यजुर्वेद · अध्याय 14
हिन्दी · தமிழ் · తెలుగు · ಕನ್ನಡ · മലയാളം · বাংলা · मराठी · ગુજરાતી · ਪੰਜਾਬੀ · ଓଡ଼ିଆ · اردو · English · Español · Français · Deutsch · Português · Русский · 中文 · 日本語 · العربية · Bahasa Indonesia · ไทย
14.1
ध्रुवक्षितिर् ध्रुवयोनिर् ध्रुवासि ध्रुवं योनिम् आ सीद साधुया ।
उख्यस्य केतुं प्रथमं जुषाणा ।
अश्विनाध्वर्यू सादयताम् इह त्वा ॥ १४.१ ॥
तुम स्थिर भूमि और स्थिर योनि वाली हो, स्थिर स्थान पर भली प्रकार बैठो। उखा के प्रथम चिह्न को प्रसन्नता से स्वीकार करते हुए। अश्विनौ, अध्वर्यु, यहाँ तुम्हें बिठाएँ।
14.2
कुलायिनी घृतवती पुरंधिः स्योने सीद सदने पृथिव्याः ।
अभि त्वा रुद्रा वसवो गृणन्त्व् इमा ब्रह्म पीपिहि सौभगाय ।
अश्विनाध्वर्यू सादयताम् इह त्वा ॥ १४.२ ॥
घोंसले वाली, घी से भरी, समृद्धि धारण करने वाली, पृथ्वी के सुखद आसन पर बैठो। रुद्र और वसु तुम्हारी स्तुति करें; सौभाग्य के लिए इन मन्त्रों को पूर्ण करो। अश्विनौ, अध्वर्यु, यहाँ तुम्हें बिठाएँ।
14.3
स्वैर् दक्षैर् दक्षपितेह सीद देवानाꣳ सुम्ने बृहते रणाय ।
पितेवैधि सूनव ऽ आ सुशेवा स्वावेशा तन्वा सं विशस्व ।
अश्विनाध्वर्यू सादयताम् इह त्वा ॥ १४.३ ॥
अपने ही बल और कौशल से, हे दक्ष के स्वामी, यहाँ बैठो; देवताओं के महान अनुग्रह और आनन्द के लिए। पिता के समान बनो, पुत्र के लिए अत्यन्त कल्याणकारी; अपने शरीर से पूर्णरूप से प्रवेश करो। अश्विनौ, अध्वर्यु, यहाँ तुम्हें बिठाएँ।
14.4
पृथिव्याः पुरीषम् अस्य् अप्सो नाम तां त्वा विश्वे ऽ अभि गृणन्तु देवाः ।
स्तोमपृष्ठा घृतवतीह सीद प्रजावद् अस्मे द्रविणा यजस्व ।
अश्विनाध्वर्यू सादयताम् इह त्वा ॥ १४.४ ॥
तुम पृथ्वी की पूर्णता हो, अप्सस् नाम से प्रसिद्ध हो; सब देवता तुम्हारी स्तुति करें। स्तोम को पीठ बनाकर, घी से भरी, यहाँ बैठो; हमें संतान सहित धन प्रदान करो। अश्विनौ, अध्वर्यु, यहाँ तुम्हें बिठाएँ।
14.5
अदित्यास् त्वा पृष्ठे सादयाम्य् अन्तरिक्षस्य धर्त्रीं विष्टम्भनीं दिशामधिपत्नीं भुवनानामूर्मिर् द्रप्सो ऽ अपाम् असि विश्वकर्मा त ऽ ऋषिः ।
अश्विनाध्वर्यू सादयताम् इह त्वा ॥ १४.५ ॥
तुम्हें अदिति की पीठ पर रखता हूँ। तुम अन्तरिक्ष को धारण करने वाली, दिशाओं को थामने वाली, लोकों की अधिष्ठात्री हो। तुम जलों की लहर और बूँद हो; तुम्हारे ऋषि विश्वकर्मा हैं। अश्विनौ अध्वर्यु यहाँ तुम्हें स्थापित करें।
14.6
शुक्रश् च शुचिश् च ग्रीष्माव् ऋतू ऽ अग्नेर् अन्तःश्लेषो ऽसि कल्पेतां द्यावापृथिवी कल्पन्ताम् आप ऽ ओषधयः कल्पन्ताम् अग्नयः पृथङ् नम ज्यैष्ठ्याय सव्रताः ।
ये ऽ अग्नयः समनसो ऽन्तरा द्यावापृथिवी ऽ इमे ग्रैष्माव् ऋतू ऽ अभिकल्पमानाऽ इन्द्रम् इव देवा ऽ अभिसं विशन्तु तया देवतयाङ्गिरस्वद् ध्रुवे सीदतम् ॥ १४.६ ॥
शुक्र और शुचि, ये दो ग्रीष्म ऋतुएँ, अग्नि की अन्तःसन्धि हो। द्यावापृथिवी समर्थ हों, जल और औषधियाँ समर्थ हों, अग्नियाँ अलग-अलग नमस्कार के साथ श्रेष्ठता के लिए समान व्रत वाली हों। जो अग्नियाँ समान मन वाली हैं, द्यावापृथिवी के बीच; ये ग्रैष्म ऋतुएँ सजी हुई इन्द्र की भाँति देवता इनमें प्रवेश करें। उस देवता के साथ आंगिरस की भाँति ध्रुव में बैठो।
14.7
सजूर् ऋतुभिः सजूर् विधाभिः सजूर् देवैः सजूर् देवैर् वयोनाधैर् अग्नये त्वा वैश्वानरायाश्विनाध्वर्यू सादयताम् इह त्वा ।
सजूर् ऋतुभिः सजूर् विधाभिः सजूर् वसुभिः सजूर् देवैर् वयोनाधैर् अग्नये त्वा वैश्वानरायाश्विनाध्वर्यू सादयताम् इह त्वा ।
सजूर् ऋतुभिः सजूर् विधाभिः सजू रुद्रैः सजूर् देवैर् वयोनाधैर् अग्नये त्वा वैश्वानरायाश्विनाध्वर्यू सादयताम् इह त्वा ।
सजूर् ऋतुभिः सजूर् विधाभिः सजूर् आदित्यैः सजूर् देवैर् वयोनाधैर् अग्नये त्वा वैश्वानरायाश्विनाध्वर्यू सादयताम् इह त्वा ।
सजूर् ऋतुभिः सजूर् विधाभिः सजूर् विश्वैर् देवैः सजूर् देवैर् वयोनाधैर् अग्नये त्वा वैश्वानरायाश्विनाध्वर्यू सादयताम् इह त्वा ॥ १४.७ ॥
ऋतुओं के साथ, विधाओं के साथ, देवों के साथ, वयोनाध के साथ — अग्नि वैश्वानर के लिए तुम्हें, दो अध्वर्यु अश्विनौ यहाँ तुम्हें स्थापित करें। (पाँच बार, क्रमशः वसु, रुद्र, आदित्य और विश्वेदेव के साथ)
14.8
प्राणं मे पाहि ।
अपानं मे पाहि ।
व्यानं मे पाहि ।
चक्षुर् म ऽ उर्व्या वि भाहि ।
श्रोत्रं मे श्लोकय ।
अपः पिन्व ।
ओषधीर् जिन्व ।
द्विपाद् अव ।
चतुष्पात् पाहि ।
दिवो वृष्टिम् एरय ॥ १४.८ ॥
मेरे प्राण की रक्षा करो। मेरे अपान की रक्षा करो। मेरे व्यान की रक्षा करो। मेरी आँखों को विस्तार से प्रकाशित करो। मेरे श्रवण को यशस्वी बनाओ। जलों को सींचो। ओषधियों को प्रेरित करो। द्विपाद प्राणियों की रक्षा करो। चतुष्पाद प्राणियों की रक्षा करो। द्युलोक से वर्षा को प्रेरित करो।
14.9
मूर्धा वयः प्रजापतिश् छन्दः ।
क्षत्रं वयो मयंदं छन्दः ।
विष्टम्भो वयो ऽधिपतिश् छन्दः ।
विश्वकर्मा वयः परमेष्ठी छन्दः ।
वस्तो वयो विवलं छन्दः ।
वृष्णिर् वयो विशालं छन्दः ।
पुरुषो वयस् तन्द्रं छन्दः ।
व्याघ्रो वयो ऽनाधृष्टं छन्दः ।
सिꣳहो वयश् छदिश् छन्दः ।
पष्ठवाड् वयो बृहती छन्दः ।
ऽ उक्षा वयः ककुप् छन्दः ।
ऽ ऋषभो वयः सतोबृहती छन्दः ॥ १४.९ ॥
शिर वयस् है, प्रजापति छन्द है। क्षत्र वयस् है, मयन्द छन्द है। विष्टम्भ वयस् है, अधिपति छन्द है। विश्वकर्मा वयस् है, परमेष्ठी छन्द है। वस्त वयस् है, विवल छन्द है। वृष्णि वयस् है, विशाल छन्द है। पुरुष वयस् है, तन्द्र छन्द है। व्याघ्र वयस् है, अनाधृष्ट छन्द है। सिंह वयस् है, छदि छन्द है। पष्ठवाट् वयस् है, बृहती छन्द है। उक्षा वयस् है, ककुप् छन्द है। ऋषभ वयस् है, सतोबृहती छन्द है।
14.10
अनड्वान् वयः पङ्क्तिश् छन्दः ।
धेनुर् वयो जगती छन्दः ।
त्र्यविर् वयस् त्रिष्टुप् छन्दः ।
दित्यवाड् वयो विराट् छन्दः ।
पञ्चाविर् वयो गायत्री छन्दः ।
त्रिवत्सो वय ऽ उष्णिक् छन्दः ।
तुर्यवाड् वयो ऽनुष्टुप् छन्दः ॥ १४.१० ॥
बैल पक्षी-रूप और शक्ति है, छन्द पंक्ति है। गाय पक्षी-रूप और शक्ति है, छन्द जगती है। तीन वर्ष की भेड़ पक्षी-रूप और शक्ति है, छन्द त्रिष्टुप् है। दो वर्ष का बैल पक्षी-रूप और शक्ति है, छन्द विराट् है। पाँच वर्ष की भेड़ पक्षी-रूप और शक्ति है, छन्द गायत्री है। तीन वर्ष का बछड़ा पक्षी-रूप और शक्ति है, छन्द उष्णिक् है। चार वर्ष का बैल पक्षी-रूप और शक्ति है, छन्द अनुष्टुप् है।
14.11
इन्द्राग्नी ऽ अव्यथमानाम् इष्टकां दृꣳहतं युवम् ।
पृष्ठेन द्यावापृथिवी ऽ अन्तरिक्षं च विबाधसे ॥ १४.११ ॥
हे इन्द्र और अग्नि, तुम दोनों अविचलित इष्टका को दृढ़ करो। पृष्ठ से द्यौ, पृथिवी और अन्तरिक्ष को तुम दोनों अलग रखते हो।
14.12
विश्वकर्मा त्वा सादयत्व् अन्तरिक्षस्य पृष्ठे व्यचस्वतीं प्रथस्वतीम् अन्तरिक्षं यच्छान्तरिक्षं दृꣳहान्तरिक्षं मा हिꣳसीः ।
विश्वस्मै प्राणायापानाय व्यानायोदानाय प्रतिष्ठायै चरित्राय ।
वायुष् ट्वाभि पातु मह्या स्वस्त्या छर्दिषा शंतमेन तया देवतयाङ्गिरस्वद् ध्रुवा सीद ॥ १४.१२ ॥
विश्वकर्मा तुम्हें अन्तरिक्ष की पीठ पर स्थापित करे; विस्तृत और फैली हुई अन्तरिक्ष को थामो, अन्तरिक्ष को दृढ़ करो, अन्तरिक्ष को हानि मत पहुँचाओ। सबके लिए, प्राण, अपान, व्यान और उदान के लिए, प्रतिष्ठा और गति के लिए। वायु तुम्हारी रक्षा करे, महान कल्याण और अति मंगलमय आश्रय के साथ, उस देवता के साथ; अंगिरसों के समान स्थिर होकर बैठो।
14.13
राज्ञ्य् असि प्राची दिक् ।
विराड् असि दक्षिणा दिक् ।
सम्राड् असि प्रतीची दिक् ।
स्वराड् अस्य् उदीची दिक् ।
अधिपत्न्य् असि बृहती दिक् ॥ १४.१३ ॥
तुम राज्ञी हो, पूर्व दिशा। तुम विराट् हो, दक्षिण दिशा। तुम सम्राट् हो, पश्चिम दिशा। तुम स्वराट् हो, उत्तर दिशा। तुम अधिपत्नी हो, विशाल दिशा।
14.14
विश्वकर्मा त्वा सादयत्व् अन्तरिक्षस्य पृष्ठे ज्योतिष्मतीम् ।
विश्वस्मै प्राणायापानाय व्यानाय विश्वं ज्योतिर् यच्छ ।
वायुष्टे ऽधिपतिस् तया देवतयाङ्गिरस्वद् ध्रुवा सीद ॥ १४.१४ ॥
विश्वकर्मा तुम्हें अंतरिक्ष की पीठ पर ज्योतिर्मयी दिशा में स्थापित करें। सबके प्राण, अपान और व्यान के लिए सारे प्रकाश को प्रदान करो। वायु तुम्हारा अधिपति है; उस देवता के साथ, अंगिरसों की भाँति, स्थिर होकर बैठो।
14.15
नभश् च नभस्यश् च वार्षिकाव् ऋतू ऽ अग्नेर् अन्तःश्लेषो सि कल्पेतां द्यावापृथिवी कल्पन्ताम् आप ऽ ओषधयः कल्पन्ताम् अग्नयः पृथङ् नम ज्यैष्ठ्याय सव्रताः ।
ये ऽ अग्नयः समनसोऽन्तरा द्यावापृथिवी ऽ इमे वार्षिकाव् ऋतू ऽ अभिकल्पमानाऽ इन्द्रम् इव देवा ऽ अभिसं विशन्तु तया देवतयाङ्गिरस्वद् ध्रुवे सीदतम् ॥ १४.१५ ॥
नभ और नभस्य, ये वर्षा की दो ऋतुएँ, अग्नि के बीच का जोड़ हो। द्यावापृथिवी समर्थ हों, जल और औषधियाँ समर्थ हों, अग्नियाँ अलग-अलग, ज्येष्ठता के लिए समान व्रत वाली, नमन के साथ समर्थ हों। जो अग्नियाँ एक मन वाली हैं, द्यावापृथिवी के बीच, ये वर्षा ऋतुएँ समर्थ होती हुईं, इन्द्र की भाँति, देवता प्रवेश करें। उस देवता के साथ, अंगिरसों की भाँति, स्थिर होकर बैठो।
14.16
इषश् चोर्जश् च शारदाव् ऋतू ऽ अग्नेर् अन्तःश्लेषोऽसि कल्पेतां द्यावापृथिवी कल्पन्ताम् आप ऽ ओषधयः कल्पन्ताम् अग्नयः पृथङ् नम ज्यैष्ठ्याय सव्रताः ।
ये ऽ अग्नयः समनसोऽन्तरा द्यावापृथिवी ऽ इमे शारदाव् ऋतू ऽ अभिकल्पमाना ऽइन्द्रम् इव देवाऽ अभिसं विशन्तु तया देवतयाङ्गिरस्वद् ध्रुवे सीदतम् ॥ १४.१६ ॥
इष और ऊर्ज, शरद् ऋतुएँ — तुम अग्नि की संधि हो। द्यावापृथिवी समर्थ हों, जल और औषधियाँ समर्थ हों, अग्नियाँ पृथक् रूप से समर्थ हों; श्रेष्ठता के लिए नमस्कार, समान व्रत वाले। जो अग्नियाँ समान मन वाली हैं, द्यावापृथिवी के बीच, ये शरद् ऋतुएँ सिद्ध होती हुई — जैसे देवता इन्द्र में प्रवेश करते हैं, उसी देवता के साथ, अङ्गिरसों की भाँति, ध्रुव में बैठो।
14.17
आयुर् मे पाहि ।
प्राणं मे पाहि ।
अपानं मे पाहि ।
व्यानं मे पाहि ।
चक्षुर् मे पाहि ।
श्रोत्रं मे पाहि ।
वाचं मे पिन्व ।
मनो मे जिन्व ।
आत्मानं मे पाहि ।
ज्योतिर् मे यच्छ ॥ १४.१७ ॥
मेरी आयु की रक्षा करो। मेरे प्राण की रक्षा करो। मेरे अपान की रक्षा करो। मेरे व्यान की रक्षा करो। मेरे चक्षु की रक्षा करो। मेरे श्रोत्र की रक्षा करो। मेरी वाणी को पुष्ट करो। मेरे मन को तृप्त करो। मेरे आत्मा की रक्षा करो। मुझे ज्योति प्रदान करो।
14.18
मा छन्दः ।
प्रमा छन्दः ।
प्रतिमा छन्दः ।
ऽ अस्रीवयश् छन्दः ।
पङ्क्तिश् छन्दः ।
ऽ उष्णिक् छन्दः ।
बृहती छन्दः ।
ऽअनुष्टुप् छन्दः ।
विराट् छन्दः ।
गायत्री छन्दः ।
त्रिष्टुप् छन्दः ।
जगती छन्दः ॥ १४.१८ ॥
मा छन्द। प्रमा छन्द। प्रतिमा छन्द। अस्रीवय छन्द। पंक्ति छन्द। उष्णिक् छन्द। बृहती छन्द। अनुष्टुप् छन्द। विराट् छन्द। गायत्री छन्द। त्रिष्टुप् छन्द। जगती छन्द।
14.19
पृथिवी छन्दः ।
ऽअन्तरिक्षं छन्दः ।
द्यौश् छन्दः ।
समाश् छन्दः ।
नक्षत्राणि छन्दः ।
वाक् छन्दः ।
मनश् छन्दः ।
कृषिश् छन्दः ।
हिरण्यं छन्दः ।
गौश् छन्दः ।
ऽअजा छन्दः ।
ऽअश्वश् छन्दः ॥ १४.१९ ॥
पृथिवी छन्द। अन्तरिक्ष छन्द। द्यौ छन्द। समाः छन्द। नक्षत्र छन्द। वाक् छन्द। मनस् छन्द। कृषि छन्द। हिरण्य छन्द। गौ छन्द। अजा छन्द। अश्व छन्द।
14.20
अग्निर् देवता ।
वातो देवता ।
सूर्यो देवता ।
चन्द्रमा देवता ।
वसवो देवता ।
रुद्रा देवता ।
ऽऽआदित्या देवता ।
मरुतो देवता ।
विश्वे देवा देवता ।
बृहस्पतिर् देवता ।
इन्द्रो देवता ।
वरुणो देवता ॥ १४.२० ॥
अग्नि देवता। वायु देवता। सूर्य देवता। चन्द्रमा देवता। वसु देवता। रुद्र देवता। आदित्य देवता। मरुत् देवता। विश्वे देवाः देवता। बृहस्पति देवता। इन्द्र देवता। वरुण देवता।
14.21
मूर्धासि राड् ध्रुवासि धरुणा धर्त्र्य् असि धरणी ।
आयुषे त्वा वर्चसे त्वा कृष्यै त्वा क्षेमाय त्वा ॥ १४.२१ ॥
तुम मूर्धा हो, राजा हो; तुम ध्रुवा हो, धरुणा हो; तुम धर्त्री हो, धरणी हो। दीर्घ आयु के लिए तुम्हें, तेज के लिए तुम्हें, कृषि के लिए तुम्हें, कल्याण के लिए तुम्हें (स्थापित करता हूँ)।
14.22
यन्त्री राड् यन्त्र्य् असि यमनी ध्रुवासि धरित्री ।
इषे त्वोर्जे त्वा रय्यै त्वा पोषाय त्वा ।
लोकं पृण छिद्रं पृणाथो सीद ध्रुवा त्वम् ।
इन्द्राग्नी त्वा बृहस्पतिर् अस्मिन् योनाव् असीषदन् ।
ता अस्य सूददोहसः सोमꣳ श्रीणन्ति पृश्नयः ।
जन्मन् देवानां विशस् त्रिष्व् आ रोचने दिवः ।
इन्द्रं विश्वा अवीवृधन्त् समुद्रव्यचसं गिरः ।
रथीतमꣳ रथीनां वाजानाꣳ सत्पतिं पतिम् ॥ १४.२२ ॥
तुम यन्त्री हो, राजा हो; तुम यन्त्री हो, यमनी हो; तुम ध्रुवा हो, धरित्री हो। अन्न के लिए तुम्हें, बल के लिए तुम्हें, धन के लिए तुम्हें, पोषण के लिए तुम्हें (स्थापित करता हूँ)। लोक को भरो, छिद्र को भरो, और बैठो, तुम स्थिर हो। इन्द्र और अग्नि, और बृहस्पति ने तुम्हें इस योनि में बैठाया। वे दूध निचोड़ने वाली चितकबरी (गायें) इस सोम को तैयार करती हैं। देवताओं के जन्म में, तीनों दीप्तिमान लोकों में, स्वर्ग के, सब प्रजाओं ने इन्द्र को बढ़ाया, समुद्र के समान विशाल स्तुतियों से। रथियों में सर्वश्रेष्ठ रथी, धनों के सत्पति, स्वामी (इन्द्र को)।
14.23
आशुर् त्रिवृत् ।
भान्तः पञ्चदशः ।
व्योमा सप्तदशः ।
धरुण ऽ एकविꣳशः ।
प्रतूर्तिर् अष्टादशः ।
तपो नवदशः ।
ऽअभीवर्तः सविꣳशः ।
वर्चो द्वाविꣳशः ।
संभरणस् त्रयोविꣳशः ।
योनिश् चतुर्विꣳशः ।
गर्भाः पञ्चविꣳशः ।
ऽ ओजस् त्रिणवः ।
क्रतुर् एकत्रिꣳशः ।
प्रतिष्ठा त्रयस्त्रिꣳशः ।
ब्रध्नस्य विष्टपं चतुस्त्रिꣳशः ।
नाकः षट्त्रिꣳशः ।
विवर्तो ष्टाचत्वारिꣳशः ।
धर्त्रं चतुष्टोमः ॥ १४.२३ ॥
तीन गुना तेजस्वी (ईंट) चमकने वाली पंद्रहवीं, आकाश-सदृश सत्रहवीं, धारक इक्कीसवीं, वेग से विजय देने वाली अठारहवीं, ताप उन्नीसवीं, परिधि-निर्माण बीसवीं, तेज बाईसवीं, सम्भरण तेईसवीं, योनि चौबीसवीं, गर्भ पच्चीसवीं, ओज सत्ताईसवीं, संकल्प इकतीसवीं, प्रतिष्ठा तेंतीसवीं, सूर्य का धाम चौंतीसवीं, स्वर्ग छत्तीसवीं, परिवर्तन अड़तालीसवीं, धारण का साधन — चतुष्टोम।
14.24
अग्नेर् भागो ऽसि दीक्षाया ऽ आधिपत्यं ब्रह्म स्पृतं त्रिवृत् स्तोमः ।
इन्द्रस्य भागो ऽसि विष्णोर् आधिपत्यं क्षत्रꣳ स्पृतं पञ्चदशः स्तोमः ।
नृचक्षसां भागो ऽसि धातुर् आधिपत्यं जनित्रꣳ स्पृतꣳ सप्तदशः स्तोमः ।
मित्रस्य भागो ऽसि वरुणस्याधिपत्यं दिवो वृष्टिर् वात स्पृत ऽएकविꣳश स्तोमः ॥ १४.२४ ॥
तुम अग्नि के भाग हो, दीक्षा के आधिपत्य हो; ब्रह्म (पवित्र ज्ञान) से जुड़े हो; त्रिवृत् स्तोम हो। तुम इन्द्र के भाग हो, विष्णु के आधिपत्य हो; क्षत्र (राजशक्ति) से जुड़े हो; पंचदश स्तोम हो। तुम नृचक्षाओं के भाग हो, धाता के आधिपत्य हो; जनित्र (जन्म) से जुड़े हो; सप्तदश स्तोम हो। तुम मित्र के भाग हो, वरुण के आधिपत्य हो; द्युलोक की वर्षा और वायु से जुड़े हो; एकविंश स्तोम हो।
14.25
वसूनां भागो ऽसि रुद्राणाम् आधिपत्यं चतुष्पात् स्पृतं चतुर्विꣳश स्तोमः ।
आदित्यानां भागो ऽसि मरुताम् आधिपत्यं गर्भा स्पृताः पञ्चविꣳश स्तोमः ।
अदित्यै भागो ऽसि पूष्ण ऽ आधिपत्यम् ओज स्पृतं त्रिणव स्तोमः ।
देवस्य सवितुर् भागो ऽसि बृहस्पतेर् आधिपत्यꣳ समीचीर् दिश स्पृताश् चतुष्टोम स्तोमः ॥ १४.२५ ॥
तुम वसुओं के भाग हो; रुद्रों का आधिपत्य है; चतुष्पाद से जुड़े हो; चतुर्विंश स्तोम हो। तुम आदित्यों के भाग हो; मरुतों का आधिपत्य है; गर्भ (भ्रूण) से जुड़े हो; पंचविंश स्तोम हो। तुम अदिति के भाग हो; पूषन् का आधिपत्य है; ओज (बल) से जुड़े हो; त्रिणव स्तोम हो। तुम देव सविता के भाग हो; बृहस्पति का आधिपत्य है; एक साथ मिली हुई दिशाओं से जुड़े हो; चतुष्टोम स्तोम हो।
14.26
यवानां भागो ऽस्य् अयवानाम् आधिपत्यं प्रजा स्पृताश् चतुश्चत्वारिꣳश स्तोमः ।
ऋभूणां भागो ऽसि विश्वेषां देवानाम् आधिपत्यं भूतꣳ स्पृतं त्रयस्त्रिꣳश स्तोमः ॥ १४.२६ ॥
यह जौ का भाग है, अजौ (जंगली अन्न) का आधिपत्य है; प्रजाएँ संयुक्त हैं, चौवालीस स्तोम है। ऋभुओं का भाग है, सभी देवों का आधिपत्य है; भूत संयुक्त है, तैंतीस स्तोम है।
14.27
सहश् च सहस्यश् च हैमन्तिकाव् ऋतू ऽ अग्नेर् अन्तःश्लेषो सि कल्पेतां द्यावापृथिवी कल्पन्ताम् आप ऽ ओषधयः कल्पन्ताम् अग्नयः पृथङ् नम ज्यैष्ठ्याय सव्रताः ।
ये ऽ अग्नयः समनसो न्तरा द्यावापृथिवी ऽ इमे हैमन्तिकाव् ऋतू ऽ अभिकल्पमाना ऽ इन्द्रम् इव देवा ऽ अभिसंविशन्तु तया देवतयाङ्गिरस्वद् ध्रुवे सीदतम् ॥ १४.२७ ॥
सह और सह्य, ये दो हेमन्त ऋतुएँ अग्नि का अन्तःश्लेष हो; द्यावापृथिवी समर्थ हों, जल और ओषधियाँ समर्थ हों, अग्नियाँ पृथक् रूप से ज्येष्ठता के लिए नमस्कार सहित समान व्रत वाली हों। जो अग्नियाँ समान मन वाली हैं, द्यावापृथिवी के बीच, ये दो हेमन्त ऋतुएँ सिद्ध होती हुई, जैसे देवता इन्द्र में प्रवेश करते हैं वैसे प्रवेश करें; उस देवता के साथ, अङ्गिरसों की भाँति, ध्रुव स्थान में बैठो।
14.28
एकयास्तुवत प्रजा ऽ अधीयन्त प्रजापतिर् अधिपतिर् आसीत् ।
तिसृभिर् अस्तुवत ब्रह्मासृज्यत ब्रह्मणस्पतिर् अधिपतिर् आसीत् ।
पञ्चभिर् अस्तुवत भूतान्य् असृज्यन्त भूतानां पतिर् अधिपतिर् आसीत् ।
सप्तभिर् अस्तुवत सप्त ऋषयो ऽसृज्यन्त धाताधिपतिर् आसीत् ॥ १४.२८ ॥
एक से उन्होंने स्तुति की, प्रजाएँ उत्पन्न हुईं; प्रजापति अधिपति थे। तीन से उन्होंने स्तुति की, ब्रह्म सृजित हुआ; ब्रह्मणस्पति अधिपति थे। पाँच से उन्होंने स्तुति की, भूत सृजित हुए; भूतों के पति अधिपति थे। सात से उन्होंने स्तुति की, सात ऋषि सृजित हुए; धाता अधिपति थे।
14.29
नवभिर् अस्तुवत पितरो ऽसृज्यन्तादितिर् अध्निपत्न्य् आसीत् ।
एकादशभिर् अस्तुवत ऽ ऋतवो ऽसृज्यन्तार्तवा ऽ अधिपतय ऽ आसन् ।
त्रयोदशभिर् अस्तुवत मासा ऽ असृज्यन्त संवत्सरो ऽधिपतिर् आसीत् ।
पञ्चदशभिर् अस्तुवत क्षत्रम् असृज्यतेन्द्रो ऽधिपतिर् आसीत् ।
सप्तदशभिर् अस्तुवत ग्राम्याः पशवो ऽसृज्यन्त बृहस्पतिर् अधिपतिर् आसीत् ॥ १४.२९ ॥
नौ से उन्होंने स्तुति की, पितर उत्पन्न हुए; अदिति अधिपति की पत्नी थीं। ग्यारह से उन्होंने स्तुति की, ऋतुएँ उत्पन्न हुईं; ऋतु-सम्बन्धी अधिपति थे। तेरह से उन्होंने स्तुति की, मास उत्पन्न हुए; संवत्सर अधिपति थे। पंद्रह से उन्होंने स्तुति की, क्षत्र उत्पन्न हुआ; इन्द्र अधिपति थे। सत्रह से उन्होंने स्तुति की, ग्राम्य पशु उत्पन्न हुए; बृहस्पति अधिपति थे।
14.30
नवदशभिर् अस्तुवत शूद्रार्याव् असृज्येताम् अहोरात्रे ऽ अधिपत्नी आस्ताम् ।
एकविꣳशत्यास्तुवतैकशफाः पशवो सृज्यन्त वरुणो ऽधिपतिर् आसीत् ।
त्रयोविꣳशत्यास्तुवत क्षुद्रां पशवो ऽसृज्यन्त पूषाधिपतिर् आसीत् ।
पञ्चविꣳशत्यास्तुवताऽऽरण्याः पशवो ऽसृज्यन्त वायुर् अधिपतिर् आसीत् ।
सप्तविꣳशत्यास्तुवत द्यावापृथिवी व्यैतां वसवो रुद्राऽ आदित्याऽ अनुव्य् आयꣳस् त ऽ एवाधिपतय ऽ आसन् ॥ १४.३० ॥
उन्नीस से उन्होंने स्तुति की; शूद्र और आर्य उत्पन्न हुए, दिन और रात अधिष्ठात्री पत्नियाँ थीं। इक्कीस से उन्होंने स्तुति की; एक-खुरे पशु उत्पन्न हुए, वरुण अधिपति थे। तेईस से उन्होंने स्तुति की; छोटे पशु उत्पन्न हुए, पूषन् अधिपति थे। पच्चीस से उन्होंने स्तुति की; वन्य पशु उत्पन्न हुए, वायु अधिपति थे। सत्ताईस से उन्होंने स्तुति की; द्यौ और पृथिवी अलग हुए, वसु, रुद्र और आदित्य उनके पीछे चले; वे ही अधिपति थे।
14.31
नवविꣳशत्यास्तुवत वनस्पतयोऽसृज्यन्त सोमो ऽधिपतिर् आसीत् ।
एकत्रिꣳशतास्तुवत प्रजा ऽ असृज्यन्त यवाश् चायवाश् चाधिपतय ऽ आसन् ।
त्रयस्त्रिꣳशतास्तुवत भूतान्य् अशाम्यन् प्रजापतिः परमेष्ठ्य् अधिपतिर् आसीत् ॥ १४.३१ ॥
उन्तीस से उन्होंने स्तुति की; वनस्पतियाँ उत्पन्न हुईं; सोम अधिपति था। इकतीस से उन्होंने स्तुति की; प्रजाएँ उत्पन्न हुईं; जौ और बिना-जौ के अन्न अधिपति थे। तैंतीस से उन्होंने स्तुति की; प्राणी शांत हुए; परमेष्ठी प्रजापति अधिपति थे।