भगवद्गीता · अध्याय 9
हिन्दी · தமிழ் · తెలుగు · ಕನ್ನಡ · മലയാളം · বাংলা · मराठी · ગુજરાતી · ਪੰਜਾਬੀ · ଓଡ଼ିଆ · اردو · English · Español · Français · Deutsch · Português · Русский · 中文 · 日本語 · العربية · Bahasa Indonesia · ไทย
9.1
इदं तु ते गुह्यतमं प्रवक्ष्याम्यनसूयवे ।
ज्ञानं विज्ञानसहितं यज्ज्ञात्वा मोक्ष्यसेऽशुभात् ॥ ९.१ ॥
श्रीभगवान म्हणाले: तू असूयारहित आहेस, म्हणून तुला हे अत्यंत गुप्त ज्ञान विज्ञानासह सांगतो, जे जाणून तू अशुभापासून मुक्त होशील.
9.2
राजविद्या राजगुह्यं पवित्रमिदमुत्तमम् ।
प्रत्यक्षावगमं धर्म्यं सुसुखं कर्तुमव्ययम् ॥ ९.२ ॥
ही राजविद्या आहे, राजगुह्य आहे, उत्तम पवित्र आहे; प्रत्यक्ष अनुभवता येणारी, धर्मसंगत, आचरणास अतिशय सोपी आणि अविनाशी आहे.
9.3
अश्रद्दधानाः पुरुषा धर्मस्यास्य परन्तप ।
अप्राप्य मां निवर्तन्ते मृत्युसंसारवर्त्मनि ॥ ९.३ ॥
हे परंतपा, या धर्मावर श्रद्धा नसलेले पुरुष मला प्राप्त न होता मृत्युरूप संसाराच्या मार्गात परत येतात.
9.4
मया ततमिदं सर्वं जगदव्यक्तमूर्तिना ।
मत्स्थानि सर्वभूतानि न चाहं तेष्ववस्थितः ॥ ९.४ ॥
माझ्या अव्यक्त स्वरूपाने हे सर्व जगत व्यापलेले आहे. सर्व भूते माझ्यात स्थित आहेत, पण मी त्यांच्यात स्थित नाही.
9.5
न च मत्स्थानि भूतानि पश्य मे योगमैश्वरम् ।
भूतभृन्न च भूतस्थो ममात्मा भूतभावनः ॥ ९.५ ॥
तरीही भूते माझ्यात स्थित नाहीत; माझा ईश्वरी योग पाहा. भूतांचे धारण करणारा व त्यांना उत्पन्न करणारा असूनही माझा आत्मा भूतांमध्ये स्थित नाही.
9.6
यथाऽऽकाशस्थितो नित्यं वायुः सर्वत्रगो महान् ।
तथा सर्वाणि भूतानि मत्स्थानीत्युपधारय ॥ ९.६ ॥
जसा सर्वत्र संचार करणारा महान वायू नेहमी आकाशात स्थित असतो, तसेच सर्व भूते माझ्यात स्थित आहेत असे जाण.
9.7
सर्वभूतानि कौन्तेय प्रकृतिं यान्ति मामिकाम् ।
कल्पक्षये पुनस्तानि कल्पादौ विसृजाम्यहम् ॥ ९.७ ॥
कौंतेया, कल्पाच्या अंती सर्व प्राणी माझ्या प्रकृतीत लीन होतात, आणि कल्पाच्या आरंभी मी त्यांना पुन्हा निर्माण करतो.
9.8
प्रकृतिं स्वामवष्टभ्य विसृजामि पुनः पुनः ।
भूतग्राममिमं कृत्स्नमवशं प्रकृतेर्वशात् ॥ ९.८ ॥
माझ्या प्रकृतीचा आधार घेऊन, प्रकृतीच्या अधीन असल्याने परवश असलेल्या या संपूर्ण भूतसमुदायाला मी पुन्हा पुन्हा निर्माण करतो.
9.9
न च मां तानि कर्माणि निबध्नन्ति धनञ्जय ।
उदासीनवदासीनमसक्तं तेषु कर्मसु ॥ ९.९ ॥
धनंजया, ती कर्मे मला बांधत नाहीत, कारण त्या कर्मांत अनासक्त राहून मी उदासीनासारखा स्थित असतो.
9.10
मयाऽध्यक्षेण प्रकृतिः सूयते सचराचरम् ।
हेतुनाऽनेन कौन्तेय जगद्विपरिवर्तते ॥ ९.१० ॥
कौंतेया, माझ्या अध्यक्षतेखाली प्रकृती चराचरासह जगत निर्माण करते; याच कारणाने हे जगत फिरत राहते.
9.11
अवजानन्ति मां मूढा मानुषीं तनुमाश्रितम् ।
परं भावमजानन्तो मम भूतमहेश्वरम् ॥ ९.११ ॥
मूढ लोक मानवी देह धारण केलेल्या माझी अवहेलना करतात, कारण सर्व भूतांचा महेश्वर असलेला माझा परम भाव ते जाणत नाहीत.
9.12
मोघाशा मोघकर्माणो मोघज्ञाना विचेतसः ।
राक्षसीमासुरीं चैव प्रकृतिं मोहिनीं श्रिताः ॥ ९.१२ ॥
व्यर्थ आशा, व्यर्थ कर्मे आणि व्यर्थ ज्ञान असलेले विवेकहीन लोक मोहात पाडणाऱ्या राक्षसी आणि आसुरी प्रकृतीचा आश्रय घेतात.
9.13
महात्मानस्तु मां पार्थ दैवीं प्रकृतिमाश्रिताः ।
भजन्त्यनन्यमनसो ज्ञात्वा भूतादिमव्ययम् ॥ ९.१३ ॥
पण पार्था, दैवी प्रकृतीचा आश्रय घेतलेले महात्मे मला भूतांचे आदिकारण आणि अविनाशी जाणून अनन्य मनाने भजतात.
9.14
सततं कीर्तयन्तो मां यतन्तश्च दृढव्रताः ।
नमस्यन्तश्च मां भक्त्या नित्ययुक्ता उपासते ॥ ९.१४ ॥
दृढव्रती होऊन ते सतत माझे कीर्तन करीत, प्रयत्न करीत आणि भक्तीने मला नमस्कार करीत, नित्ययुक्त राहून माझी उपासना करतात.
9.15
ज्ञानयज्ञेन चाप्यन्ये यजन्तो मामुपासते ।
एकत्वेन पृथक्त्वेन बहुधा विश्वतोमुखम् ॥ ९.१५ ॥
आणखी काही जण ज्ञानयज्ञाने यजन करीत, विश्वतोमुख अशा माझी एकत्वभावाने, पृथक्भावाने आणि अनेक प्रकारे उपासना करतात.
9.16
अहं क्रतुरहं यज्ञः स्वधाऽहमहमौषधम् ।
मंत्रोऽहमहमेवाज्यमहमग्निरहं हुतम् ॥ ९.१६ ॥
मी क्रतू आहे, मी यज्ञ आहे, मी स्वधा आहे, मी औषधी आहे; मी मंत्र आहे, मीच तूप आहे, मी अग्नी आहे आणि मीच हवन केलेली आहुती आहे.
9.17
पिताऽहमस्य जगतो माता धाता पितामहः ।
वेद्यं पवित्रमोंकार ऋक् साम यजुरेव च ॥ ९.१७ ॥
या जगाचा पिता, माता, धारण करणारा आणि पितामह मीच आहे; जाणण्यायोग्य, पवित्र, ओंकार आणि ऋग्, साम व यजुर्वेदही मीच आहे.
9.18
गतिर्भर्ता प्रभुः साक्षी निवासः शरणं सुहृत् ।
प्रभवः प्रलयः स्थानं निधानं बीजमव्ययम् ॥ ९.१८ ॥
मीच गती, पोषण करणारा, प्रभू, साक्षी, निवास, शरण आणि सुहृद आहे; मीच उत्पत्ती, प्रलय, आधार, निधान आणि अविनाशी बीज आहे.
9.19
तपाम्यहमहं वर्षं निगृह्णाम्युत्सृजामि च ।
अमृतं चैव मृत्युश्च सदसच्चाहमर्जुन ॥ ९.१९ ॥
अर्जुना, मीच उष्णता देतो; मीच पाऊस रोखतो आणि पाडतो. मीच अमृत आणि मृत्यूही आहे, सत् आणि असत्ही मीच आहे.
9.20
त्रैविद्या मां सोमपाः पूतपापा ।
यज्ञैरिष्ट्वा स्वर्गतिं प्रार्थयन्ते ।
ते पुण्यमासाद्य सुरेन्द्रलोक ।
मश्नन्ति दिव्यान्दिवि देवभोगान् ॥ ९.२० ॥
तीन वेदांचे जाणकार, सोमपान करणारे, पापांपासून शुद्ध झालेले लोक यज्ञांनी माझे पूजन करून स्वर्गप्राप्तीची प्रार्थना करतात. ते पुण्यमय देवेंद्रलोक प्राप्त करून स्वर्गात देवांचे दिव्य भोग भोगतात.
9.21
ते तं भुक्त्वा स्वर्गलोकं विशालं ।
क्षीणे पुण्ये मर्त्यलोकं विशन्ति ।
एव त्रयीधर्ममनुप्रपन्ना ।
गतागतं कामकामा लभन्ते ॥ ९.२१ ॥
ते त्या विशाल स्वर्गलोकाचा भोग घेऊन पुण्य क्षीण झाल्यावर मृत्युलोकात प्रवेश करतात. अशा प्रकारे तीन वेदांच्या धर्माचे अनुसरण करणारे, कामनांची इच्छा करणारे लोक येणे-जाणे प्राप्त करतात.
9.22
अनन्याश्चिन्तयन्तो मां ये जनाः पर्युपासते ।
तेषां नित्याभियुक्तानां योगक्षेमं वहाम्यहम् ॥ ९.२२ ॥
जे लोक अनन्यभावाने माझे चिंतन करीत माझी उपासना करतात, त्या नित्ययुक्तांचा योगक्षेम मी वाहतो.
9.23
येऽप्यन्यदेवता भक्ता यजन्ते श्रद्धयाऽन्विताः ।
तेऽपि मामेव कौन्तेय यजन्त्यविधिपूर्वकम् ॥ ९.२३ ॥
कौंतेया, जे भक्त श्रद्धेने युक्त होऊन इतर देवतांचे पूजन करतात, तेही माझेच पूजन करतात, पण विधिपूर्वक नव्हे.
9.24
अहं हि सर्वयज्ञानां भोक्ता च प्रभुरेव च ।
न तु मामभिजानन्ति तत्त्वेनातश्च्यवन्ति ते ॥ ९.२४ ॥
कारण सर्व यज्ञांचा भोक्ता आणि स्वामी मीच आहे. परंतु ते मला तत्त्वतः जाणत नाहीत, म्हणून ते पतन पावतात.
9.25
यान्ति देवव्रता देवान् पितृ़न्यान्ति पितृव्रताः ।
भूतानि यान्ति भूतेज्या यान्ति मद्याजिनोऽपि माम् ॥ ९.२५ ॥
देवतांचे व्रती देवतांना प्राप्त होतात, पितरांचे व्रती पितरांना प्राप्त होतात, भूतांचे पूजक भूतांना प्राप्त होतात, आणि माझी उपासना करणारे मलाच प्राप्त होतात.
9.26
पत्रं पुष्पं फलं तोयं यो मे भक्त्या प्रयच्छति ।
तदहं भक्त्युपहृतमश्नामि प्रयतात्मनः ॥ ९.२६ ॥
जो भक्तीने मला पान, फूल, फळ किंवा पाणी अर्पण करतो, त्या शुद्ध मनाच्या भक्ताने भक्तीने अर्पिलेले ते मी स्वीकारतो.
9.27
यत्करोषि यदश्नासि यज्जुहोषि ददासि यत् ।
यत्तपस्यसि कौन्तेय तत्कुरुष्व मदर्पणम् ॥ ९.२७ ॥
हे कौंतेया, तू जे करतोस, जे खातोस, जे हवन करतोस, जे दान देतोस आणि जे तप करतोस, ते सर्व मला अर्पण कर.
9.28
शुभाशुभफलैरेवं मोक्ष्यसे कर्मबन्धनैः ।
संन्यासयोगयुक्तात्मा विमुक्तो मामुपैष्यसि ॥ ९.२८ ॥
अशा रीतीने तू शुभ आणि अशुभ फळे देणाऱ्या कर्मबंधनांतून मुक्त होशील; संन्यासयोगाने युक्त चित्ताने, मुक्त होऊन तू मला प्राप्त होशील.
9.29
समोऽहं सर्वभूतेषु न मे द्वेष्योऽस्ति न प्रियः ।
ये भजन्ति तु मां भक्त्या मयि ते तेषु चाप्यहम् ॥ ९.२९ ॥
मी सर्व प्राण्यांच्या ठायी सम आहे; मला कोणी द्वेष्य नाही, प्रियही नाही. परंतु जे भक्तीने मला भजतात, ते माझ्यात आहेत आणि मीही त्यांच्यात आहे.
9.30
अपि चेत्सुदुराचारो भजते मामनन्यभाक् ।
साधुरेव स मन्तव्यः सम्यग्व्यवसितो हि सः ॥ ९.३० ॥
अत्यंत दुराचारी मनुष्यही जर अनन्य भावाने मला भजत असेल, तर त्याला साधूच मानावे, कारण त्याने योग्य निश्चय केला आहे.
9.31
क्षिप्रं भवति धर्मात्मा शश्वच्छान्तिं निगच्छति ।
कौन्तेय प्रतिजानीहि न मे भक्तः प्रणश्यति ॥ ९.३१ ॥
तो लवकरच धर्मात्मा होतो आणि शाश्वत शांती प्राप्त करतो. कौंतेया, निश्चितपणे जाण की माझा भक्त कधीही नष्ट होत नाही.
9.32
मां हि पार्थ व्यपाश्रित्य येऽपि स्युः पापयोनयः ।
स्त्रियो वैश्यास्तथा शूद्रास्तेऽपि यान्ति परां गतिम् ॥ ९.३२ ॥
पार्था, जे पापयोनीत जन्मलेले असतील, तसेच स्त्रिया, वैश्य आणि शूद्र, तेही माझा आश्रय घेऊन परम गती प्राप्त करतात.
9.33
किं पुनर्ब्राह्मणाः पुण्या भक्ता राजर्षयस्तथा ।
अनित्यमसुखं लोकमिमं प्राप्य भजस्व माम् ॥ ९.३३ ॥
मग पुण्यवान ब्राह्मण आणि भक्त राजर्षी यांचे काय सांगावे! हा अनित्य आणि सुखरहित लोक प्राप्त झाल्यावर माझे भजन कर.
9.34
मन्मना भव मद्भक्तो मद्याजी मां नमस्कुरु ।
मामेवैष्यसि युक्त्वैवमात्मानं मत्परायणः ॥ ९.३४ ॥
माझ्या ठायी मन ठेव, माझा भक्त हो, माझे यजन कर, मला नमस्कार कर. अशा रीतीने स्वतःला युक्त करून, मलाच परम आश्रय मानून, तू मलाच प्राप्त होशील.