି। ପରେ ଏଗୁଡ଼ିକଠାରୁ ହିଁ ଏହି ଲୋକରେ ଯାହା ଶୁଭ-ଅଶୁଭ ଦେଖାଯାଏ ତାହା ସବୁ ହୁଏ; ତେଣୁ ଆଦିତ୍ୟ ଯାହାର ଆତ୍ମା ସେ ବ୍ରହ୍ମ। ତେଣୁ କାଳ ନାମକ ଆଦିତ୍ୟଙ୍କୁ ଉପାସନା କରିବା ଉଚିତ; କେହି କେହି ଆଦିତ୍ୟଙ୍କୁ ହିଁ ବ୍ରହ୍ମ କୁହନ୍ତି। ଏବଂ ଏପରି ମଧ୍ୟ କୁହାଯାଇଛି: ହୋତା, ଭୋକ୍ତା, ହବିର୍ମନ୍ତ୍ର, ଯଜ୍ଞ, ବିଷ୍ଣୁ, ପ୍ରଜାପତି, ସର୍ବ, କୌଣସି ପ୍ରଭୁ, ସାକ୍ଷୀ, ଯିଏ ସେହି ମଣ୍ଡଳରେ ପ୍ରକାଶିତ ହୁଏ।
Maitrāyaṇī 6.17
ब्रह्म ह वा इदमग्र आसीत् एकोऽनन्तः प्रागनन्तो दक्षिणोऽनन्तः प्रतीच्यनन्त उदीच्यनन्त ऊर्ध्वान् चाऽवान् च सर्वतोऽनन्तः न ह्यास्य प्राच्यादि दिशः कल्पन्तेऽथ तिर्यग्वान् चोर्ध्वं वा अनूह्य एष परमात्माऽपरिमितोऽतर्क्योऽचिन्त्य एष आकाशात्मा एवैष कृत्स्नक्षय एको जागर्तीति एतस्मादाकाशादेष खल्विदं चेतामात्रं बोधयति अनेनैव चेदम् ध्यायते अस्मिन् च प्रत्यस्तं याति अस्यैतद्भास्वरं रूपं यदमुष्मिन्नादित्ये तपति अग्नौ चाधुमके यज्ज्योतिश्चित्रतरमुदरस्तोऽथ वा यः पचत्यन्नम् इत्येवं ह्याह यश्चैषोऽग्नौ यश्चायं हृदये यश्चासावादित्ये स एष एका इत्येकस्य हैकत्वमेति य एवं वेद ॥ ६.१७ ॥
ଆଦିରେ ଏହା ବ୍ରହ୍ମ ହିଁ ଥିଲା, ଏକ ଏବଂ ଅନନ୍ତ। ପୂର୍ବରେ ଅନନ୍ତ, ଦକ୍ଷିଣରେ ଅନନ୍ତ, ପଶ୍ଚିମରେ ଅନନ୍ତ, ଉତ୍ତରରେ ଅନନ୍ତ, ଉପରେ ଓ ତଳେ ଅନନ୍ତ, ସର୍ବତ୍ର ଅନନ୍ତ। ତାଙ୍କ ପାଇଁ ପୂର୍ବ ଆଦି ଦିଗ ପ୍ରଯୁଜ୍ୟ ନୁହେଁ। ତିର୍ଯ୍ୟକ ବା ଊର୍ଦ୍ଧ୍ୱରେ ଏହାକୁ ଅନୁମାନ କରିବା ଉଚିତ। ଏହି ପରମାତ୍ମା ଅପରିମିତ, ତର୍କାତୀତ ଓ ଅଚିନ୍ତ୍ୟ। ଏ ଆକାଶାତ୍ମା; ଏହି ସର୍ବସଂହାରକ, ଏକାକୀ ଜାଗ୍ରତ ରହେ। ଏହି ଆକାଶରୁ ଏ କେବଳ ଚେତନା ରୂପେ ଏହି ଜଗତକୁ ଜଗାଏ; ଏହାଦ୍ୱାରା ଏ ଧ୍ୟାତ ହୁଏ, ଏଥିରେ ଏ ଲୀନ ହୁଏ। ଆଦିତ୍ୟରେ ଝଲସୁଥିବା ଏହାର ତେଜୋରୂପ, ଅଗ୍ନିରେ, ଧୂମରହିତ ଜ୍ୟୋତିରେ, ଉଦରରେ ଅନ୍ନ ପଚାଉଥିବା ଅଗ୍ନିରେ ଥିବା ଅଦ୍ଭୁତ ଆଲୋକ ତାହା ଏହି ହିଁ। ଏମିତି କୁହାଯାଇଛି: ଯିଏ ଏହି ଅଗ୍ନିରେ, ଯିଏ ହୃଦୟରେ, ଯିଏ ସେହି ଆଦିତ୍ୟରେ, ସେ ଏକ ହିଁ। ଯିଏ ଏମିତି ଜାଣେ, ସେ ସେହି ଏକତ୍ୱ ଲାଭ କରେ।
Maitrāyaṇī 6.18
तथा तत्प्रयोगकल्पः प्राणायामः प्रत्याहारो ध्यानं धारणा तर्कः समाधिः षडङ्गा इत्युच्यते योगः अनेन यदा पश्यन्पश्यति रुक्मवर्णं कर्तारमीशं पुरुषं ब्रह्मयोनिम् तदा विद्वान्पुण्यपापे विहाय परेऽव्यये सर्वमेकीकरोति एवं ह्याह यथा पर्वतमादीप्तं नाश्रयन्ति मृगद्विजाः । तद्वद्ब्रह्मविदो दोषा नाश्रयन्ति कदाचन ॥ ॥ ६.१८ ॥
ସେହିପରି, ଏହାର ଅଭ୍ୟାସ ପ୍ରଣାଳୀ ପ୍ରାଣାୟାମ, ପ୍ରତ୍ୟାହାର, ଧ୍ୟାନ, ଧାରଣା, ତର୍କ ଓ ସମାଧି, ଏହି ଛଅ ଅଙ୍ଗଯୁକ୍ତ ଯୋଗ ବୋଲି କୁହାଯାଏ। ଏହାଦ୍ୱାରା ଯେତେବେଳେ ସେ ସୁବର୍ଣ୍ଣବର୍ଣ୍ଣ, କର୍ତ୍ତା, ଈଶ୍ୱର, ପୁରୁଷ, ବ୍ରହ୍ମଯୋନିକୁ ଦେଖେ, ସେତେବେଳେ ବିଦ୍ୱାନ ପୁଣ୍ୟ ଓ ପାପ ତ୍ୟାଗ କରି ପରମ ଅବ୍ୟୟରେ ସବୁକିଛିକୁ ଏକ କରେ। ଏମିତି କୁହାଯାଇଛି: ଜଳୁଥିବା ପର୍ବତର ଆଶ୍ରୟ ଯେପରି ମୃଗ ଓ ପକ୍ଷୀ ନିଅନ୍ତି ନାହିଁ, ସେମିତି ବ୍ରହ୍ମଜ୍ଞାନୀଙ୍କୁ ଦୋଷସବୁ କଦାପି ଆଶ୍ରୟ କରନ୍ତି ନାହିଁ।
Maitrāyaṇī 6.19
अथान्यत्राप्युक्तम् यदा वै बहिर्विद्वान्मनो नियम्येन्द्रियार्थान् च प्राणो निवेशयित्वा निःसङ्कल्पस्ततस्तिष्ठेत् अप्राणादिह यस्मात्सम्भूतः प्राणसंज्ञको जीवस्तस्मात्प्राणो वै तुर्याख्ये धारयेत्प्राणम् इत्येवं ह्याह अचित्तं चित्तमध्यस्तमचिन्त्यं गुह्यमुत्तमम् । तत्र चित्तं निधायेत तच्च लिङ्गं निराश्रयम् ॥ ॥ ६.१९ ॥
ଏବେ ଅନ୍ୟତ୍ର ମଧ୍ୟ କୁହାଯାଇଛି: ଯେତେବେଳେ ବିଦ୍ୱାନ ବାହ୍ୟ ମନ ଓ ଇନ୍ଦ୍ରିୟ ବିଷୟକୁ ନିୟନ୍ତ୍ରଣ କରି, ପ୍ରାଣକୁ ସ୍ଥିର କରି, ସଙ୍କଳ୍ପରହିତ ହୋଇ ରହେ, ସେତେବେଳେ ଏହି ଅପ୍ରାଣରୁ, ଯାହାରୁ ପ୍ରାଣ ନାମକ ଜୀବ ଉତ୍ପନ୍ନ ହୁଏ, ସେଥିପାଇଁ ତୁରୀୟ ନାମକ ଅବସ୍ଥାରେ ପ୍ରାଣକୁ ଧାରଣ କରିବା ଉଚିତ। ଏମିତି କୁହାଯାଇଛି: ଅଚିତ୍ତ, ଚିତ୍ତ ଉପରେ ଅଧ୍ୟସ୍ତ, ଅଚିନ୍ତ୍ୟ, ଗୁହ୍ୟ, ଉତ୍ତମ; ସେଠାରେ ଚିତ୍ତକୁ ସ୍ଥାପନ କରିବା ଉଚିତ, ଏବଂ ସେହି ଲିଙ୍ଗ ନିରାଶ୍ରୟ।
Maitrāyaṇī 6.20
अथान्यत्राप्युक्तम् अतः परास्य धारणा तालुरसनाग्रनिपीडना द्वाङ्मनःप्राणनिरोधनाद्ब्रह्म तर्केण पश्यति यदात्मनाऽऽत्मान मणोरणीयांसं द्योतमानं मनःक्षयात्पश्यति तदात्मनात्मानं दृष्ट्वा निरात्मा भवति निरात्मकत्वादसङ्ख्योऽयोनिश्चिन्त्यो मोक्षलक्षणमित्येतत्परं रहस्यम् इत्येवं ह्याह चित्तस्य हि प्रसादेन हन्ति कर्म शुभाशुभम् । प्रसन्नात्मात्मनि स्थित्वा सुखमव्ययमश्नुता इति ॥ ॥ ६.२० ॥
ଅନ୍ୟତ୍ର ମଧ୍ୟ ଏପରି କୁହାଯାଇଛି: ଏହାର ପରମ ଧାରଣା ହେଉଛି ଜିଭର ଅଗ୍ରଭାଗ ଦ୍ୱାରା ତାଳୁକୁ ଚାପିବା। ଇନ୍ଦ୍ରିୟ, ମନ ଓ ପ୍ରାଣର ନିରୋଧ ଦ୍ୱାରା ସେ ତର୍କରେ ବ୍ରହ୍ମକୁ ଦେଖେ। ମନ କ୍ଷୟ ହେଲେ ଅଣୁଠାରୁ ସୂକ୍ଷ୍ମ, ଦୀପ୍ତିମାନ ଆତ୍ମାକୁ ଆତ୍ମା ଦ୍ୱାରା ଦେଖେ; ଆତ୍ମାକୁ ଦେଖି ସେ ନିରାତ୍ମା ହୁଏ। ନିରାତ୍ମକତା ହେତୁ ସେ ଅସଂଖ୍ୟ, ଅଯୋନି, ଅଚିନ୍ତ୍ୟ ଓ ମୋକ୍ଷଲକ୍ଷଣଯୁକ୍ତ ହୁଏ; ଏହା ପରମ ରହସ୍ୟ। ଏପରି ହିଁ କୁହାଯାଇଛି: ଚିତ୍ତର ପ୍ରସାଦରେ ଶୁଭାଶୁଭ କର୍ମ ନଷ୍ଟ ହୁଏ। ପ୍ରସନ୍ନାତ୍ମା ଆତ୍ମାରେ ସ୍ଥିତ ହୋଇ ଅବ୍ୟୟ ସୁଖ ଲାଭ କରେ।
Maitrāyaṇī 6.21
अथान्यत्राप्युक्तम् ऊर्ध्वगा नाडी सुषुम्नाख्या प्राणसञ्चारिणी ताल्वन्तर्विच्च्हिन्ना तया प्राणोङ्कारमनोयुक्तयोर्ध्वमुत्क्रमेत् ताल्वध्याग्रं परिवर्त्य इन्द्रियाण्यसंयोज्य महिमा महिमानं निरीक्षेता ततो निरात्वकमेति निरात्मकत्वान्न सुखदुःखभाग्भवति केवलत्वं लभता इत्येवं ह्याह परः पूर्वं प्रतिष्ठाप्य निगृहीतानिलं ततः । तीर्त्वा पारमपारेण पश्चाद्युञ्जीत मूर्ध्वनि ॥ ॥ ६.२१ ॥
ଅନ୍ୟତ୍ର ମଧ୍ୟ କୁହାଯାଇଛି: ଊର୍ଦ୍ଧ୍ୱଗାମୀ ସୁଷୁମ୍ନା ନାମକ ନାଡ଼ୀ, ଯାହା ପ୍ରାଣ ସଞ୍ଚାର କରେ, ତାହା ତାଳୁ ଭିତରେ ବିଚ୍ଛିନ୍ନ; ତାହା ଦ୍ୱାରା ପ୍ରାଣ, ଓଙ୍କାର ଓ ମନକୁ ଯୁକ୍ତ କରି ଊର୍ଦ୍ଧ୍ୱକୁ ଉଠିବା ଉଚିତ। ତାଳୁର ଉପର ଅଗ୍ରଭାଗକୁ ଘୂରାଇ, ଇନ୍ଦ୍ରିୟଗୁଡ଼ିକୁ ସଂଯୁକ୍ତ ନ କରି, ମହିମାକୁ ଦେଖିବା ଉଚିତ। ତା'ପରେ ସେ ନିରାତ୍ମକତା ପାଏ; ନିରାତ୍ମକତା ହେତୁ ସେ ସୁଖଦୁଃଖର ଭାଗୀ ହୁଏ ନାହିଁ, କେବଳତ୍ୱ ଲାଭ କରେ। ଏପରି ହିଁ କୁହାଯାଇଛି: ପ୍ରଥମେ ପରକୁ ସ୍ଥାପନ କରି, ବାୟୁକୁ ନିଗୃହୀତ କରି, ତା'ପରେ ଅପର ଦ୍ୱାରା ପାର ହୋଇ, ପଶ୍ଚାତ୍ ମୂର୍ଦ୍ଧାରେ ଯୋଗ କରିବା ଉଚିତ।
Maitrāyaṇī 6.22
अथान्यत्राप्युक्तम् द्वे वा व ब्रह्मणी अभिध्येये शब्दश्चाशब्दश्च अथ शब्देनैवाशब्दमाविष्क्रियते अथ तत्र ओमिति शब्दोऽनेनोर्ध्वमुत्क्रान्तोऽशब्दे निधनमेति अथाहैषा गतिरेतदमृतम् अतत्सायुज्यत्वम् निर्वृतत्वम् तथा चेति अथ यथोर्णनाभिस्तन्तुनोर्ध्वमुत्क्रान्तोऽवकाशं लभतीत्येवं वा व खल्वासावभिध्याता ओमित्यनेनोर्ध्वमुत्क्रान्तः स्वातन्त्र्यं लभते अन्यथा परे शब्दवादिनः श्रवणाङ्गुष्ठयोगेनान्तर्हृदयाकाशशब्दमाकर्णयन्ति सप्तविधेयं तस्योपमा यथा नद्यः किङ्किणी कांस्यचक्रकभेक विःकृन्दिका वृष्टिर्निवाते वदतीति तं पृथग्लक्षणमतीत्य परेऽशब्देऽव्यक्ते ब्रह्मण्यस्तं गताः तत्र तेऽपृथग्धर्मिणोऽपृथग्विवेक्या यथा सम्पन्ना मधुत्वं नानारसा इत्येवं ह्याह द्वे ब्रह्मणि वेदितव्ये शब्दब्रह्म परां च यत् । शब्दब्रह्मणि निष्णातः परं ब्रह्माधिगच्छति ॥ ॥ ६.२२ ॥
ଅନ୍ୟତ୍ର ମଧ୍ୟ କୁହାଯାଇଛି: ବ୍ରହ୍ମର ଦୁଇ ରୂପ ଧ୍ୟାନଯୋଗ୍ୟ — ଶବ୍ଦ ଓ ଅଶବ୍ଦ। ଶବ୍ଦ ଦ୍ୱାରା ହିଁ ଅଶବ୍ଦ ପ୍ରକାଶିତ ହୁଏ। ସେଠାରେ 'ଓମ୍' ଏହି ଶବ୍ଦ ଏହା ଦ୍ୱାରା ଊର୍ଦ୍ଧ୍ୱକୁ ଉଠି ଅଶବ୍ଦରେ ଲୀନ ହୁଏ। ଏହାହିଁ ଗତି, ଏହାହିଁ ଅମୃତ, ଏଥିସହ ଏକତା ଓ ପରମ ଶାନ୍ତି। ମାକଡ଼ସା ଯେପରି ନିଜ ସୂତ୍ର ଦ୍ୱାରା ଊର୍ଦ୍ଧ୍ୱକୁ ଉଠି ସ୍ଥାନ ପାଏ, ସେହିପରି ଧ୍ୟାତ ଓମ୍ ଦ୍ୱାରା ଊର୍ଦ୍ଧ୍ୱକୁ ଉଠି ସ୍ୱାତନ୍ତ୍ର୍ୟ ପାଏ। ଅନ୍ୟ ଶବ୍ଦବାଦୀମାନେ କାନ ଓ ବୁଢ଼ାଆଙ୍ଗୁଳି ଯୋଗ କରି ହୃଦୟାକାଶରେ ଶବ୍ଦ ଶୁଣନ୍ତି। ତାହାର ସାତ ପ୍ରକାର ଉପମା ଅଛି — ନଦୀ, ଘୁଙ୍ଗୁର, କାଂସାର ଚକ୍ର, ବେଙ୍ଗ, ପବନ ନ ଥିବା ସ୍ଥାନରେ ବର୍ଷାର ଶବ୍ଦ। ସେହି ପୃଥକ ଲକ୍ଷଣ ଅତିକ୍ରମ କରି ସେମାନେ ପରମ ଅଶବ୍ଦ, ଅବ୍ୟକ୍ତ ବ୍ରହ୍ମରେ ଲୀନ ହୁଅନ୍ତି। ସେମାନେ ଅଭିନ୍ନ ସ୍ୱଭାବର, ଯେପରି ମହୁରେ ମିଶିଥିବା ବିଭିନ୍ନ ରସ ଏକ ହୁଏ। ଏହିପରି କୁହାଯାଇଛି: ଜାଣିବାକୁ ଯୋଗ୍ୟ ଦୁଇ ବ୍ରହ୍ମ — ଶବ୍ଦବ୍ରହ୍ମ ଓ ପରବ୍ରହ୍ମ। ଶବ୍ଦବ୍ରହ୍ମରେ ନିପୁଣ ହୋଇ ମଣିଷ ପରବ୍ରହ୍ମ ପାଏ।
Maitrāyaṇī 6.23
अथान्यत्राप्युक्तम् यः शब्दस्तदोमित्येतदक्षरम् यदस्याग्रं तच्च्हान्तमशब्दमभयमशोकमानन्दं तृप्तं स्थिरमचलममृतमच्युतं ध्रुवं विष्णुसंज्ञितं सर्वापरत्वाय तदेता उपसीतेत्येवं ह्याह योऽसौ परापरो देवा ॐकारो नाम नामतः । निःशब्दः शून्यभूतस्तु मूर्ध्नि स्थाने ततोऽभ्यसेत् ॥ ॥ ६.२३ ॥
ଅନ୍ୟତ୍ର ମଧ୍ୟ କୁହାଯାଇଛି: ଯେଉଁ ଶବ୍ଦ ତାହା 'ତତ୍ ଓମ୍' ଏହି ଅକ୍ଷର; ଏହାର ଅଗ୍ର ଅନ୍ତଯୁକ୍ତ — ଅଶବ୍ଦ, ଅଭୟ, ଅଶୋକ, ଆନନ୍ଦ, ତୃପ୍ତ, ସ୍ଥିର, ଅଚଳ, ଅମୃତ, ଅଚ୍ୟୁତ, ଧ୍ରୁବ, ଯାହାକୁ ବିଷ୍ଣୁ କୁହାଯାଏ। ସର୍ବୋପରି ହେବା ପାଇଁ ତାହାର ଉପାସନା କରିବା ଉଚିତ। ଏହିପରି କୁହାଯାଇଛି: ପର-ଅପର ଦେବ, ଓଙ୍କାର ନାମର, ଶବ୍ଦହୀନ ଓ ଶୂନ୍ୟରୂପ ହୋଇ ମସ୍ତକର ସ୍ଥାନରେ ଅଛନ୍ତି; ସେଠାରୁ ହିଁ ଅଭ୍ୟାସ କରିବା ଉଚିତ।
Maitrāyaṇī 6.24
अथान्यत्राप्युक्तम् धनुः शरीरम् ओमित्येतच्छरः शिखास्य मनः तमोलक्षणं भित्वा तमोऽतमाविष्टमागच्छति अथाविष्टं भित्वाऽलातचक्रमिव स्फुरन्तमादित्यवर्णमूर्जस्वन्तं ब्रह्म तमसः पर्यमपश्यद्यदमुष्मिन्नादित्येऽथ सोमेऽग्नौ विद्युति विभाति अथ खल्वेनं दृष्ट्वाऽमृतत्वं गच्छतीत्येवं ह्याह ध्यानमन्तःपरे तत्त्वे लक्ष्येषु च निधीयते । अतोऽविशेषविज्ञानं विशेषमुपगच्छति ॥ मानसे च विलीने तु यत्सुखं चात्मसाक्षिकम् । तद्ब्रह्म चामृतं शुक्रं सा गतिर्लोक एव सः ॥ ॥ ६.२४ ॥
ଅନ୍ୟତ୍ର ମଧ୍ୟ ଏହା କୁହାଯାଇଛି: ଶରୀର ଧନୁ, ଓମ୍ ବାଣ, ମନ ତାହାର ଅଗ୍ରଭାଗ। ଅନ୍ଧକାରର ଲକ୍ଷଣକୁ ଭେଦ କରି ସେ ଅ-ତମସରେ ପ୍ରବେଶ କରେ। ତା'ପରେ ପ୍ରବେଶ କରି, ଜଳନ୍ତ ଅଲାତଚକ୍ର ପରି ଉଜ୍ଜ୍ୱଳ, ସୂର୍ଯ୍ୟବର୍ଣ୍ଣ, ଓଜସ୍ୱୀ ବ୍ରହ୍ମକୁ, ଯାହା ତମସର ପରପାରରେ, ସେ ଦେଖେ; ତାହା ଆଦିତ୍ୟରେ, ପରେ ସୋମରେ, ଅଗ୍ନିରେ, ବିଦ୍ୟୁତରେ ପ୍ରକାଶିତ। ତାହାକୁ ଦେଖି ସେ ଅମରତ୍ୱ ପ୍ରାପ୍ତ ହୁଏ, ଏପରି କୁହାଯାଇଛି। ଧ୍ୟାନ ଅନ୍ତଃସ୍ଥ ପରତତ୍ତ୍ୱ ଓ ଲକ୍ଷ୍ୟରେ ସ୍ଥିର ହୁଏ। ତେଣୁ ଅବିଶେଷ ଜ୍ଞାନ ବିଶେଷକୁ ପ୍ରାପ୍ତ ହୁଏ। ମନ ବିଲୀନ ହେଲେ ଯାହା ଆତ୍ମସାକ୍ଷୀ ସୁଖ, ତାହା ହିଁ ବ୍ରହ୍ମ, ସେ ହିଁ ଅମୃତ, ଶୁଦ୍ଧ; ସେ ହିଁ ଲୋକରେ ଗତି।
Maitrāyaṇī 6.25
अथान्यत्राप्युक्तम् निद्रेवान्तर्हितेन्द्रियः शुद्धितमया धिया स्वप्न इव यः पश्यतीन्द्रियबिलेऽविवशः प्रणवाख्यं प्रणेतारं भारूपं विगतनिद्रं विजरं विमृत्युं विशोकं च सोऽपि प्रणवाख्यः प्रणेता भारूपः विगत निद्रः विजरः विमृत्युर्विशोको भवतीत्येवं ह्याह एवं प्राणमथोङ्कारं यस्मात्सर्वमनेकधा । युनक्ति युञ्जते वापि यस्माद्योग इति स्मृतः ॥ एकत्वं प्राणमनसोरिन्द्रियाणां तथैव च । सर्वभावपरित्यागो योग इत्यभिधीयते ॥ ॥ ६.२५ ॥
ଅନ୍ୟତ୍ର ମଧ୍ୟ ଏହା କୁହାଯାଇଛି: ଇନ୍ଦ୍ରିୟଗୁଡ଼ିକୁ ଭିତରକୁ ସଙ୍କୁଚିତ କରି, ଅତି ଶୁଦ୍ଧ ବୁଦ୍ଧିରେ, ନିଦ୍ରାରେ ଥିବା ପରି, ସ୍ୱପ୍ନ ପରି, ଇନ୍ଦ୍ରିୟ-ଛିଦ୍ରରେ ଅବଶ ନ ହୋଇ ଯିଏ ପ୍ରଣବ ନାମକ ପ୍ରେରକକୁ, ପ୍ରକାଶରୂପଙ୍କୁ, ନିଦ୍ରାରହିତ, ଜରାରହିତ, ମୃତ୍ୟୁରହିତ, ଶୋକରହିତଙ୍କୁ ଦେଖେ; ସେ ମଧ୍ୟ ପ୍ରଣବ ନାମକ ପ୍ରେରକ, ପ୍ରକାଶରୂପ, ନିଦ୍ରାରହିତ, ଜରାରହିତ, ମୃତ୍ୟୁରହିତ, ଶୋକରହିତ ହୁଏ, ଏପରି କୁହାଯାଇଛି। ଏହିପରି ପ୍ରାଣ ଓ ଓଙ୍କାରକୁ, କାରଣ ତାହା ସବୁକୁ ଅନେକ ପ୍ରକାରରେ ଯୋଡ଼େ ଏବଂ ଯୋଗୀମାନେ ତାହାରେ ଯୋଡ଼ାଯାନ୍ତି, ସେଥିପାଇଁ ତାହାକୁ ଯୋଗ କୁହାଯାଏ। ପ୍ରାଣ ଓ ମନର ଏକତ୍ୱ, ସେପରି ଇନ୍ଦ୍ରିୟଗୁଡ଼ିକର ଏକତ୍ୱ, ସର୍ବଭାବ ପରିତ୍ୟାଗ, ଏହାକୁ ହିଁ ଯୋଗ କୁହାଯାଏ।
Maitrāyaṇī 6.26
अथान्यत्राप्युक्तम् यथा वाप्सु चारिणः शाकुनिकः सूत्रयन्त्रेणोद्धृत्योदरेऽग्नौ जुहोत्येवं वा व खल्विमान्प्राणानोमित्यनेनोद्धृत्यानामयेऽग्नौ जुहोति अतस्तप्तोर्विवसोऽथ यथा तप्तोर्वि सार्पिस्तृणकाष्ठसंस्पर्शे नोज्ज्वलतीत्येवं वा व खल्वसावप्राणाख्यः प्राणसंस्पर्शेनोज्ज्वलति अथ यदुज्ज्वलत्येतद्ब्रह्मणो रूपं चैतद्विष्णोः परमं पदम् चैतद्रुद्रस्य रुद्रत्वमेतत्तदपरिमितधा चात्मानं विभज्य पूरयतीमां लोकानित्येवं ह्याह वह्नेश्च यद्वत्खलु विस्फुलिङ्गाः सूर्यान्मयूखाश्च तथैव तस्य प्राणादयो वै पुनरेव तस्माद् अभ्युच्चरन्तीह यथाक्रमेण ॥ ॥ ६.२६ ॥
ଅନ୍ୟତ୍ର ମଧ୍ୟ ଏହା କୁହାଯାଇଛି: ଜଳରେ ବିଚରଣ କରୁଥିବା ପକ୍ଷୀକୁ ଶିକାରୀ ସୂତ୍ର-ଯନ୍ତ୍ରରେ ଟାଣି ପେଟରେ ରଖି ଅଗ୍ନିରେ ହୋମ କରେ, ସେପରି ସେ ଏହି ପ୍ରାଣଗୁଡ଼ିକୁ ଓମ୍ ଦ୍ୱାରା ଟାଣି ଅନାମୟ ଅଗ୍ନିରେ ହୋମ କରେ। ତେଣୁ ତପ୍ତ ବିବସ୍ତ୍ର ଘିଅ ଯେପରି ତୃଣ ଓ କାଠର ସ୍ପର୍ଶରେ ଜଳେ ନାହିଁ, ସେପରି ଅପ୍ରାଣ ନାମକ ତତ୍ତ୍ୱ ପ୍ରାଣର ସ୍ପର୍ଶରେ ଜଳି ଉଠେ। ଯାହା ଜଳେ ତାହା ହିଁ ବ୍ରହ୍ମର ରୂପ, ଏହା ହିଁ ବିଷ୍ଣୁଙ୍କ ପରମ ପଦ, ଏହା ହିଁ ରୁଦ୍ରଙ୍କ ରୁଦ୍ରତ୍ୱ; ଏହା ହିଁ ଅପରିମିତ ପ୍ରକାରରେ ନିଜକୁ ବିଭାଜିତ କରି ଏହି ଲୋକଗୁଡ଼ିକୁ ପୂର୍ଣ୍ଣ କରେ, ଏପରି କୁହାଯାଇଛି। ଅଗ୍ନିର ସ୍ଫୁଲିଙ୍ଗ ଓ ସୂର୍ଯ୍ୟର କିରଣ ଯେପରି, ସେପରି ତାହାର ପ୍ରାଣ ଆଦି ପୁଣି ତାହାଠାରୁ କ୍ରମଶଃ ଉପରକୁ ଉଠେ।
Maitrāyaṇī 6.27
अथान्यत्राप्युक्तम् ब्रह्मणो वा वैतत्तेजः परस्यामृतस्याशरीरस्य यच्छरीरस्यौष्ण्यमस्यैतद् घृतमथाविः सन् नभसि निहितं वैतदेकाग्रेणैवमन्तर्हृदयाकाशं विनुदन्ति यत्तस्य ज्योतिरिव सम्पद्यतीति अतस्तद्भावम् अचिरेणैति भूमावयस्पिण्डं निहितं यथाऽचिरेणैति भूमित्वम् मृद्वत्संस्थमयस्पिण्डं यथाग्न्ययस्कारादयो नाभिभवन्ति प्रणश्यति चित्तं तथाश्रयेण सहैवमित्येवं ह्याह हृद्याकाशमयं कोशमानन्दं परमालयम् । स्वं योगश्च ततोऽस्माकं तेजश्चैवाग्निसूर्ययोः ॥ ॥ ६.२७ ॥
ଅନ୍ୟତ୍ର ମଧ୍ୟ ଏହା କୁହାଯାଇଛି: ଏହା ବ୍ରହ୍ମର ତେଜ, ଯାହା ପରମ, ଅମୃତ, ଶରୀରହୀନ; ଶରୀରର ଯାହା ଉଷ୍ଣତା ତାହା ମଧ୍ୟ ଏହାରି। ଏହା ଘିଅ, ଯାହା ପ୍ରକଟ ହୋଇ ଆକାଶରେ ସ୍ଥିତ। ଏକାଗ୍ର ମନରେ ହୃଦୟାକାଶ ଭିତରେ ଏପରି ମନ୍ଥନ କରନ୍ତି ଯେଉଁମାନେ, ତାଙ୍କ ପାଇଁ ତାହାର ଆଲୋକ ଜ୍ୟୋତି ପରି ହୁଏ। ତେଣୁ ସେ ଶୀଘ୍ର ସେହି ଅବସ୍ଥା ପ୍ରାପ୍ତ ହୁଏ, ଯେପରି ଭୂମିରେ ରଖାଯାଇଥିବା ଲୁହାପିଣ୍ଡ ଶୀଘ୍ର ମାଟିର ସ୍ୱଭାବ ପାଏ। କୋମଳ ମାଟିରେ ରଖାଯାଇଥିବା ଲୁହାପିଣ୍ଡକୁ କର୍ମକାର ଆଦି ଜୟ କରିପାରନ୍ତି ନାହିଁ, ସେହିପରି ମନ ନିଜ ଆଶ୍ରୟ ସହ ନଷ୍ଟ ହୁଏ। ଏପରି କୁହାଯାଇଛି: ହୃଦୟାକାଶମୟ, ଆନନ୍ଦମୟ, ପରମ ଆଳୟ କୋଶ। ନିଜର ଯୋଗ, ତାହାଠାରୁ ଆମର ତେଜ, ଏବଂ ଅଗ୍ନି ଓ ସୂର୍ଯ୍ୟଙ୍କ ତେଜ।
Maitrāyaṇī 6.28
अथान्यत्राप्युक्तम् भूतेन्द्रियार्थानतिक्रम्य ततः प्रव्रज्याज्यं धृतिदण्डं धनुर्गृहीत्वाऽनभिमानमयेन चैवेषुणा तं ब्रह्म द्वारपारं निहत्याद्यं संमोहमौली तृष्णेर्ष्याकुण्डली तन्द्रीराघवेत्र्यभिमानाध्यक्षः क्रोधज्यं प्रलोभदण्डं धनुर्गृहीत्वेच्च्हामयेन चैवेषुणेमानि खलु भूतानि हन्ति तं हत्वोंकारप्लवेनान्तर्हृदयाकाशस्य पारं तीर्त्वाविर्भूते अन्तराकाशे शनकैरवटैवावटकृद्धातुकामः संविशत्येवं ब्रह्मशालां विशेत् ततश्चतुर्जालं ब्रह्मकोशं प्रणुदेत् गुर्वागमेनेति अतः शुद्धः पूतः शून्यः शान्तोऽप्राणो निरात्माऽनन्तोऽक्षय्यः स्थिरः शाश्वतोऽजः स्वतन्त्रः स्वे महिम्नि तिष्ठति अतः स्वे महिम्नि तिष्ठमानम् दृष्ट्वाऽवृत्तचक्रमिव सञ्चारचक्रमालोकयति इत्येवं ह्याह षड्भिर्मासैस्तु युक्तस्य नित्यमुक्तस्य देहिनः
अनन्तः परमो गुह्यः सम्यग्योगः प्रवर्तते ॥
रजस्तमोभ्यां विद्धस्य सुसमिद्धस्य देहिनः
पुत्रदारकुटुम्बेषु सक्तस्य न कदाचन ॥ ॥ ६.२८ ॥
ଅନ୍ୟତ୍ର ମଧ୍ୟ କୁହାଯାଇଛି: ଭୂତ, ଇନ୍ଦ୍ରିୟ ଓ ସେମାନଙ୍କ ବିଷୟକୁ ଅତିକ୍ରମ କରି, ତାପରେ ସନ୍ନ୍ୟାସ ଗ୍ରହଣ କରି, ଘିଅ ଆହୁତି, ଧୃତିର ଦଣ୍ଡ, ଅଭିମାନ ରହିତ ବାଣଯୁକ୍ତ ଧନୁ ଧରି, ବ୍ରହ୍ମର ଦ୍ୱାରପାଳ, ଆଦ୍ୟକୁ, ମୋହର ମୁକୁଟ ଧାରୀ, ତୃଷ୍ଣା-ଈର୍ଷ୍ୟାର କୁଣ୍ଡଳ ଧାରୀ, ତନ୍ଦ୍ରା-ଆଳସ୍ୟର ଛଡ଼ି ଧାରୀ, ଅଭିମାନର ଅଧ୍ୟକ୍ଷକୁ ବଧ କରି, କ୍ରୋଧ ଯାହାର ଦଉଡ଼ି ଓ ଲୋଭ ଯାହାର ଦଣ୍ଡ ସେହି ଧନୁ ଧରି, ଇଚ୍ଛା-ରୋଗରେ ତିଆରି ବାଣରେ ଏହି ଭୂତଗୁଡ଼ିକୁ ନିଶ୍ଚୟ ବଧ କରେ। ତାହାକୁ ବଧ କରି, ଓଙ୍କାର ନାଆରେ ହୃଦୟାକାଶର ଅପର ପାର ଅତିକ୍ରମ କରି, ପ୍ରକଟିତ ଅନ୍ତରାକାଶରେ ଧୀରେ ଧୀରେ, ଗାତ ଖୋଳୁଥିବା ଲୋକ ପରି, ତତ୍ତ୍ୱ-କାମନାରେ ପ୍ରବେଶ କରେ। ଏପରି ଭାବେ ବ୍ରହ୍ମଶାଳାରେ ପ୍ରବେଶ କରିବା ଉଚିତ। ତାପରେ ଗୁରୁଙ୍କ ଉପଦେଶରେ ଚତୁର୍ଜାଳ ଓ ବ୍ରହ୍ମକୋଶକୁ ଦୂର କରିବା ଉଚିତ। ତେଣୁ ସେ ଶୁଦ୍ଧ, ପବିତ୍ର, ଶୂନ୍ୟ, ଶାନ୍ତ, ପ୍ରାଣରହିତ, ଆତ୍ମାରହିତ, ଅନନ୍ତ, ଅକ୍ଷୟ, ସ୍ଥିର, ଶାଶ୍ୱତ, ଅଜ, ସ୍ୱତନ୍ତ୍ର ହୋଇ ନିଜ ମହିମାରେ ରହେ। ଅତଏବ ନିଜ ମହିମାରେ ରହିଥିବା ତାହାକୁ ଦେଖି, ନଘୂରୁଥିବା ଚକ୍ର ପରି ସଞ୍ଚାର-ଚକ୍ରକୁ ଦେଖେ। ଏପରି କୁହାଯାଇଛି: ଛଅ ମାସ ଯୋଗରେ ଥିବା, ନିତ୍ୟମୁକ୍ତ ଦେହୀଙ୍କ ପାଇଁ ଅନନ୍ତ, ପରମ, ଗୁହ୍ୟ ସମ୍ୟକ୍ ଯୋଗ ପ୍ରବର୍ତ୍ତିତ ହୁଏ। ରଜସ ଓ ତମସରେ ବିଦ୍ଧ, ସୁପ୍ରଜ୍ୱଳିତ ଦେହୀଙ୍କ ପାଇଁ, ଯିଏ ପୁତ୍ର, ସ୍ତ୍ରୀ, ପରିବାରରେ ଆସକ୍ତ, କେବେ ନୁହେଁ।
Maitrāyaṇī 6.29
एवमुक्त्वाऽन्तर्हृदयः शकायन्यस्तस्मै नमस्कृत्वाऽनया ब्रह्मविद्यया राजन् ब्रह्मणः पन्थानमारूढाः पुत्राः प्रजापतेरिति सन्तोषं द्वन्द्वतितिक्षां शान्तत्वं योगाभ्यासादवाप्नोतीति एतद्गुह्यतमं नापुत्राय नाशिष्याय नाशान्ताय कीर्तयेदिति अनन्यभक्ताय सर्वगुणसम्पन्नाय दद्यात् ॥ ॥ ६.२९ ॥
ଏହିପରି କହି, ଅନ୍ତର୍ମୁଖ ହୃଦୟ ଶକାୟନ୍ୟ ତାଙ୍କୁ ନମସ୍କାର କଲେ। ହେ ରାଜନ୍, ଏହି ବ୍ରହ୍ମବିଦ୍ୟାଦ୍ୱାରା ପ୍ରଜାପତିଙ୍କ ପୁତ୍ରମାନେ ବ୍ରହ୍ମର ପଥରେ ଆରୂଢ଼ ହେଲେ — ସନ୍ତୋଷ, ଦ୍ୱନ୍ଦ୍ୱ ସହିବାର ଧୈର୍ଯ୍ୟ ଏବଂ ଶାନ୍ତି ଯୋଗାଭ୍ୟାସରୁ ପ୍ରାପ୍ତ ହୁଏ ବୋଲି କୁହାଯାଇଛି। ଏହା ଅତ୍ୟନ୍ତ ଗୁପ୍ତ; ପୁତ୍ରହୀନ, ଶିଷ୍ୟହୀନ କିମ୍ବା ଅଶାନ୍ତ ବ୍ୟକ୍ତିଙ୍କୁ ଏହା କହିବା ଉଚିତ୍ ନୁହେଁ। ଅନନ୍ୟ ଭକ୍ତିଥିବା, ସମସ୍ତ ସଦ୍ଗୁଣସମ୍ପନ୍ନ ବ୍ୟକ୍ତିଙ୍କୁ ହିଁ ଏହା ଦେବା ଉଚିତ୍।
Maitrāyaṇī 6.30
ॐ शुचौ देशे शुचिः सत्त्वस्थः सदधीयानः सद्वादी सद्ध्यायी सद्याजी स्यादिति । अतः सद्ब्रह्मणि सत्यभिलाषिणि निर्वृत्त्योऽनस्तत्फलच्च्हिन्नपाशो निराशः परेष्वात्मवद्विगतभयो निष्कामोऽक्षय्यमपरिमितं सुखमाक्रम्य तिष्ठति । परमं वै शेवधेरिव परस्योद्धरणं यन्निष्कामत्वम् । स हि सर्वकाममयः पुरुषोऽध्यवसायसङ्कल्पाभिमानलिङ्गो बद्दः । अतस्तद्विपरीतो मुक्तः । अत्रैक आहुर्गुणः प्रकृतिभेदवशासध्यवसायात्मबन्धमुपागतो। अध्यवसायस्य दोषक्षयाद्धि मोक्षः मनसा ह्येव पश्यति मनसा शृणोति कामः सङ्कल्पो विचिकित्सा श्रद्धाऽश्रद्धा धृतिरधृतिर्ह्रीर्धीर्भीरित्येतत्सर्वं मन एव गुणौघैरुह्यमानः कलुषीकृतश्चास्थिरश्चलो लुप्यमानः सस्पृहो व्यग्रश्चाभिमानित्वं प्रयात इति अहं सो ममेदमित्येवं मन्यमानो निबध्नात्यात्मनात्मानं जालेनेव खेचरः । अतः पुरुषोऽध्यावसायसङ्कल्पाबिमानलिङ्गो बद्दः अतस्तद्विपरीतो मुक्तः तस्मान्निरध्यवसायो निःसङ्कल्पो निरभिमानस्तिष्ठेत् एतन्मोक्षलक्षणम् एषात्र ब्रह्मपदवी एषोऽत्र द्वारविवरोऽनेनास्य तमसः पारं गमिष्यति । अत्र हि सर्वे कामाः समाहिता इत्यत्रोदाहरन्ति यदा पञ्चावतिष्ठन्ते ज्ञानानि मनसा सह । बुद्धिश न विचेष्टते तामाहुः परमां गतिम् ॥ एतदुक्त्वान्तर्हृदयः शाकायन्यस्तस्मै नमस्कृत्वा यथावदुपचारी कृतकृत्यो मरुदुत्तरायणं गतो न ह्यत्रोद्वर्त्मना गतिः एषोऽत्र ब्रह्मपथः सौरं स्द्वारं भित्त्वोर्द्ध्वेन विनिर्गता इत्यत्रोदाहरन्ति अनन्ता रश्मयस्तस्य दीपवद्यः स्थितो हृदि । सितासिताः कद्रुनीलाः कपिला मृदुलोहिताः ॥ ऊर्ध्वमेकः स्थितस्तेषां यो भिभित्वा सूर्यमण्डलम् । ब्रह्मलोकमतिक्रम्य तेन यान्ति परां गतिम् ॥ यदस्यान्यद्रश्मिशतमूर्ध्वमेव व्यवस्थितम् । तेन देवनिकायानां स्वधामानि प्रपद्यते ॥ ये नैकरूपाश्चाधस्ताद्रश्मयोऽस्य मृदुप्रभाः । इह कर्मोपभोगाय तैः संसरति सोऽवषः । तस्मात्सर्गस्वर्गापवर्गहेतुर्भगवानसावादित्य इति ॥ ॥ ६.३० ॥
ଓମ୍। ଶୁଚି ସ୍ଥାନରେ, ଶୁଦ୍ଧ ଓ ସତ୍ତ୍ୱଗୁଣରେ ସ୍ଥିତ ହୋଇ, ସତ୍ର ଅଧ୍ୟୟନକାରୀ, ସତ୍ ବକ୍ତା, ସତ୍ର ଧ୍ୟାନକାରୀ, ସତ୍ ପାଇଁ ଯଜ୍ଞକାରୀ ହେବା ଉଚିତ। ତେଣୁ ସତ୍ୟ ବ୍ରହ୍ମର ଅଭିଳାଷୀ, କର୍ମଫଳରୁ ମୁକ୍ତ, ଯାହାର ପାଶ ଛିନ୍ନ ହୋଇଛି, ଆଶାରହିତ, ଅନ୍ୟମାନଙ୍କ ପ୍ରତି ନିଜ ପରି ଆଚରଣ କରୁଥିବା, ଭୟରହିତ ଓ ନିଷ୍କାମ ବ୍ୟକ୍ତି ଅକ୍ଷୟ, ଅପରିମିତ ସୁଖ ପ୍ରାପ୍ତ ହୋଇ ସ୍ଥିର ରହେ। ନିଷ୍କାମତା ହିଁ ସେହି ପରମ ନିଧିର ଉଦ୍ଧାର, ଯେପରି ଗୁପ୍ତଧନର ଉଦ୍ଧାର। ସେହି ପୁରୁଷ ସର୍ବକାମମୟ; ନିଶ୍ଚୟ, ସଙ୍କଳ୍ପ ଓ ଅଭିମାନର ଲକ୍ଷଣଯୁକ୍ତ ହୋଇ ସେ ବଦ୍ଧ। ତେଣୁ ତାହାର ବିପରୀତ ମୁକ୍ତ। ଏଠାରେ କେହି କେହି କୁହନ୍ତି: ଗୁଣ ପ୍ରକୃତିଭେଦର ବଶରେ ନିଶ୍ଚୟରୂପ ଆତ୍ମବନ୍ଧନ ପ୍ରାପ୍ତ ହୁଏ। ନିଶ୍ଚୟର ଦୋଷର କ୍ଷୟରେ ହିଁ ମୋକ୍ଷ। ମନ ଦ୍ୱାରା ହିଁ ଦେଖେ, ମନ ଦ୍ୱାରା ହିଁ ଶୁଣେ; କାମ, ସଙ୍କଳ୍ପ, ସନ୍ଦେହ, ଶ୍ରଦ୍ଧା, ଅଶ୍ରଦ୍ଧା, ଧୃତି, ଅଧୃତି, ଲଜ୍ଜା, ବୁଦ୍ଧି, ଭୟ - ଏ ସବୁ ମନ ହିଁ। ଗୁଣ ପ୍ରବାହରେ ଭାସି, କଳୁଷିତ, ଅସ୍ଥିର, ଚଞ୍ଚଳ, ବ୍ୟାକୁଳ, ଲାଳସାଯୁକ୍ତ ଓ ବ୍ୟଗ୍ର ମନ ଅଭିମାନ ପ୍ରାପ୍ତ ହୁଏ; 'ମୁଁ ସେ, ଏ ମୋର' ବୋଲି ଭାବି, ପକ୍ଷୀ ଜାଲରେ ବନ୍ଧା ପଡ଼ିବା ପରି ନିଜକୁ ନିଜେ ବାନ୍ଧେ। ତେଣୁ ପୁରୁଷ ନିଶ୍ଚୟ, ସଙ୍କଳ୍ପ ଓ ଅଭିମାନର ଲକ୍ଷଣରେ ବଦ୍ଧ; ତାହାର ବିପରୀତ ମୁକ୍ତ। ତେଣୁ ନିଶ୍ଚୟରହିତ, ସଙ୍କଳ୍ପରହିତ, ଅଭିମାନରହିତ ହୋଇ ରହିବା ଉଚିତ; ଏହା ହିଁ ମୋକ୍ଷର ଲକ୍ଷଣ। ଏହା ହିଁ ଏଠାରେ ବ୍ରହ୍ମପଦବୀ; ଏହା ହିଁ ଏହି ଦ୍ୱାରର ଛିଦ୍ର; ଏହା ଦ୍ୱାରା ସେ ଏହି ଅନ୍ଧକାରର ପାରିକୁ ଯିବ। ଏଠାରେ ସବୁ କାମନା ସମାହିତ, ଏହାର ଉଦାହରଣରେ କୁହାଯାଏ: ଯେତେବେଳେ ପାଞ୍ଚ ଜ୍ଞାନେନ୍ଦ୍ରିୟ ମନ ସହିତ ସ୍ଥିର ରହେ ଓ ବୁଦ୍ଧି ମଧ୍ୟ ଚେଷ୍ଟା କରେ ନାହିଁ, ତାହାକୁ ପରମ ଗତି କୁହାଯାଏ। ଏହା କହି ଅନ୍ତର୍ହୃଦୟ ଶାକାୟନ୍ୟ ତାହାଙ୍କୁ ନମସ୍କାର କରି, ଯଥାବିଧି ଉପଚାର କରି, କୃତକୃତ୍ୟ ହୋଇ ବାୟୁ ପଥରେ ଉତ୍ତରାୟଣକୁ ଗଲେ। ଏଠାରେ ଊର୍ଧ୍ୱ ପଥରେ ଗତି ନାହିଁ। ଏହା ହିଁ ଏଠାରେ ବ୍ରହ୍ମପଥ; ସୌର ଦ୍ୱାରକୁ ଭେଦ କରି ଊର୍ଧ୍ୱ ଦିଗରେ ନିର୍ଗତ ହୁଏ, ଏହାର ଉଦାହରଣରେ କୁହାଯାଏ: ହୃଦୟରେ ଦୀପ ପରି ସ୍ଥିତ ତାଙ୍କର ଅନନ୍ତ ରଶ୍ମି - ଧଳା, କଳା, କଦ୍ରୁ-ନୀଳ, ପିଙ୍ଗଳ, କୋମଳ ଲାଲ। ସେମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରୁ ଗୋଟିଏ ଊର୍ଧ୍ୱରେ ସ୍ଥିତ, ଯାହା ସୂର୍ଯ୍ୟମଣ୍ଡଳକୁ ଭେଦ କରି, ବ୍ରହ୍ମଲୋକ ଅତିକ୍ରମ କରି ପରମ ଗତି ପାଏ। ତାଙ୍କର ଅନ୍ୟ ଶହେ ରଶ୍ମି ଊର୍ଧ୍ୱରେ ହିଁ ବ୍ୟବସ୍ଥିତ; ସେଗୁଡ଼ିକ ଦ୍ୱାରା ସେ ଦେବଗଣଙ୍କ ନିଜ ଧାମକୁ ପ୍ରାପ୍ତ ହୁଏ। ଯେଉଁ ଅନେକ ରୂପବିଶିଷ୍ଟ, ତଳର କୋମଳ ପ୍ରଭାଯୁକ୍ତ ରଶ୍ମି ଅଛି, ସେଗୁଡ଼ିକ ଦ୍ୱାରା ଏଠାରେ କର୍ମଭୋଗ ପାଇଁ ସେ ଅବଶ ହୋଇ ସଂସାରରେ ଘୂରେ। ତେଣୁ ଏହି ଭଗବାନ ଆଦିତ୍ୟ ହିଁ ସୃଷ୍ଟି, ସ୍ୱର୍ଗ ଓ ମୋକ୍ଷର ହେତୁ।
Maitrāyaṇī 6.31
किमात्मकानि वा एतानीन्द्रियाणि प्रचरन्त्युद्गन्ता चैतेषामिह को नियन्ता वेत्याह । प्रत्याहात्मात्मकानीत्यात्मा ह्येषामुद्गन्ता वाप्सरसो भानवीयाश्च मरीचयो नाम अथ पञ्चभिः रश्मिभिर्विषयानत्ति कतम आत्मेति योऽयं शुद्धः पूतः शून्यः शान्तादिलक्षणोक्तः स्वकैर्लिङ्गैरुपगृह्यः तस्यैतल्लिङ्गमलिङ्गस्याग्नेर्यदौष्ण्यमाविष्टं चापां यः शिवतमोरस इत्येके । अथ वाक्ष्रोत्रं चक्षुर्मनः प्राण इत्येके, अथ बुद्धिर्धृतिः स्मृतिः प्रज्ञा तदित्येके अथ ते एतस्यैवं यथैवेह बीजस्याङ्कुरावाथधूमार्चिर्विष्फुलिङ्गा इवाग्नेश्चेति अत्रोदाहरन्ति वह्नेश्च यद्वत्खलु विष्फुलिङ्गाः सूर्यान्मयूखाश्च तथैव तस्य । प्राणादयो वै पुनरेव तस्मादभ्युच्चरन्तीह यथाक्रमेण ॥ ॥ ६.३१ ॥
ଇନ୍ଦ୍ରିୟଗୁଡ଼ିକ କେଉଁ ସ୍ୱରୂପରେ ବିଚରଣ କରନ୍ତି, ଓ ସେଗୁଡ଼ିକୁ ଉଦିତ କରାଉଥିବା ଏବଂ ଏଠାରେ ସେଗୁଡ଼ିକର ନିୟନ୍ତା କିଏ? ଏହି ପ୍ରଶ୍ନର ଉତ୍ତର: ସେମାନେ ଆତ୍ମସ୍ୱରୂପ ହୋଇ ବିଚରଣ କରନ୍ତି; ସେମାନଙ୍କୁ ଉଦିତ କରାଉଥିବା ଆତ୍ମା ହିଁ। କିମ୍ବା ଅପ୍ସରସ୍ ନାମକ ଭାନବୀୟ ରଶ୍ମି ସେଗୁଡ଼ିକୁ ଉଦିତ କରନ୍ତି। ତା'ପରେ ସେ ପାଞ୍ଚ ରଶ୍ମି ଦ୍ୱାରା ବିଷୟ ଭୋଗ କରେ। 'କେଉଁ ଆତ୍ମା?' — ଯେ ଶୁଦ୍ଧ, ପବିତ୍ର, ଶୂନ୍ୟ, ଶାନ୍ତ ଆଦି ଲକ୍ଷଣରେ କୁହାଯାଇଛି, ସେ ନିଜର ଚିହ୍ନ ଦ୍ୱାରା ଗ୍ରହଣୀୟ। ଅଲିଙ୍ଗ ଅଗ୍ନିର ଚିହ୍ନ ତାର ଉଷ୍ଣତା, ଏବଂ ଜଳରେ ଥିବା ଶିବତମ ରସ ମଧ୍ୟ ସେ ହିଁ ବୋଲି କେତେକ କହନ୍ତି। ପୁଣି ବାକ୍, ଶ୍ରୋତ୍ର, ଚକ୍ଷୁ, ମନ, ପ୍ରାଣ ବୋଲି କେତେକ କହନ୍ତି; ବୁଦ୍ଧି, ଧୃତି, ସ୍ମୃତି, ପ୍ରଜ୍ଞା ବୋଲି କେତେକ କହନ୍ତି। ବୀଜରୁ ଅଙ୍କୁର, ଅଗ୍ନିରୁ ଧୂମ, ଶିଖା ଓ ସ୍ଫୁଲିଙ୍ଗ ଯେପରି ବାହାରେ, ସେହିପରି ତାଙ୍କଠାରୁ ପ୍ରାଣ ଆଦି କ୍ରମାନୁସାରେ ଉଦିତ ହୁଅନ୍ତି।
Maitrāyaṇī 6.32
तस्माद्वा एतस्मादात्मनि सर्वे प्राणाः सर्वे लोकाः सर्वे वेदाः सर्वे देवाः सर्वाणि च भूतान्युच्चरन्ति तस्योपनिषत्सत्यस्य सत्यमिति अथ यथार्द्रैधाग्नेरभ्याहितस्य पृथग्धूमा निश्चरन्त्येवं वा एतस्य महतो भूतस्य निःश्वसितमेतद्यदृग्वेदो यजुर्वेदः सामवेदोऽथर्वाङ्गिरसा इतिहासः पुराणम् विद्या उपनिषदः श्लोकाः सूत्राण्यनुव्याख्यानानि व्याख्यानान्यस्यैवैतानि विश्वा भूतानि ॥ ६.३२ ॥
ସେହି ଆତ୍ମାଙ୍କଠାରୁ ହିଁ ସମସ୍ତ ପ୍ରାଣ, ସମସ୍ତ ଲୋକ, ସମସ୍ତ ବେଦ, ସମସ୍ତ ଦେବତା ଓ ସମସ୍ତ ଭୂତ ଉଦିତ ହୁଅନ୍ତି। ତାଙ୍କ ଉପନିଷଦ୍ ହେଉଛି 'ସତ୍ୟର ସତ୍ୟ'। ଓଦା ଇନ୍ଧନରେ ଜଳୁଥିବା ଅଗ୍ନିରୁ ଯେପରି ପୃଥକ ପୃଥକ ଧୂଆଁ ବାହାରେ, ସେହିପରି ଏହି ମହାଭୂତର ନିଶ୍ୱାସ ଏହି: ଋଗ୍ବେଦ, ଯଜୁର୍ବେଦ, ସାମବେଦ, ଅଥର୍ବାଙ୍ଗିରସ, ଇତିହାସ, ପୁରାଣ, ବିଦ୍ୟା, ଉପନିଷଦ୍, ଶ୍ଳୋକ, ସୂତ୍ର, ଅନୁବ୍ୟାଖ୍ୟାନ ଓ ବ୍ୟାଖ୍ୟାନ — ଏସବ ତାଙ୍କରି, ଓ ବିଶ୍ୱର ସମସ୍ତ ଭୂତ ମଧ୍ୟ ତାଙ୍କରି।
Maitrāyaṇī 6.33
पञ्चेष्टको वा एषोऽग्निः संवत्सरः तस्येमा इष्टका यो वसन्तो ग्रीष्मो वर्षाः शरद्धेमन्तः स शिरःपक्षसीपृच्च्हपृष्टवान् एषोऽग्निः पुरुषविदः सेयं प्रजापतेः प्रथमा चितिः करैर्यजमानमन्तरिक्षमुत्क्षिओप्त्वा वायवे प्रायच्च्हत् प्राणो वै वायुः प्राणोऽग्निस्तस्येमा इष्टका यः प्राणो व्यानोऽपानः समान उदानः स शिरःपक्षसीपृष्ठपुच्च्हवानेषोऽग्निः पुरुषविदस्तदिदमन्तरिक्षं प्रजापतेर्द्वितीया चितिः करैर्यजमानं दिवमुत्क्षिप्तेन्द्राय प्रायच्च्हत् असौ वा आदित्य इन्द्रः सैषोऽग्निः तस्येमा इष्टका यदृग्यजुः सामाथर्वाङ्गिरसा इतिहासं पुराणं स शिरःपक्षसीपुच्च्हपृष्ठवानेषोऽग्निः पुरुषविदः सैषा द्यौः प्रजापतेस्तृतीया चितिः करैर्यजमानस्यात्मविदेऽवदानं करोति यथात्मविदुत्क्षिप्य ब्रह्मणे प्रायच्च्हत् तत्रानन्दी मोदी भवति ॥ ६.३३ ॥
ଏହି ଅଗ୍ନି ପାଞ୍ଚ ଇଟାର ଅଗ୍ନି, କିମ୍ବା ଏହା ସଂବତ୍ସର। ଏହାର ଇଟାଗୁଡ଼ିକ ବସନ୍ତ, ଗ୍ରୀଷ୍ମ, ବର୍ଷା, ଶରତ ଓ ହେମନ୍ତ। ତାହା ମସ୍ତକ, ଦୁଇ ଡେଣା, ପାର୍ଶ୍ୱ, ଲାଞ୍ଜ ଓ ପିଠି ବିଶିଷ୍ଟ; ପୁରୁଷଜ୍ଞଙ୍କ ପାଇଁ ଏହା ଅଗ୍ନି। ଏହା ପ୍ରଜାପତିଙ୍କ ପ୍ରଥମ ସ୍ତର। ହାତ ଦ୍ୱାରା ଯଜମାନଙ୍କୁ ଅନ୍ତରିକ୍ଷକୁ ଉଠାଇ ବାୟୁଙ୍କୁ ଦେଲେ। ପ୍ରାଣ ହିଁ ବାୟୁ, ପ୍ରାଣ ହିଁ ଅଗ୍ନି। ଏହାର ଇଟାଗୁଡ଼ିକ ପ୍ରାଣ, ବ୍ୟାନ, ଅପାନ, ସମାନ, ଉଦାନ; ତାହା ମସ୍ତକ, ଡେଣା, ପାର୍ଶ୍ୱ, ପିଠି, ଲାଞ୍ଜ ବିଶିଷ୍ଟ; ଏହା ପୁରୁଷବିଦଙ୍କ ଅଗ୍ନି। ଏହି ଅନ୍ତରିକ୍ଷ ପ୍ରଜାପତିଙ୍କ ଦ୍ୱିତୀୟ ସ୍ତର। ହାତ ଦ୍ୱାରା ଯଜମାନଙ୍କୁ ସ୍ୱର୍ଗକୁ ଉଠାଇ ଇନ୍ଦ୍ରଙ୍କୁ ଦେଲେ। ସେହି ଆଦିତ୍ୟ ହିଁ ଇନ୍ଦ୍ର, ସେ ହିଁ ଏହି ଅଗ୍ନି। ଏହାର ଇଟାଗୁଡ଼ିକ ଋକ୍, ଯଜୁଃ, ସାମ, ଅଥର୍ବାଙ୍ଗିରସ, ଇତିହାସ, ପୁରାଣ; ତାହା ମସ୍ତକ, ଡେଣା, ପାର୍ଶ୍ୱ, ଲାଞ୍ଜ, ପିଠି ବିଶିଷ୍ଟ; ଏହା ପୁରୁଷବିଦଙ୍କ ଅଗ୍ନି। ଏହି ଦ୍ୟୌ ପ୍ରଜାପତିଙ୍କ ତୃତୀୟ ସ୍ତର। ହାତ ଦ୍ୱାରା ଯଜମାନଙ୍କ ପାଇଁ ଆତ୍ମବିଦ୍ଙ୍କୁ ଅବଦାନ କରନ୍ତି; ଆତ୍ମବିଦ୍ଙ୍କୁ ଉଠାଇ ବ୍ରହ୍ମଙ୍କୁ ଦେଲା ପରି, ସେଠାରେ ସେ ଆନନ୍ଦିତ ଓ ପ୍ରସନ୍ନ ହୁଏ।
Maitrāyaṇī 6.34
पृथिवीगार्हपत्योऽन्तरिक्षं दक्षिणाग्निर्द्यौराहवनीयः तत एव पवमानपावकशुचय आविष्कृतमेतेनास्य यज्ञम् यतः पवमानपावकशुचिसंघातो हि जाठरः तस्मादग्निर्यष्टव्यः चेतव्यः स्तोतव्योऽभिध्यातव्यः यजमानो हविर्गृहीत्वा देवताभिध्यानमिच्छति हिरण्यवर्णः शकुनो हृद्यादित्ये प्रतिष्ठितः मद्गुर्हंसस्तेजोवृषः सोऽस्मिन्नग्नौ यजामहे इति चापि मन्त्रार्थं विचिनोति । तत्सवितुर्वरेण्यं भर्गोऽस्याभिध्येयं यो बुद्ध्यन्तस्थो ध्यायीह मनःशान्तिपदमनुसरत्यात्मन्येव धत्तेऽत्रेमे श्लोका भवन्ति १ यथा निरिन्धनो वह्निः स्वयोनावुपशाम्यते तथा वृत्तिक्षयाच्चित्तं स्वयोनावुपशाम्यते । २ स्वयोनावुपशान्तस्य मनसः सत्यकामतः इन्द्रियार्थविमूढस्यानृताः कर्मवशानुगाः । ३ चित्तमेव हि संसारम् तत्प्रयत्नेन शोधयेत् यच्चित्तस्तन्मयो भवति गुह्यमेतत्सनातनम् । ४ चित्तस्य हि प्रसादेन हन्ति कर्म शुभाशुभम् प्रसन्नात्मात्मनि स्थित्वा सुखमव्ययमश्नुते । ५ समासक्तं यथा चित्तं जन्तोर्विषयगोचरे यद्येवं ब्रह्मणि स्यात्तत्को न मुच्येत बन्धनात् । ६ मनो हि द्विविधं प्रोक्तं शुद्धं चाशुद्धमेव च अशुद्धं कामसम्पर्कात् शुद्धं कामविवर्जितम् । ७ लय विक्षेपरहितं मनः कृत्वा सुनिश्चलम् यदा यात्यमनीभावं तदा तत्परमं पदम् । ८ तावन्मनो निरोद्धव्यं हृदि यावत्क्षयं गतम् एतज्ज्ञानं च मोक्षं च शेषान्ये ग्रन्थविस्तराः । ९ समाधिनिर्धौतमलस्य चेतसो निवेशितस्यात्मनि यत्सुखं भवेत् न शक्यते वर्णयितुं गिरा तदा स्वयं तदन्तःकरणेन गृह्यते । १० अपामापोऽग्निरग्नौ वा व्योम्नि व्योम न लक्षयेत् एवमन्तर्गतं यस्य मनः स परिमुच्यते । ११ मन एव मनुष्याणं कारणं बन्धमोक्षयोः बन्धाय विषयासंगिं मोक्षो निर्विषयं स्मृतम् । अतोऽनग्निहोत्र्यनग्निचिदज्ञानभिध्यायिनां ब्राह्मणः पदव्योमानुस्मरणं विरुद्धम् तस्मादग्निर्यष्टव्यः चेतव्यः स्तोतव्योऽभिध्यातव्यः ॥ ६.३४ ॥
ପୃଥିବୀ ଗାର୍ହପତ୍ୟ, ଅନ୍ତରିକ୍ଷ ଦକ୍ଷିଣାଗ୍ନି, ଦ୍ୟୌ ଆହବନୀୟ। ସେଥିରୁ ହିଁ ପବମାନ, ପାବକ ଓ ଶୁଚି ଅଗ୍ନି ପ୍ରକଟ ହେଲେ; ଏଥିଦ୍ୱାରା ଏହି ଯଜ୍ଞ ପ୍ରକଟିତ ହେଲା। ପବମାନ-ପାବକ-ଶୁଚି ସମଷ୍ଟି ହିଁ ଜଠରାଗ୍ନି। ତେଣୁ ଅଗ୍ନିକୁ ଯଜନ କରିବା ଉଚିତ, ଜାଣିବା ଉଚିତ, ସ୍ତୁତି କରିବା ଉଚିତ, ଧ୍ୟାନ କରିବା ଉଚିତ। ଯଜମାନ ହବି ନେଇ ଦେବତାଙ୍କ ଧ୍ୟାନ ଇଚ୍ଛା କରେ। 'ସୁବର୍ଣ୍ଣବର୍ଣ୍ଣ ପକ୍ଷୀ ହୃଦୟରେ ଓ ସୂର୍ଯ୍ୟରେ ପ୍ରତିଷ୍ଠିତ; ମଦ୍ଗୁ, ହଂସ, ତେଜର ବୃଷ; ସେହି ଅଗ୍ନିରେ ଆମେ ଯଜନ କରୁ' — ଏପରି ମନ୍ତ୍ରାର୍ଥ ବିଚାର କରେ। ସବିତାଙ୍କର ସେହି ବରେଣ୍ୟ ତେଜ, ଯାହା ବୁଦ୍ଧିର ଭିତରେ ସ୍ଥିତ, ତାହାର ଧ୍ୟାନ କରିବା ଉଚିତ। ଏଠାରେ ମନଃଶାନ୍ତିର ପଦ ଅନୁସରଣ କରୁଥିବା ଧ୍ୟାନୀ ତାହାକୁ ଆତ୍ମାରେ ହିଁ ଧାରଣ କରେ। ଏ ବିଷୟରେ ଏହି ଶ୍ଲୋକଗୁଡ଼ିକ ଅଛି: ୧. ଇନ୍ଧନ ବିନା ଅଗ୍ନି ଯେପରି ନିଜ ଉତ୍ସରେ ଶାନ୍ତ ହୁଏ, ସେହିପରି ବୃତ୍ତିର କ୍ଷୟରେ ଚିତ୍ତ ନିଜ ଉତ୍ସରେ ଶାନ୍ତ ହୁଏ। ୨. ନିଜ ଉତ୍ସରେ ଶାନ୍ତ ମନ ଥିବା, ସତ୍ୟକାମ ରହିତ, ଇନ୍ଦ୍ରିୟ-ବିଷୟରେ ମୋହିତ ବ୍ୟକ୍ତିର କାମନା ମିଥ୍ୟା; ସେ କର୍ମବଶକୁ ଅନୁସରଣ କରେ। ୩. ଚିତ୍ତ ହିଁ ସଂସାର; ତାହାକୁ ପ୍ରୟତ୍ନରେ ଶୁଦ୍ଧ କରିବା ଉଚିତ। ଯାହାର ଚିତ୍ତ ଯେପରି, ସେ ସେପରି ହୁଏ — ଏହା ଗୁହ୍ୟ ସନାତନ ସତ୍ୟ। ୪. ଚିତ୍ତର ପ୍ରସନ୍ନତାରେ ଶୁଭାଶୁଭ କର୍ମ ନଷ୍ଟ ହୁଏ; ପ୍ରସନ୍ନାତ୍ମା ଆତ୍ମାରେ ସ୍ଥିତ ହୋଇ ଅବ୍ୟୟ ସୁଖ ପାଏ। ୫. ଜୀବର ଚିତ୍ତ ଯେପରି ବିଷୟରେ ଆସକ୍ତ, ସେପରି ବ୍ରହ୍ମରେ ଥିଲେ ବନ୍ଧନରୁ କିଏ ମୁକ୍ତ ହେବ ନାହିଁ? ୬. ମନ ଦୁଇ ପ୍ରକାର କୁହାଯାଇଛି — ଶୁଦ୍ଧ ଓ ଅଶୁଦ୍ଧ; କାମସଂପର୍କରେ ଅଶୁଦ୍ଧ, କାମରହିତ ହେଲେ ଶୁଦ୍ଧ। ୭. ଲୟ-ବିକ୍ଷେପ ରହିତ, ଅତି ନିଶ୍ଚଳ ମନକୁ ଅମନୀଭାବ ପ୍ରାପ୍ତ କଲେ ତାହା ହିଁ ପରମ ପଦ। ୮. ମନ କ୍ଷୟ ନ ହେବା ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ହୃଦୟରେ ତାହାକୁ ନିରୋଧ କରିବା ଉଚିତ; ଏହି ହିଁ ଜ୍ଞାନ ଓ ମୋକ୍ଷ, ଅନ୍ୟଗୁଡ଼ିକ ଗ୍ରନ୍ଥ-ବିସ୍ତାର। ୯. ସମାଧିରେ ମଳ ଧୌତ ଚିତ୍ତ ଆତ୍ମାରେ ନିବେଶିତ ହେଲେ ଯେଉଁ ସୁଖ ହୁଏ, ତାହା ବାଣୀରେ ବର୍ଣ୍ଣନା କରିହେବ ନାହିଁ; ତାହା ଅନ୍ତଃକରଣ ଦ୍ୱାରା ସ୍ୱୟଂ ଗ୍ରହଣ କରାଯାଏ। ୧୦. ଜଳରେ ଜଳ, ଅଗ୍ନିରେ ଅଗ୍ନି, ଆକାଶରେ ଆକାଶକୁ ଯେପରି ଚିହ୍ନାଯାଏ ନାହିଁ, ସେପରି ଯାହାର ମନ ଅନ୍ତର୍ଗତ ହୁଏ ସେ ମୁକ୍ତ ହୁଏ। ୧୧. ମନ ହିଁ ମନୁଷ୍ୟର ବନ୍ଧନ ଓ ମୋକ୍ଷର କାରଣ; ବିଷୟାସକ୍ତି ବନ୍ଧନ ପାଇଁ, ବିଷୟରହିତତା ମୋକ୍ଷ ପାଇଁ ସ୍ମୃତ। ତେଣୁ ଯେଉଁମାନେ ଅଗ୍ନିହୋତ୍ର କରନ୍ତି ନାହିଁ, ଅଗ୍ନିଚୟନ କରନ୍ତି ନାହିଁ, ଅଜ୍ଞାନୀ, ସେମାନଙ୍କ ପାଇଁ ବ୍ରାହ୍ମଣ ପଥର ଆକାଶ-ସ୍ମରଣ ବିରୁଦ୍ଧ। ତେଣୁ ଅଗ୍ନିକୁ ଯଜନ କରିବା ଉଚିତ, ଜାଣିବା ଉଚିତ, ସ୍ତୁତି କରିବା ଉଚିତ, ଧ୍ୟାନ କରିବା ଉଚିତ।
Maitrāyaṇī 6.35
नमोऽग्नये पृथिवी क्षिते लोकस्मृते लोकम्स्मै यजमानाय धेहि नमो वायवेऽन्तरिक्षक्षिते लोकस्मृते लकमस्मै यजमानाय धेहि नम आदित्याय दिविक्षिते लोकस्मृते लोकमस्मै यजमानाय धेहि नमो ब्रह्मणे सर्वक्षिते सर्वस्मृते सर्वमस्मै यजमानाय धेहि हिरण्मयेन पात्रेण सत्यस्यापिहितं मुखम् तत्त्वं पूषन्नपावृणु सत्यधर्माय विष्णवे योऽसा आदित्ये पुरुषः सोऽसा अहम् एष ह वै सत्यधर्मो यदादित्यस्य आदित्यत्वं तच्च्हुक्लम् पुरुषम् अलिङ्गम् नभसोऽन्तर्गतस्य तेजसोंऽशमात्रमेतद्यदादित्यस्य मध्य इवेत्य् अक्षिण्यग्नौ चैतद्ब्रह्मैतदमृतमेतद्भर्गः एतत्सत्यधर्मो नभसोऽन्तर्गतस्य तेजसोंऽशमात्रमेतद्यदादित्यस्य मध्ये अमृतं यस्य हि सोमः प्राणा वा अप्ययंकुरा एतक़्द्ब्रह्मैतदमृतमेतद्भर्गः एतत्सत्यधर्मो नभसोऽन्तर्गतस्य तेजसोऽंशमात्रम् एतद्यदादित्यस्य मध्ये यजुर्दीप्यत्यौमापोज्योतिरसोऽमृतंब्रह्म भूर्भुवः स्वरोम् । अष्टपादं शुचिं हंसं त्रिसूत्रमणुमव्ययम् द्विधर्मोऽन्धं तेजसेन्धं सर्वं पश्यन्पश्यति नभसोऽन्तर्गतस्य तेजसोऽन्शमात्रमेतद्यदादित्यस्य मध्ये उदित्वा मयूखे भवत एतत्सवित्सत्यधर्म एतद्यजुरेतत्तप एतदग्निरेतद्वायुरेतत्प्राण एतदाप एतच्चन्द्रमा एतच्च्हुक्रमेतदमृतमेतद्ब्रह्मविषयमेतद्भानुरर्णवस्तस्मिन्नेव यजमानः सैन्धव इव व्लीयन्त एषा वै ब्रह्मैकतात्र हि सर्वे कामाः समाहिता इत्यत्रोदाहरन्ति -- अंशुधारय इवाणुवातेरितः संस्फुरत्यसावन्तर्गः सुराणाम्। यो हैवंवित्स सवित् स द्वैतवित् सैकधामेतः स्यात्तदात्मकश्च । ये विन्दव इवाभ्युच्चरन्त्यजस्रम् विद्युदिवाभ्रार्चिषः परमे व्योमन् । तेऽर्चिषो वै यशस आश्रयवशाज्जटाभिरूपा इव कृष्णवर्त्मनः ॥ ६.३५ ॥
ଅଗ୍ନିଙ୍କୁ ନମସ୍କାର, ଯିଏ ପୃଥିବୀରେ ବାସ କରନ୍ତି ଏବଂ ଲୋକ ରୂପେ ସ୍ମୃତ; ଏହି ଯଜମାନଙ୍କୁ ଲୋକ ପ୍ରଦାନ କରନ୍ତୁ। ବାୟୁଙ୍କୁ ନମସ୍କାର, ଯିଏ ଅନ୍ତରିକ୍ଷରେ ବାସ କରନ୍ତି ଏବଂ ଲୋକ ରୂପେ ସ୍ମୃତ; ଏହି ଯଜମାନଙ୍କୁ ଲୋକ ପ୍ରଦାନ କରନ୍ତୁ। ଆଦିତ୍ୟଙ୍କୁ ନମସ୍କାର, ଯିଏ ଦ୍ୟୁଲୋକରେ ବାସ କରନ୍ତି ଏବଂ ଲୋକ ରୂପେ ସ୍ମୃତ; ଏହି ଯଜମାନଙ୍କୁ ଲୋକ ପ୍ରଦାନ କରନ୍ତୁ। ବ୍ରହ୍ମଙ୍କୁ ନମସ୍କାର, ଯିଏ ସର୍ବତ୍ର ବାସ କରନ୍ତି ଏବଂ ସର୍ବ ରୂପେ ସ୍ମୃତ; ଏହି ଯଜମାନଙ୍କୁ ସର୍ବ ପ୍ରଦାନ କରନ୍ତୁ। ସ୍ୱର୍ଣ୍ଣ ପାତ୍ରରେ ସତ୍ୟର ମୁଖ ଆବୃତ; ହେ ପୂଷନ୍, ତାହା ଉନ୍ମୁକ୍ତ କରନ୍ତୁ, ସତ୍ୟଧର୍ମା ବିଷ୍ଣୁଙ୍କ ପାଇଁ। ଆଦିତ୍ୟରେ ଯେ ପୁରୁଷ, ସେ ମୁଁ। ଏହା ନିଶ୍ଚୟ ସତ୍ୟଧର୍ମ; ଆଦିତ୍ୟଙ୍କର ଯେ ଆଦିତ୍ୟତ୍ୱ, ତାହା ଶୁକ୍ଳ ପୁରୁଷ, ଅଲିଙ୍ଗ, ଆକାଶ ମଧ୍ୟସ୍ଥ ତେଜର କେବଳ ଏକ ଅଂଶ; ଆଦିତ୍ୟଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ, ଚକ୍ଷୁରେ ଏବଂ ଅଗ୍ନିରେ ଯିଏ ଅଛନ୍ତି। ଏହା ହିଁ ବ୍ରହ୍ମ, ଏହା ହିଁ ଅମୃତ, ଏହା ହିଁ ଭର୍ଗ, ଏହା ହିଁ ସତ୍ୟଧର୍ମ। ଆକାଶ ମଧ୍ୟସ୍ଥ ତେଜର କେବଳ ଏକ ଅଂଶ ଏହା; ଆଦିତ୍ୟଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ଅମୃତ; ଯେଉଁଥିରେ ସୋମ ଓ ପ୍ରାଣମାନେ ଲୀନ ହୁଅନ୍ତି ତାହା। ଏହା ହିଁ ବ୍ରହ୍ମ, ଏହା ହିଁ ଅମୃତ, ଏହା ହିଁ ଭର୍ଗ, ଏହା ହିଁ ସତ୍ୟଧର୍ମ। ଆକାଶ ମଧ୍ୟସ୍ଥ ତେଜର କେବଳ ଏକ ଅଂଶ ଏହା; ଆଦିତ୍ୟଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ଯଜୁଃ ଦୀପ୍ତି ପାଏ; ଓମା, ଜଳ, ଜ୍ୟୋତି, ରସ, ଅମୃତ ବ୍ରହ୍ମ; ଭୂଃ ଭୁବଃ ସ୍ୱଃ ଓମ୍। ଅଷ୍ଟପାଦ, ଶୁଚି, ହଂସ, ତ୍ରିସୂତ୍ର, ସୂକ୍ଷ୍ମ, ଅବ୍ୟୟ, ଦ୍ୱିଧର୍ମା, ଅନ୍ଧ, ତେଜରେ ପ୍ରଜ୍ୱଳିତ, ସବୁକିଛି ଦେଖି ଦେଖେ। ଆକାଶ ମଧ୍ୟସ୍ଥ ତେଜର କେବଳ ଏକ ଅଂଶ ଏହା; ଆଦିତ୍ୟଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ଉଦିତ ହୋଇ କିରଣରେ ହୁଏ। ଏହା ହିଁ ସବିତା, ସତ୍ୟଧର୍ମ; ଏହା ହିଁ ଯଜୁଃ, ଏହା ହିଁ ତପଃ, ଏହା ହିଁ ଅଗ୍ନି, ଏହା ହିଁ ବାୟୁ, ଏହା ହିଁ ପ୍ରାଣ, ଏହା ହିଁ ଜଳ, ଏହା ହିଁ ଚନ୍ଦ୍ର, ଏହା ହିଁ ଶୁକ୍ର, ଏହା ହିଁ ଅମୃତ, ଏହା ହିଁ ବ୍ରହ୍ମବିଷୟ; ଏହା ହିଁ ଭାନୁ, ଅର୍ଣବ। ସେଥିରେ ହିଁ ଯଜମାନ ସୈନ୍ଧବ ଲୁଣ ପରି ବିଲୀନ ହୁଅନ୍ତି। ଏହା ହିଁ ବ୍ରହ୍ମର ଏକତା; ଏଥିରେ ସମସ୍ତ କାମନା ସମାହିତ ଏହା ଏଠାରେ ଉଦାହରଣ ଦିଆଯାଏ: କିରଣଧାରାମାନେ ସୂକ୍ଷ୍ମ ବାୟୁ ଦ୍ୱାରା ପ୍ରେରିତ ହୋଇ ଯେପରି ସ୍ଫୁରନ୍ତି, ସେପରି ସେ ଦେବତାମାନଙ୍କ ଭିତରେ ସ୍ଫୁରନ୍ତି। ଯିଏ ଏପରି ଜାଣେ ସେ ସବିତା; ସେ ଦ୍ୱୈତ ଜାଣନ୍ତି; ଏଠାରୁ ସେ ଏକ ଧାମବିଶିଷ୍ଟ ଓ ସେହି ସ୍ୱରୂପ ହୁଅନ୍ତି। ପରମ ବ୍ୟୋମରେ ବିଦ୍ୟୁତ୍ ଯେପରି ମେଘଶିଖାରୁ ଉଠେ, ସେପରି ବିନ୍ଦୁମାନେ ନିରନ୍ତର ଊର୍ଦ୍ଧ୍ୱକୁ ଉଠନ୍ତି; ସେହି ଶିଖାମାନେ ଯଶର ଆଶ୍ରୟ ହେତୁ ଜଟାର ରୂପ ଧାରଣ କରି କୃଷ୍ଣପଥରେ ଯାଆନ୍ତି।
Maitrāyaṇī 6.36
द्वे वाव खल्वेते ब्रह्मज्योतिषो रूपके शान्तमेकं समृद्धं चैकम् । अथ यच्छान्तं तस्याऽऽधारं खम् अथ यत्समृद्धमिदं तस्यान्नम् तस्मान्मन्त्रौषधाज्यामिषपुरोडाशस्थालीपाकादिभिर्यष्टव्यमन्तर्वेद्याम्। आस्न्यवशिष्टैरन्नपानैश्चाऽऽस्यमाहवनीयमिति मत्वा तेजसः समृद्ध्यै पुण्यलोकविजित्यर्थायामृतत्वाय चात्रोदाहरन्ति - अग्निहोत्रं जुहुयात्स्वर्गकामो यमराज्यमग्निष्टोमेनाभियजति सोमराज्यमुक्थेन सूर्यराज्यं षोडशिना स्वाराज्यमतिरात्रेण प्राजापत्यमासहस्रसंवत्सरान्तक्रतुनेति । वर्त्याधारस्नेहयोगाद्यथा दीपस्य संस्थितिः । अन्तर्याण्डोपयोगादिमौ स्थितावात्मशुची तथा ॥ ॥ ६.३६ ॥
ବ୍ରହ୍ମଜ୍ୟୋତିର ଏହି ଦୁଇଟି ହିଁ ରୂପ: ଗୋଟିଏ ଶାନ୍ତ ଓ ଅନ୍ୟଟି ସମୃଦ୍ଧ। ଶାନ୍ତର ଆଧାର ଆକାଶ; ଯାହା ସମୃଦ୍ଧ ତାହା ତାହାର ଅନ୍ନ। ତେଣୁ ମନ୍ତ୍ର, ଔଷଧ, ଘିଅ, ହବି, ପୁରୋଡାଶ, ସ୍ଥାଲୀପାକ ଆଦି ଦ୍ୱାରା ଅନ୍ତର୍ବେଦିରେ ଯଜନ କରିବା ଉଚିତ। ମୁଖରେ ଅବଶିଷ୍ଟ ଅନ୍ନପାନ ଦ୍ୱାରା ମୁଖକୁ ଆହବନୀୟ ଭାବି, ତେଜର ସମୃଦ୍ଧି, ପୁଣ୍ୟଲୋକ ଜୟ ଓ ଅମୃତତ୍ୱ ପାଇଁ ଏଠାରେ ଉଦାହରଣ ଦିଆଯାଏ: ସ୍ୱର୍ଗକାମୀ ଅଗ୍ନିହୋତ୍ର ହୋମ କରିବ; ଯମରାଜ୍ୟ ଅଗ୍ନିଷ୍ଟୋମରେ, ସୋମରାଜ୍ୟ ଉକ୍ଥରେ, ସୂର୍ଯ୍ୟରାଜ୍ୟ ଷୋଡଶୀରେ, ସ୍ୱାରାଜ୍ୟ ଅତିରାତ୍ରରେ, ପ୍ରାଜାପତ୍ୟ ହଜାର ବର୍ଷ ବ୍ୟାପୀ କ୍ରତୁରେ ମିଳେ। ବତି, ଆଧାର ଓ ତେଲର ଯୋଗରେ ଦୀପ ଯେପରି ସ୍ଥିର ରହେ, ସେହିପରି ଅନ୍ତର୍-ଅଣ୍ଡର ବ୍ୟବହାରରେ ଏହି ଦୁଇଟି, ଆତ୍ମା ଓ ଶୁଚି, ସ୍ଥିତ ରହନ୍ତି।
Maitrāyaṇī 6.37
तस्मादोमित्यनेनैतदुपासीतापरिमितं तेजस्तत्त्रेधभिहितमग्नावादित्ये प्राणेऽथैषा नाड्यन्नबहुमित्येषाग्नौ हुतमादित्यं गमयति अतो यो रसोऽस्रवत् स उद्गीथं वर्षति तेनेमे प्राणाः प्राणेभ्यः प्रजा इत्यत्रोदाहरन्ति -- यद्धविरग्नौ हूयते तदादित्यं गमयति तत्सूर्यो रश्मिभिर्वर्षति तेनान्नं भवति अन्नाद्भूतानामुत्पत्तिरित्येवं ह्याह । अग्नौ प्रास्ताहुतिः सम्यगादित्यमुपतिष्ठते । आदित्याज्जायते वृष्टिर्वृष्टेरन्नं ततः प्रजाः ॥ ॥ ६.३७ ॥
ତେଣୁ "ଓଁ" ସହିତ ଏହି ଅପରିମିତ ତେଜର ଉପାସନା କରିବା ଉଚିତ; ତାହା ତିନି ପ୍ରକାରରେ କୁହାଯାଇଛି: ଅଗ୍ନିରେ, ଆଦିତ୍ୟରେ, ପ୍ରାଣରେ। ଏହି ନାଡ଼ୀ ଅନ୍ନରେ ପୂର୍ଣ୍ଣ; ଅଗ୍ନିରେ ହୋମ କରାଯାଇଥିବା ଦ୍ରବ୍ୟ ତାହା ଆଦିତ୍ୟ ପାଖକୁ ନେଇଯାଏ। ତେଣୁ ପ୍ରବାହିତ ରସ ଉଦ୍ଗୀଥ ବର୍ଷଣ କରେ; ତଦ୍ଦ୍ୱାରା ଏହି ପ୍ରାଣମାନେ, ପ୍ରାଣରୁ ପ୍ରଜା। ଏଠାରେ ସେମାନେ ଉଦାହରଣ ଦିଅନ୍ତି: ଅଗ୍ନିରେ ହୋମ କରାଯାଉଥିବା ହବି ଆଦିତ୍ୟ ପାଖକୁ ଯାଏ; ସେହି ସୂର୍ଯ୍ୟ କିରଣ ଦ୍ୱାରା ବର୍ଷା କରେ, ତଦ୍ଦ୍ୱାରା ଅନ୍ନ ହୁଏ; ଅନ୍ନରୁ ପ୍ରାଣୀମାନଙ୍କର ଉତ୍ପତ୍ତି ଏପରି ସେ କହନ୍ତି। ଅଗ୍ନିରେ ପକାଯାଇଥିବା ଆହୁତି ଠିକ୍ଭାବେ ଆଦିତ୍ୟ ପାଖରେ ପହଞ୍ଚେ। ଆଦିତ୍ୟରୁ ବୃଷ୍ଟି, ବୃଷ୍ଟିରୁ ଅନ୍ନ, ଏବଂ ତାହାଠାରୁ ପ୍ରଜା।
Maitrāyaṇī 6.38
अग्निहोत्रं जुह्वानो लोभजालं भिनत्ति अतः संमोहं छित्वा न क्रोधान्स्तुनष्वानः काममभिध्यायमानस्ततश्चतुर्जालं ब्रह्मकोशं भिन्ददतः परमाकाशमत्र हि सौर सौम्याग्नेयसात्विकानि मण्डलानि भित्त्वा ततः शुद्धः सत्त्वान्तरस्थमचलममृतमच्युतं ध्रुवं विष्णुसंज्ञितम् सर्वापरं धाम सत्यकामसर्वज्ञत्वसंयुक्तम् स्वतन्त्रम् चैतन्यम् स्वे महिम्नि तिष्ठमानं पश्यति अत्रोदाहरन्ति -- रविमध्ये स्थितः सोमः सोममध्ये हुताशनः । तेजोमध्ये स्थितं सत्त्वं सत्त्वमध्ये स्थितोऽच्युतः ॥ शरीरप्रादेशाङ्गुष्ठमात्रमणोरप्यणुं ध्यात्वाऽतः परमतां गच्छति अत्र हि सर्वे कामाः समाहिता इति अत्रोदाहरन्ति -- अङ्गुष्ठप्रादेशशरीरमात्रं प्रदीपप्रतापवद्द्विस्त्रिधा हि। तद्ब्रह्माभिष्टूयमानं महो देवो भुवनान्याविवेश । ॐ नमो ब्रह्मणे नमः ॥ ॥ ६.३८ ॥
ଯେ ଅଗ୍ନିହୋତ୍ରରେ ଆହୁତି ଦିଏ, ସେ ଲୋଭର ଜାଲ ଭେଦ କରେ। ଏହିପରି ମୋହକୁ ଛେଦ କରି, କ୍ରୋଧରେ ନୁହେଁ ବରଂ ସ୍ତୁତି କରି ଓ କାମନାକୁ ଧ୍ୟାନ କରି, ତା ପରେ ଚାରିଗୁଣ ଜାଲ ଓ ବ୍ରହ୍ମକୋଶ ଭେଦ କରି ସେ ପରମାକାଶରେ ପହଞ୍ଚେ। ଏଠାରେ ସୌର, ସୌମ୍ୟ, ଆଗ୍ନେୟ ଓ ସାତ୍ତ୍ୱିକ ମଣ୍ଡଳସମୂହ ଭେଦ କରି, ଶୁଦ୍ଧ ହୋଇ, ସତ୍ତ୍ୱ ଭିତରେ ସ୍ଥିତ, ଅଚଳ, ଅମୃତ, ଅଚ୍ୟୁତ, ଧ୍ରୁବ, ବିଷ୍ଣୁ ନାମରେ ଅଭିହିତ, ସର୍ବୋପରି ଧାମ, ସତ୍ୟକାମ ଓ ସର୍ବଜ୍ଞତ୍ୱଯୁକ୍ତ, ସ୍ୱତନ୍ତ୍ର, ଚୈତନ୍ୟକୁ ସେ ନିଜ ମହିମାରେ ସ୍ଥିତ ଦେଖେ। ଏଠାରେ ଏକ ଶ୍ଳୋକ ଉଦାହୃତ: ସୂର୍ଯ୍ୟ ମଧ୍ୟରେ ସୋମ ସ୍ଥିତ, ସୋମ ମଧ୍ୟରେ ହୁତାଶନ; ତେଜ ମଧ୍ୟରେ ସତ୍ତ୍ୱ ସ୍ଥିତ, ସତ୍ତ୍ୱ ମଧ୍ୟରେ ଅଚ୍ୟୁତ ସ୍ଥିତ। ଶରୀରରେ ଅଙ୍ଗୁଷ୍ଠ ପରିମିତ ସ୍ଥାନ ଧ୍ୟାନ କରି, ଅଣୁଠାରୁ ମଧ୍ୟ ଛୋଟକୁ ଧ୍ୟାନ କରି, ସେ ଏହାଠାରୁ ପରକୁ ଯାଏ। ଏଠାରେ ସମସ୍ତ କାମନା ଏକତ୍ର। ଆହୁରି ଏଠାରେ ଉଦାହୃତ: ଅଙ୍ଗୁଷ୍ଠ ପରିମିତ ଶରୀରବିଶିଷ୍ଟ, ଦୀପର ପ୍ରତାପ ପରି, ଦୁଇ ଓ ତିନି ପ୍ରକାରର ସେ ବ୍ରହ୍ମ, ଯାହାର ସ୍ତୁତି କରାଯାଏ, ସେହି ମହାନ ଦେବ ଲୋକସମୂହରେ ପ୍ରବେଶ କଲେ। ଓଁ ବ୍ରହ୍ମଙ୍କୁ ନମସ୍କାର। ନମଃ।