भगवद्गीता · अध्याय 17
हिन्दी · தமிழ் · తెలుగు · ಕನ್ನಡ · മലയാളം · বাংলা · मराठी · ગુજરાતી · ਪੰਜਾਬੀ · ଓଡ଼ିଆ · اردو · English · Español · Français · Deutsch · Português · Русский · 中文 · 日本語 · العربية · Bahasa Indonesia · ไทย
17.1
ये शास्त्रविधिमुत्सृज्य यजन्ते श्रद्धयाऽन्विताः ।
तेषां निष्ठा तु का कृष्ण सत्त्वमाहो रजस्तमः ॥ १७.१ ॥
अर्जुन म्हणाला: कृष्णा, जे शास्त्रविधी सोडून श्रद्धेने युक्त होऊन यजन करतात, त्यांची निष्ठा कोणती? ती सत्त्व, रज की तम?
17.2
त्रिविधा भवति श्रद्धा देहिनां सा स्वभावजा ।
सात्त्विकी राजसी चैव तामसी चेति तां शृणु ॥ १७.२ ॥
श्रीभगवान म्हणाले: देहधाऱ्यांची स्वभावातून जन्मलेली श्रद्धा तीन प्रकारची असते — सात्त्विक, राजस आणि तामस. ती ऐक.
17.3
सत्त्वानुरूपा सर्वस्य श्रद्धा भवति भारत ।
श्रद्धामयोऽयं पुरुषो यो यच्छ्रद्धः स एव सः ॥ १७.३ ॥
भारता, प्रत्येकाची श्रद्धा त्याच्या अंतःकरणानुसार असते. हा पुरुष श्रद्धामय आहे; ज्याची जशी श्रद्धा, तसाच तो असतो.
17.4
यजन्ते सात्त्विका देवान्यक्षरक्षांसि राजसाः ।
प्रेतान्भूतगणांश्चान्ये यजन्ते तामसा जनाः ॥ १७.४ ॥
सात्त्विक लोक देवांची पूजा करतात, राजस लोक यक्ष-राक्षसांची, आणि इतर तामस लोक प्रेतांची व भूतगणांची पूजा करतात.
17.5
अशास्त्रविहितं घोरं तप्यन्ते ये तपो जनाः ।
दम्भाहङ्कारसंयुक्ताः कामरागबलान्विताः ॥ १७.५ ॥
जे लोक शास्त्राने न सांगितलेले घोर तप करतात, दंभ आणि अहंकाराने युक्त, काम व आसक्तीच्या बळाने प्रेरित होऊन —
17.6
कर्षयन्तः शरीरस्थं भूतग्राममचेतसः ।
मां चैवान्तःशरीरस्थं तान्विद्ध्यासुरनिश्चयान् ॥ १७.६ ॥
ते अविवेकी लोक शरीरातील भूतसमुदायाला आणि शरीराच्या आत असलेल्या मलाही क्लेश देतात; त्यांना आसुरी निश्चयाचे जाण.
17.7
आहारस्त्वपि सर्वस्य त्रिविधो भवति प्रियः ।
यज्ञस्तपस्तथा दानं तेषां भेदमिमं शृणु ॥ १७.७ ॥
सर्वांना प्रिय असणारा आहारही तीन प्रकारचा असतो; तसेच यज्ञ, तप आणि दानही. त्यांचा हा भेद ऐक.
17.8
आयुःसत्त्वबलारोग्यसुखप्रीतिविवर्धनाः ।
रस्याः स्निग्धाः स्थिरा हृद्या आहाराः सात्त्विकप्रियाः ॥ १७.८ ॥
आयुष्य, सत्त्व, बल, आरोग्य, सुख आणि प्रीती वाढवणारे, रसाळ, स्निग्ध, टिकाऊ आणि मनाला प्रिय वाटणारे आहार सात्त्विक लोकांना प्रिय असतात.
17.9
कट्वम्ललवणात्युष्णतीक्ष्णरूक्षविदाहिनः ।
आहारा राजसस्येष्टा दुःखशोकामयप्रदाः ॥ १७.९ ॥
कडू, आंबट, खारट, अति उष्ण, तिखट, रुक्ष आणि दाह करणारे आहार राजस माणसाला प्रिय असतात; ते दुःख, शोक आणि रोग देणारे असतात.
17.10
यातयामं गतरसं पूति पर्युषितं च यत् ।
उच्छिष्टमपि चामेध्यं भोजनं तामसप्रियम् ॥ १७.१० ॥
जे अन्न फार वेळ ठेवलेले, रसहीन, दुर्गंधीयुक्त, शिळे, उष्टे आणि अपवित्र असते, ते तामस माणसाला प्रिय असते.
17.11
अफलाकाङ्क्षिभिर्यज्ञो विधिदृष्टो य इज्यते ।
यष्टव्यमेवेति मनः समाधाय स सात्त्विकः ॥ १७.११ ॥
फळाची इच्छा न धरणाऱ्यांनी, 'हे करणे कर्तव्यच आहे' असे मन स्थिर करून, शास्त्रविधीनुसार जो यज्ञ केला जातो, तो सात्त्विक होय.
17.12
अभिसंधाय तु फलं दम्भार्थमपि चैव यत् ।
इज्यते भरतश्रेष्ठ तं यज्ञं विद्धि राजसम् ॥ १७.१२ ॥
परंतु हे भरतश्रेष्ठा, जो यज्ञ फळाचा उद्देश ठेवून किंवा दंभासाठीही केला जातो, तो यज्ञ राजस आहे असे जाण.
17.13
विधिहीनमसृष्टान्नं मन्त्रहीनमदक्षिणम् ।
श्रद्धाविरहितं यज्ञं तामसं परिचक्षते ॥ १७.१३ ॥
शास्त्रविधीरहित, अन्नदानरहित, मंत्रहीन, दक्षिणारहित आणि श्रद्धारहित यज्ञाला तामस म्हणतात.
17.14
देवद्विजगुरुप्राज्ञपूजनं शौचमार्जवम् ।
ब्रह्मचर्यमहिंसा च शारीरं तप उच्यते ॥ १७.१४ ॥
देव, द्विज, गुरू आणि ज्ञानी यांचे पूजन, शुचिता, सरळपणा, ब्रह्मचर्य आणि अहिंसा — याला शारीरिक तप म्हणतात.
17.15
अनुद्वेगकरं वाक्यं सत्यं प्रियहितं च यत् ।
स्वाध्यायाभ्यसनं चैव वाङ्मयं तप उच्यते ॥ १७.१५ ॥
उद्वेग न करणारे, सत्य, प्रिय आणि हितकारक भाषण आणि स्वाध्यायाचा अभ्यास — याला वाचिक तप म्हणतात.
17.16
मनःप्रसादः सौम्यत्वं मौनमात्मविनिग्रहः ।
भावसंशुद्धिरित्येतत्तपो मानसमुच्यते ॥ १७.१६ ॥
मनाची प्रसन्नता, सौम्यता, मौन, आत्मसंयम आणि भावशुद्धी — याला मानसिक तप म्हणतात.
17.17
श्रद्धया परया तप्तं तपस्तत्ति्रविधं नरैः ।
अफलाकाङ्क्षिभिर्युक्तैः सात्त्विकं परिचक्षते ॥ १७.१७ ॥
फलाची इच्छा न ठेवणाऱ्या, युक्त माणसांनी परम श्रद्धेने केलेल्या या तीन प्रकारच्या तपाला सात्त्विक म्हणतात.
17.18
सत्कारमानपूजार्थं तपो दम्भेन चैव यत् ।
क्रियते तदिह प्रोक्तं राजसं चलमध्रुवम् ॥ १७.१८ ॥
सत्कार, मान आणि पूजा मिळवण्यासाठी आणि दंभाने जे तप केले जाते, त्याला येथे राजस म्हटले आहे; ते चंचल आणि अस्थिर असते.
17.19
मूढग्राहेणात्मनो यत्पीडया क्रियते तपः ।
परस्योत्सादनार्थं वा तत्तामसमुदाहृतम् ॥ १७.१९ ॥
मूढ हट्टाने स्वतःला पीडा देऊन किंवा दुसऱ्याचा नाश करण्यासाठी जे तप केले जाते, ते तामस म्हटले आहे.
17.20
दातव्यमिति यद्दानं दीयतेऽनुपकारिणे ।
देशे काले च पात्रे च तद्दानं सात्त्विकं स्मृतम् ॥ १७.२० ॥
"देणे कर्तव्य आहे" या भावनेने योग्य स्थळी, योग्य काळी आणि योग्य पात्राला, प्रत्युपकार न करणाऱ्याला जे दान दिले जाते, ते सात्त्विक मानले जाते.
17.21
यत्तु प्रत्युपकारार्थं फलमुद्दिश्य वा पुनः ।
दीयते च परिक्लिष्टं तद्दानं राजसं स्मृतम् ॥ १७.२१ ॥
परंतु जे दान प्रत्युपकारासाठी किंवा फळाच्या उद्देशाने, आणि क्लेशपूर्वक दिले जाते, ते राजस मानले जाते.
17.22
अदेशकाले यद्दानमपात्रेभ्यश्च दीयते ।
असत्कृतमवज्ञातं तत्तामसमुदाहृतम् ॥ १७.२२ ॥
अयोग्य स्थळी व काळी, अपात्रांना, सत्कार न करता आणि अवहेलनेने जे दान दिले जाते, ते तामस म्हटले आहे.
17.23
तत्सदिति निर्देशो ब्रह्मणस्त्रिविधः स्मृतः ।
ब्राह्मणास्तेन वेदाश्च यज्ञाश्च विहिताः पुरा ॥ १७.२३ ॥
"ॐ तत् सत्" हा ब्रह्माचा त्रिविध निर्देश मानला आहे. त्यानेच पूर्वी ब्राह्मण, वेद आणि यज्ञ निर्माण केले गेले.
17.24
तस्मादोमित्युदाहृत्य यज्ञदानतपःक्रियाः ।
प्रवर्तन्ते विधानोक्ताः सततं ब्रह्मवादिनाम् ॥ १७.२४ ॥
म्हणून ब्रह्मवादींच्या विधिपूर्वक सांगितलेल्या यज्ञ, दान आणि तप या क्रिया सदैव "ॐ" उच्चारूनच सुरू होतात.
17.25
तदित्यनभिसन्धाय फलं यज्ञतपःक्रियाः ।
दानक्रियाश्च विविधाः क्रियन्ते मोक्षकाङ्क्षि ॥ १७.२५ ॥
'तत्' असे उच्चारून, फळाची अपेक्षा न ठेवता, मोक्षाची इच्छा करणारे यज्ञ, तप आणि दान यांच्या विविध क्रिया करतात.
17.26
सद्भावे साधुभावे च सदित्येतत्प्रयुज्यते ।
प्रशस्ते कर्मणि तथा सच्छब्दः पार्थ युज्यते ॥ १७.२६ ॥
'सत्' हा शब्द अस्तित्व आणि साधुता या अर्थांनी वापरला जातो; तसेच पार्था, प्रशंसनीय कर्मासाठीही 'सत्' शब्द योजला जातो.
17.27
यज्ञे तपसि दाने च स्थितिः सदिति चोच्यते ।
कर्म चैव तदर्थीयं सदित्येवाभिधीयते ॥ १७.२७ ॥
यज्ञ, तप आणि दान यांतील निष्ठेलाही 'सत्' म्हणतात, आणि त्यांच्यासाठी केलेल्या कर्मालाही 'सत्' असेच म्हटले जाते.
17.28
अश्रद्धया हुतं दत्तं तपस्तप्तं कृतं च यत् ।
असदित्युच्यते पार्थ न च तत्प्रेत्य नो इह ॥ १७.२८ ॥
पार्था, श्रद्धेशिवाय केलेले हवन, दिलेले दान, आचरलेले तप आणि जे काही कर्म केले जाते, त्याला 'असत्' म्हणतात; ते ना मृत्यूनंतर फलदायी ठरते, ना इहलोकी.