ভগবদ্গীতা · অধ্যায় 17
हिन्दी · தமிழ் · తెలుగు · ಕನ್ನಡ · മലയാളം · বাংলা · मराठी · ગુજરાતી · ਪੰਜਾਬੀ · ଓଡ଼ିଆ · اردو · English · Español · Français · Deutsch · Português · Русский · 中文 · 日本語 · العربية · Bahasa Indonesia · ไทย
17.1
ये शास्त्रविधिमुत्सृज्य यजन्ते श्रद्धयाऽन्विताः ।
तेषां निष्ठा तु का कृष्ण सत्त्वमाहो रजस्तमः ॥ १७.१ ॥
অর্জুন বললেন: হে কৃষ্ণ, যারা শাস্ত্রবিধি ত্যাগ করে শ্রদ্ধাযুক্ত হয়ে যজন করে, তাদের নিষ্ঠা কী? তা কি সত্ত্ব, রজ, না তম?
17.2
त्रिविधा भवति श्रद्धा देहिनां सा स्वभावजा ।
सात्त्विकी राजसी चैव तामसी चेति तां शृणु ॥ १७.२ ॥
শ্রীভগবান বললেন: দেহধারীদের স্বভাবজাত শ্রদ্ধা তিন প্রকার — সাত্ত্বিক, রাজসিক ও তামসিক। তা শোনো।
17.3
सत्त्वानुरूपा सर्वस्य श्रद्धा भवति भारत ।
श्रद्धामयोऽयं पुरुषो यो यच्छ्रद्धः स एव सः ॥ १७.३ ॥
হে ভারত, সকলের শ্রদ্ধা তাদের অন্তঃকরণের অনুরূপ হয়। এই পুরুষ শ্রদ্ধাময়; যার যেমন শ্রদ্ধা, সে তেমনই।
17.4
यजन्ते सात्त्विका देवान्यक्षरक्षांसि राजसाः ।
प्रेतान्भूतगणांश्चान्ये यजन्ते तामसा जनाः ॥ १७.४ ॥
সাত্ত্বিকেরা দেবতাদের পূজা করে, রাজসিকেরা যক্ষ ও রাক্ষসদের, আর অন্য তামসিক লোকেরা প্রেত ও ভূতগণের পূজা করে।
17.5
अशास्त्रविहितं घोरं तप्यन्ते ये तपो जनाः ।
दम्भाहङ्कारसंयुक्ताः कामरागबलान्विताः ॥ १७.५ ॥
যারা শাস্ত্রবিহিত নয় এমন ঘোর তপস্যা করে, দম্ভ ও অহংকারে যুক্ত, কামনা ও আসক্তির বলে চালিত —
17.6
कर्षयन्तः शरीरस्थं भूतग्राममचेतसः ।
मां चैवान्तःशरीरस्थं तान्विद्ध्यासुरनिश्चयान् ॥ १७.६ ॥
সেই বিবেকহীনেরা শরীরস্থ ভূতসমষ্টিকে এবং শরীরের অন্তরে অবস্থিত আমাকেও কষ্ট দেয়; তাদের আসুরিক সংকল্পযুক্ত বলে জেনো।
17.7
आहारस्त्वपि सर्वस्य त्रिविधो भवति प्रियः ।
यज्ञस्तपस्तथा दानं तेषां भेदमिमं शृणु ॥ १७.७ ॥
সকলের প্রিয় আহারও তিন প্রকার হয়; তেমনি যজ্ঞ, তপস্যা ও দানও। তাদের এই ভেদ শোনো।
17.8
आयुःसत्त्वबलारोग्यसुखप्रीतिविवर्धनाः ।
रस्याः स्निग्धाः स्थिरा हृद्या आहाराः सात्त्विकप्रियाः ॥ १७.८ ॥
আয়ু, সত্ত্ব, বল, আরোগ্য, সুখ ও প্রীতি বৃদ্ধিকারী, রসযুক্ত, স্নিগ্ধ, স্থায়ী ও হৃদয়গ্রাহী আহার সাত্ত্বিক ব্যক্তিদের প্রিয়।
17.9
कट्वम्ललवणात्युष्णतीक्ष्णरूक्षविदाहिनः ।
आहारा राजसस्येष्टा दुःखशोकामयप्रदाः ॥ १७.९ ॥
তেতো, টক, নোনতা, অতি গরম, ঝাল, রুক্ষ ও দাহকারী আহার রাজসিক ব্যক্তির প্রিয়; সেগুলি দুঃখ, শোক ও রোগ উৎপন্ন করে।
17.10
यातयामं गतरसं पूति पर्युषितं च यत् ।
उच्छिष्टमपि चामेध्यं भोजनं तामसप्रियम् ॥ १७.१० ॥
যে খাদ্য বহুক্ষণ রাখা, রসহীন, দুর্গন্ধযুক্ত, বাসি, উচ্ছিষ্ট ও অপবিত্র, তা তামসিক ব্যক্তির প্রিয়।
17.11
अफलाकाङ्क्षिभिर्यज्ञो विधिदृष्टो य इज्यते ।
यष्टव्यमेवेति मनः समाधाय स सात्त्विकः ॥ १७.११ ॥
ফলের আকাঙ্ক্ষাহীন ব্যক্তিরা "যজ্ঞ করাই কর্তব্য" এই বলে মন স্থির করে শাস্ত্রবিধি অনুসারে যে যজ্ঞ করেন, তা সাত্ত্বিক।
17.12
अभिसंधाय तु फलं दम्भार्थमपि चैव यत् ।
इज्यते भरतश्रेष्ठ तं यज्ञं विद्धि राजसम् ॥ १७.१२ ॥
কিন্তু হে ভরতশ্রেষ্ঠ, যে যজ্ঞ ফলের উদ্দেশ্যে কিংবা দম্ভের জন্যও করা হয়, সেই যজ্ঞকে রাজসিক বলে জেনো।
17.13
विधिहीनमसृष्टान्नं मन्त्रहीनमदक्षिणम् ।
श्रद्धाविरहितं यज्ञं तामसं परिचक्षते ॥ १७.१३ ॥
শাস্ত্রবিধিহীন, অন্নদানহীন, মন্ত্রহীন, দক্ষিণাহীন এবং শ্রদ্ধারহিত যজ্ঞকে তামস বলা হয়।
17.14
देवद्विजगुरुप्राज्ञपूजनं शौचमार्जवम् ।
ब्रह्मचर्यमहिंसा च शारीरं तप उच्यते ॥ १७.१४ ॥
দেবতা, দ্বিজ, গুরু ও প্রাজ্ঞজনের পূজা, শৌচ, সরলতা, ব্রহ্মচর্য ও অহিংসা — একে শারীরিক তপস্যা বলা হয়।
17.15
अनुद्वेगकरं वाक्यं सत्यं प्रियहितं च यत् ।
स्वाध्यायाभ्यसनं चैव वाङ्मयं तप उच्यते ॥ १७.१५ ॥
যে বাক্য উদ্বেগ সৃষ্টি করে না, যা সত্য, প্রিয় ও হিতকর, এবং স্বাধ্যায়ের অভ্যাস — একে বাচিক তপস্যা বলা হয়।
17.16
मनःप्रसादः सौम्यत्वं मौनमात्मविनिग्रहः ।
भावसंशुद्धिरित्येतत्तपो मानसमुच्यते ॥ १७.१६ ॥
মনের প্রসন্নতা, সৌম্যভাব, মৌন, আত্মসংযম ও ভাবশুদ্ধি — একে মানসিক তপস্যা বলা হয়।
17.17
श्रद्धया परया तप्तं तपस्तत्ति्रविधं नरैः ।
अफलाकाङ्क्षिभिर्युक्तैः सात्त्विकं परिचक्षते ॥ १७.१७ ॥
ফলের আকাঙ্ক্ষাহীন, যুক্ত মানুষেরা পরম শ্রদ্ধার সাথে যে এই ত্রিবিধ তপস্যা করেন, তাকে সাত্ত্বিক বলা হয়।
17.18
सत्कारमानपूजार्थं तपो दम्भेन चैव यत् ।
क्रियते तदिह प्रोक्तं राजसं चलमध्रुवम् ॥ १७.१८ ॥
সম্মান, মান ও পূজা লাভের জন্য এবং দম্ভের সঙ্গে যে তপস্যা করা হয়, তাকে এখানে রাজস বলা হয়েছে; তা চঞ্চল ও অস্থায়ী।
17.19
मूढग्राहेणात्मनो यत्पीडया क्रियते तपः ।
परस्योत्सादनार्थं वा तत्तामसमुदाहृतम् ॥ १७.१९ ॥
মূঢ় জেদের বশে নিজেকে পীড়া দিয়ে অথবা অপরের বিনাশের উদ্দেশ্যে যে তপস্যা করা হয়, তাকে তামস বলা হয়েছে।
17.20
दातव्यमिति यद्दानं दीयतेऽनुपकारिणे ।
देशे काले च पात्रे च तद्दानं सात्त्विकं स्मृतम् ॥ १७.२० ॥
"দান করা কর্তব্য" — এই ভাবে উপযুক্ত দেশে, কালে ও পাত্রে, যে প্রত্যুপকার করবে না এমন ব্যক্তিকে যে দান দেওয়া হয়, সেই দান সাত্ত্বিক বলে গণ্য।
17.21
यत्तु प्रत्युपकारार्थं फलमुद्दिश्य वा पुनः ।
दीयते च परिक्लिष्टं तद्दानं राजसं स्मृतम् ॥ १७.२१ ॥
কিন্তু যে দান প্রত্যুপকারের জন্য, অথবা ফলের উদ্দেশ্যে, এবং ক্লেশের সঙ্গে দেওয়া হয়, সেই দান রাজস বলে গণ্য।
17.22
अदेशकाले यद्दानमपात्रेभ्यश्च दीयते ।
असत्कृतमवज्ञातं तत्तामसमुदाहृतम् ॥ १७.२२ ॥
অনুপযুক্ত দেশে ও কালে, অপাত্রকে, অসম্মান ও অবজ্ঞার সঙ্গে যে দান দেওয়া হয়, তাকে তামস বলা হয়েছে।
17.23
तत्सदिति निर्देशो ब्रह्मणस्त्रिविधः स्मृतः ।
ब्राह्मणास्तेन वेदाश्च यज्ञाश्च विहिताः पुरा ॥ १७.२३ ॥
"ওঁ তৎ সৎ" — এটি ব্রহ্মের ত্রিবিধ নির্দেশ বলে গণ্য। এর দ্বারাই পুরাকালে ব্রাহ্মণ, বেদ ও যজ্ঞ বিহিত হয়েছিল।
17.24
तस्मादोमित्युदाहृत्य यज्ञदानतपःक्रियाः ।
प्रवर्तन्ते विधानोक्ताः सततं ब्रह्मवादिनाम् ॥ १७.२४ ॥
তাই ব্রহ্মবাদীদের শাস্ত্রবিধানোক্ত যজ্ঞ, দান ও তপের ক্রিয়া সর্বদা "ওঁ" উচ্চারণ করে আরম্ভ হয়।
17.25
तदित्यनभिसन्धाय फलं यज्ञतपःक्रियाः ।
दानक्रियाश्च विविधाः क्रियन्ते मोक्षकाङ्क्षि ॥ १७.२५ ॥
'তৎ' উচ্চারণ করে, ফলের আকাঙ্ক্ষা না রেখে, মোক্ষকামীরা যজ্ঞ, তপস্যা ও দানের নানা কর্ম সম্পাদন করেন।
17.26
सद्भावे साधुभावे च सदित्येतत्प्रयुज्यते ।
प्रशस्ते कर्मणि तथा सच्छब्दः पार्थ युज्यते ॥ १७.२६ ॥
'সৎ' শব্দটি অস্তিত্ব ও সাধুতার অর্থে প্রযুক্ত হয়; তেমনি হে পার্থ, প্রশংসনীয় কর্মেও 'সৎ' শব্দ ব্যবহৃত হয়।
17.27
यज्ञे तपसि दाने च स्थितिः सदिति चोच्यते ।
कर्म चैव तदर्थीयं सदित्येवाभिधीयते ॥ १७.२७ ॥
যজ্ঞ, তপস্যা ও দানে নিষ্ঠাকেও 'সৎ' বলা হয়, এবং সেগুলির উদ্দেশ্যে কৃত কর্মকেও 'সৎ' বলেই অভিহিত করা হয়।
17.28
अश्रद्धया हुतं दत्तं तपस्तप्तं कृतं च यत् ।
असदित्युच्यते पार्थ न च तत्प्रेत्य नो इह ॥ १७.२८ ॥
হে পার্থ, শ্রদ্ধা ছাড়া যে হোম করা হয়, যে দান দেওয়া হয়, যে তপস্যা করা হয় এবং যা কিছু কর্ম করা হয়, তাকে 'অসৎ' বলা হয়; তা পরলোকেও ফলপ্রদ নয়, ইহলোকেও নয়।