भगवद्गीता · अध्याय 5
हिन्दी · தமிழ் · తెలుగు · ಕನ್ನಡ · മലയാളം · বাংলা · मराठी · ગુજરાતી · ਪੰਜਾਬੀ · ଓଡ଼ିଆ · اردو · English · Español · Français · Deutsch · Português · Русский · 中文 · 日本語 · العربية · Bahasa Indonesia · ไทย
5.1
संन्यासं कर्मणां कृष्ण पुनर्योगं च शंससि ।
यच्छ्रेय एतयोरेकं तन्मे ब्रूहि सुनिश्चितम् ॥ ५.१ ॥
अर्जुन म्हणाला: हे कृष्णा, तू कर्मांच्या संन्यासाची आणि पुन्हा योगाचीही प्रशंसा करतोस. या दोहोंपैकी जे एक श्रेयस्कर असेल ते मला निश्चितपणे सांग.
5.2
संन्यासः कर्मयोगश्च निःश्रेयसकरावुभौ ।
तयोस्तु कर्मसंन्यासात्कर्मयोगो विशिष्यते ॥ ५.२ ॥
श्रीभगवान म्हणाले: संन्यास आणि कर्मयोग हे दोन्ही परम कल्याण करणारे आहेत. परंतु त्या दोहोंमध्ये कर्मसंन्यासापेक्षा कर्मयोग श्रेष्ठ आहे.
5.3
ज्ञेयः स नित्यसंन्यासी यो न द्वेष्टि न काङ्क्षति ।
निर्द्वन्द्वो हि महाबाहो सुखं बन्धात्प्रमुच्यते ॥ ५.३ ॥
जो द्वेष करत नाही आणि आकांक्षाही करत नाही, तो नित्यसंन्यासी जाणावा. कारण हे महाबाहो, द्वंद्वरहित मनुष्य सहजपणे बंधनातून मुक्त होतो.
5.4
सांख्ययोगौ पृथग्बालाः प्रवदन्ति न पण्डिताः ।
एकमप्यास्थितः सम्यगुभयोर्विन्दते फलम् ॥ ५.४ ॥
सांख्य आणि योग वेगवेगळे आहेत असे बालिश लोक म्हणतात, पंडित नव्हे. यांपैकी एकातही नीट स्थिर झालेला मनुष्य दोहोंचे फळ प्राप्त करतो.
5.5
यत्सांख्यैः प्राप्यते स्थानं तद्योगैरपि गम्यते ।
एकं सांख्यं च योगं च यः पश्यति स पश्यति ॥ ५.५ ॥
सांख्य जे स्थान प्राप्त करतात, तेच योगीही गाठतात. जो सांख्य आणि योग यांना एक पाहतो, तोच खरे पाहतो.
5.6
संन्यासस्तु महाबाहो दुःखमाप्तुमयोगतः ।
योगयुक्तो मुनिर्ब्रह्म नचिरेणाधिगच्छति ॥ ५.६ ॥
परंतु हे महाबाहो, योगाशिवाय संन्यास प्राप्त होणे कठीण आहे. योगयुक्त मुनी लवकरच ब्रह्माला प्राप्त होतो.
5.7
योगयुक्तो विशुद्धात्मा विजितात्मा जितेन्द्रियः ।
सर्वभूतात्मभूतात्मा कुर्वन्नपि न लिप्यते ॥ ५.७ ॥
जो योगयुक्त आहे, ज्याचे अंतःकरण शुद्ध आहे, ज्याने मन जिंकले आहे व इंद्रिये जिंकली आहेत, आणि ज्याचा आत्मा सर्व भूतांचा आत्मा झाला आहे, तो कर्म करीत असूनही लिप्त होत नाही.
5.8
नैव किंचित्करोमीति युक्तो मन्येत तत्त्ववित् ।
पश्यन् शृणवन्स्पृशञ्जिघ्रन्नश्नन्गच्छन्स्वपन् श्वसन् ॥ ५.८ ॥
तत्त्व जाणणाऱ्या योगयुक्त पुरुषाने पाहताना, ऐकताना, स्पर्श करताना, वास घेताना, खाताना, चालताना, झोपताना आणि श्वास घेतानाही "मी काहीच करत नाही" असे मानावे.
5.9
प्रलपन्विसृजन्गृह्णन्नुन्मिषन्निमिषन्नपि ।
इन्द्रियाणीन्द्रियार्थेषु वर्तन्त इति धारयन् ॥ ५.९ ॥
बोलताना, त्यागताना, ग्रहण करताना, डोळे उघडताना आणि मिटतानाही, इंद्रियेच आपल्या विषयांत वावरत आहेत अशी तो धारणा ठेवतो.
5.10
ब्रह्मण्याधाय कर्माणि सङ्गं त्यक्त्वा करोति यः ।
लिप्यते न स पापेन पद्मपत्रमिवाम्भसा ॥ ५.१० ॥
जो कर्मे ब्रह्माला अर्पण करून आणि आसक्ती सोडून कर्म करतो, तो कमळाच्या पानाला पाणी चिकटत नाही तसा पापाने लिप्त होत नाही.
5.11
कायेन मनसा बुद्ध्या केवलैरिन्द्रियैरपि ।
योगिनः कर्म कुर्वन्ति सङ्गं त्यक्त्वाऽऽत्मशुद्धये ॥ ५.११ ॥
योगी आसक्ती सोडून आत्मशुद्धीसाठी शरीराने, मनाने, बुद्धीने आणि केवळ इंद्रियांनीही कर्म करतात.
5.12
युक्तः कर्मफलं त्यक्त्वा शान्तिमाप्नोति नैष्ठिकीम् ।
अयुक्तः कामकारेण फले सक्तो निबध्यते ॥ ५.१२ ॥
युक्त पुरुष कर्मफळाचा त्याग करून शाश्वत शांती मिळवतो; अयुक्त पुरुष कामनेच्या प्रेरणेने फळात आसक्त होऊन बांधला जातो.
5.13
सर्वकर्माणि मनसा संन्यस्यास्ते सुखं वशी ।
नवद्वारे पुरे देही नैव कुर्वन्न कारयन् ॥ ५.१३ ॥
संयमी देहधारी मनाने सर्व कर्मांचा संन्यास करून नऊ द्वारांच्या नगरात सुखाने राहतो; तो काहीही करत नाही आणि करवतही नाही.
5.14
न कर्तृत्वं न कर्माणि लोकस्य सृजति प्रभुः ।
न कर्मफलसंयोगं स्वभावस्तु प्रवर्तते ॥ ५.१४ ॥
प्रभू जगासाठी कर्तेपण, कर्मे किंवा कर्मफलाचा संयोग निर्माण करत नाहीत; स्वभावच प्रवृत्त होतो.
5.15
नादत्ते कस्यचित्पापं न चैव सुकृतं विभुः ।
अज्ञानेनावृतं ज्ञानं तेन मुह्यन्ति जन्तवः ॥ ५.१५ ॥
सर्वव्यापी प्रभू कोणाचेही पाप किंवा पुण्य घेत नाहीत. ज्ञान अज्ञानाने झाकलेले आहे; त्यामुळे प्राणी मोहित होतात.
5.16
ज्ञानेन तु तदज्ञानं येषां नाशितमात्मनः ।
तेषामादित्यवज्ज्ञानं प्रकाशयति तत्परम् ॥ ५.१६ ॥
पण ज्यांचे ते अज्ञान आत्मज्ञानाने नष्ट झाले आहे, त्यांचे ज्ञान सूर्यासारखे त्या परम तत्त्वाला प्रकाशित करते.
5.17
तद्बुद्धयस्तदात्मानस्तन्निष्ठास्तत्परायणाः ।
गच्छन्त्यपुनरावृत्तिं ज्ञाननिर्धूतकल्मषाः ॥ ५.१७ ॥
ज्यांची बुद्धी त्यातच, ज्यांचे अंतःकरण त्यातच, ज्यांची निष्ठा त्यातच आणि ज्यांचे परम आश्रयस्थान तेच आहे, ते ज्ञानाने निष्पाप होऊन पुन्हा परत न येण्याच्या अवस्थेला जातात.
5.18
विद्याविनयसंपन्ने ब्राह्मणे गवि हस्तिनि ।
शुनि चैव श्वपाके च पण्डिताः समदर्शिनः ॥ ५.१८ ॥
ज्ञानी लोक विद्या आणि विनय यांनी संपन्न ब्राह्मण, गाय, हत्ती, कुत्रा आणि चांडाळ यांच्याकडेही समदृष्टीने पाहतात.
5.19
इहैव तैर्जितः सर्गो येषां साम्ये स्थितं मनः ।
निर्दोषं हि समं ब्रह्म तस्माद्ब्रह्मणि ते स्थिताः ॥ ५.१९ ॥
ज्यांचे मन समत्वात स्थिर आहे, त्यांनी इथेच संसार जिंकला आहे. ब्रह्म निर्दोष आणि सम आहे; म्हणून ते ब्रह्मातच स्थित आहेत.
5.20
न प्रहृष्येत्प्रियं प्राप्य नोद्विजेत्प्राप्य चाप्रियम् ।
स्थिरबुद्धिरसम्मूढो ब्रह्मविद्ब्रह्मणि स्थितः ॥ ५.२० ॥
प्रिय मिळाल्यावर हर्षित होऊ नये आणि अप्रिय मिळाल्यावर उद्विग्न होऊ नये; असा स्थिरबुद्धी, मोहरहित ब्रह्मवेत्ता ब्रह्मात स्थित असतो.
5.21
बाह्यस्पर्शेष्वसक्तात्मा विन्दत्यात्मनि यत्सुखम् ।
स ब्रह्मयोगयुक्तात्मा सुखमक्षयमश्नुते ॥ ५.२१ ॥
बाह्य विषयस्पर्शांत अनासक्त असलेला आत्म्यात असलेले सुख प्राप्त करतो. ब्रह्मयोगाने युक्त असा तो अक्षय सुख भोगतो.
5.22
ये हि संस्पर्शजा भोगा दुःखयोनय एव ते ।
आद्यन्तवन्तः कौन्तेय न तेषु रमते बुधः ॥ ५.२२ ॥
हे कौंतेया, संस्पर्शातून निर्माण होणारे भोग दुःखाचेच उगम आहेत; त्यांना आदि आणि अंत आहे. ज्ञानी त्यांत रमत नाही.
5.23
शक्नोतीहैव यः सोढुं प्राक्शरीरविमोक्षणात् ।
कामक्रोधोद्भवं वेगं स युक्तः स सुखी नरः ॥ ५.२३ ॥
जो मनुष्य इथेच, शरीर सुटण्यापूर्वी, काम आणि क्रोधातून उठणारा वेग सहन करू शकतो, तोच योगी, तोच सुखी मनुष्य.
5.24
योऽन्तःसुखोऽन्तरारामस्तथान्तर्ज्योतिरेव यः ।
स योगी ब्रह्मनिर्वाणं ब्रह्मभूतोऽधिगच्छति ॥ ५.२४ ॥
जो अंतरात सुखी आहे, अंतरातच रमतो आणि ज्याचा प्रकाश अंतरातच आहे, तो योगी ब्रह्मरूप होऊन ब्रह्मनिर्वाण प्राप्त करतो.
5.25
लभन्ते ब्रह्मनिर्वाणमृषयः क्षीणकल्मषाः ।
छिन्नद्वैधा यतात्मानः सर्वभूतहिते रताः ॥ ५.२५ ॥
ज्यांची पापे नष्ट झाली आहेत, ज्यांचे संशय छिन्न झाले आहेत, जे आत्मसंयमी आहेत आणि सर्व प्राण्यांच्या हितात रत आहेत, ते ऋषी ब्रह्मनिर्वाण प्राप्त करतात.
5.26
कामक्रोधवियुक्तानां यतीनां यतचेतसाम् ।
अभितो ब्रह्मनिर्वाणं वर्तते विदितात्मनाम् ॥ ५.२६ ॥
काम आणि क्रोध यांपासून मुक्त, चित्त संयमित केलेल्या, आत्म्याला जाणणाऱ्या यतींसाठी ब्रह्मनिर्वाण सर्व बाजूंनी विद्यमान असते.
5.27
स्पर्शान्कृत्वा बहिर्बाह्यांश्चक्षुश्चैवान्तरे भ्रुवोः ।
प्राणापानौ समौ कृत्वा नासाभ्यन्तरचारिणौ ॥ ५.२७ ॥
बाह्य विषयस्पर्शांना बाहेरच ठेवून, दृष्टी भुवयांच्या मध्ये स्थिर करून, नाकातून वाहणारे प्राण आणि अपान सम करून,
5.28
यतेन्द्रियमनोबुद्धिर्मुनिर्मोक्षपरायणः ।
विगतेच्छाभयक्रोधो यः सदा मुक्त एव सः ॥ ५.२८ ॥
ज्याने इंद्रिये, मन आणि बुद्धी संयमित केली आहेत, जो मोक्षपरायण आहे आणि इच्छा, भय व क्रोध यांपासून मुक्त आहे, तो मुनी सदैव मुक्तच आहे.
5.29
भोक्तारं यज्ञतपसां सर्वलोकमहेश्वरम् ।
सुहृदं सर्वभूतानां ज्ञात्वा मां शान्तिमृच्छति ॥ ५.२९ ॥
मला यज्ञ आणि तपांचा भोक्ता, सर्व लोकांचा महेश्वर आणि सर्व प्राण्यांचा सुहृद जाणून मनुष्य शांती प्राप्त करतो.