ભગવદ્ ગીતા · અધ્યાય 13
हिन्दी · தமிழ் · తెలుగు · ಕನ್ನಡ · മലയാളം · বাংলা · मराठी · ગુજરાતી · ਪੰਜਾਬੀ · ଓଡ଼ିଆ · اردو · English · Español · Français · Deutsch · Português · Русский · 中文 · 日本語 · العربية · Bahasa Indonesia · ไทย
13.1
प्रकृतिं पुरुषं चैव क्षेत्रं क्षेत्रज्ञमेव च ।
एतद्वेदितुमिच्छामि ज्ञानं ज्ञेयं च केशव ॥ १३.१ ॥
અર્જુન બોલ્યા: હે કેશવ, પ્રકૃતિ અને પુરુષ, ક્ષેત્ર અને ક્ષેત્રજ્ઞ, જ્ઞાન અને જ્ઞેય, આ હું જાણવા ઇચ્છું છું.
13.2
इदं शरीरं कौन्तेय क्षेत्रमित्यभिधीयते ।
एतद्यो वेत्ति तं प्राहुः क्षेत्रज्ञ इति तद्विदः ॥ १३.२ ॥
શ્રીભગવાન બોલ્યા: હે કૌન્તેય, આ શરીર ક્ષેત્ર કહેવાય છે. જે તેને જાણે છે, તેને તત્ત્વ જાણનારા ક્ષેત્રજ્ઞ કહે છે.
13.3
क्षेत्रज्ञं चापि मां विद्धि सर्वक्षेत्रेषु भारत ।
क्षेत्रक्षेत्रज्ञयोर्ज्ञानं यत्तज्ज्ञानं मतं मम ॥ १३.३ ॥
હે ભારત, સર્વ ક્ષેત્રોમાં ક્ષેત્રજ્ઞ પણ મને જ જાણ. ક્ષેત્ર અને ક્ષેત્રજ્ઞનું જે જ્ઞાન છે, તે જ મારા મતે જ્ઞાન છે.
13.4
तत्क्षेत्रं यच्च यादृक् च यद्विकारि यतश्च यत् ।
स च यो यत्प्रभावश्च तत्समासेन मे शृणु ॥ १३.४ ॥
તે ક્ષેત્ર શું છે, કેવું છે, કયા વિકારોવાળું છે, શેમાંથી શું ઉત્પન્ન થયું છે; અને તે કોણ છે અને તેનો પ્રભાવ શો છે, તે સંક્ષેપમાં મારી પાસેથી સાંભળ.
13.5
ऋषिभिर्बहुधा गीतं छन्दोभिर्विविधैः पृथक् ।
ब्रह्मसूत्रपदैश्चैव हेतुमद्भिर्विनिश्चितैः ॥ १३.५ ॥
આ ઋષિઓએ અનેક રીતે, વિવિધ છંદોમાં અલગ અલગ ગાયું છે; તેમજ યુક્તિયુક્ત અને સુનિશ્ચિત બ્રહ્મસૂત્રનાં પદો દ્વારા પણ કહેવાયું છે.
13.6
महाभूतान्यहङ्कारो बुद्धिरव्यक्तमेव च ।
इन्द्रियाणि दशैकं च पञ्च चेन्द्रियगोचराः ॥ १३.६ ॥
મહાભૂતો, અહંકાર, બુદ્ધિ અને અવ્યક્ત; દસ ઇન્દ્રિયો અને એક (મન), તથા ઇન્દ્રિયોના પાંચ વિષયો.
13.7
इच्छा द्वेषः सुखं दुःखं सङ्घातश्चेतनाधृतिः ।
एतत्क्षेत्रं समासेन सविकारमुदाहृतम् ॥ १३.७ ॥
ઇચ્છા, દ્વેષ, સુખ, દુઃખ, સંઘાત, ચેતના અને ધૃતિ — વિકારો સહિત આ ક્ષેત્ર સંક્ષેપમાં કહેવાયું છે.
13.8
अमानित्वमदम्भित्वमहिंसा क्षान्तिरार्जवम् ।
आचार्योपासनं शौचं स्थैर्यमात्मविनिग्रहः ॥ १३.८ ॥
માનનો અભાવ, દંભનો અભાવ, અહિંસા, ક્ષમા, સરળતા, આચાર્યની સેવા, પવિત્રતા, સ્થિરતા અને આત્મસંયમ;
13.9
इन्द्रियार्थेषु वैराग्यमनहङ्कार एव च ।
जन्ममृत्युजराव्याधिदुःखदोषानुदर्शनम् ॥ १३.९ ॥
ઇન્દ્રિયોના વિષયોમાં વૈરાગ્ય, અહંકારનો અભાવ, અને જન્મ, મૃત્યુ, જરા, વ્યાધિ અને દુઃખમાં દોષનું દર્શન;
13.10
असक्तिरनभिष्वङ्गः पुत्रदारगृहादिषु ।
नित्यं च समचित्तत्वमिष्टानिष्टोपपत्तिषु ॥ १३.१० ॥
અનાસક્તિ, પુત્ર, પત્ની, ઘર વગેરેમાં મમતાનો અભાવ, અને ઇષ્ટ-અનિષ્ટની પ્રાપ્તિમાં સદા સમચિત્તતા;
13.11
मयि चानन्ययोगेन भक्तिरव्यभिचारिणी ।
विविक्तदेशसेवित्वमरतिर्जनसंसदि ॥ १३.११ ॥
મારામાં અનન્ય યોગથી અવિચળ ભક્તિ, એકાંત સ્થાનનું સેવન, અને જનસમૂહમાં અરુચિ;
13.12
अध्यात्मज्ञाननित्यत्वं तत्त्वज्ञानार्थदर्शनम् ।
एतज्ज्ञानमिति प्रोक्तमज्ञानं यदतोन्यथा ॥ १३.१२ ॥
અધ્યાત્મજ્ઞાનમાં નિત્ય સ્થિતિ અને તત્ત્વજ્ઞાનના અર્થનું દર્શન — આને જ્ઞાન કહ્યું છે; આનાથી જે જુદું છે તે અજ્ઞાન છે.
13.13
ज्ञेयं यत्तत्प्रवक्ष्यामि यज्ज्ञात्वाऽमृतमश्नुते ।
अनादिमत्परं ब्रह्म न सत्तन्नासदुच्यते ॥ १३.१३ ॥
જે જાણવા યોગ્ય છે, જેને જાણીને મનુષ્ય અમૃતત્વ પામે છે, તે હું કહીશ. તે અનાદિ પરબ્રહ્મ છે; તેને ન સત્ કહેવાય છે, ન અસત્.
13.14
सर्वतः पाणिपादं तत्सर्वतोऽक्षिशिरोमुखम् ।
सर्वतः श्रुतिमल्लोके सर्वमावृत्य तिष्ठति ॥ १३.१४ ॥
તેના હાથ-પગ સર્વત્ર છે, આંખો, માથાં અને મુખ સર્વત્ર છે, કાન સર્વત્ર છે; તે જગતમાં સર્વને વ્યાપીને રહેલું છે.
13.15
सर्वेन्द्रियगुणाभासं सर्वेन्द्रियविवर्जितम् ।
असक्तं सर्वभृच्चैव निर्गुणं गुणभोक्तृ च ॥ १३.१५ ॥
તે સર્વ ઇન્દ્રિયોના ગુણો દ્વારા પ્રકાશે છે, છતાં સર્વ ઇન્દ્રિયોથી રહિત છે; અનાસક્ત હોવા છતાં સર્વનું ધારણ કરે છે; નિર્ગુણ હોવા છતાં ગુણોનો ભોક્તા છે.
13.16
बहिरन्तश्च भूतानामचरं चरमेव च ।
सूक्ष्मत्वात्तदविज्ञेयं दूरस्थं चान्तिके च तत् ॥ १३.१६ ॥
તે પ્રાણીઓની બહાર અને અંદર છે, અચર પણ છે અને ચર પણ; સૂક્ષ્મ હોવાથી તે જાણી શકાતું નથી; તે દૂર પણ છે અને નજીક પણ.
13.17
अविभक्तं च भूतेषु विभक्तमिव च स्थितम् ।
भूतभर्तृ च तज्ज्ञेयं ग्रसिष्णु प्रभविष्णु च ॥ १३.१७ ॥
તે અવિભક્ત હોવા છતાં પ્રાણીઓમાં જાણે વિભક્ત હોય તેમ રહેલું છે. તેને પ્રાણીઓનું પાલન કરનાર, ગ્રસનાર અને ઉત્પન્ન કરનાર જાણવું.
13.18
ज्योतिषामपि तज्ज्योतिस्तमसः परमुच्यते ।
ज्ञानं ज्ञेयं ज्ञानगम्यं हृदि सर्वस्य विष्ठितम् ॥ १३.१८ ॥
તે જ્યોતિઓની પણ જ્યોતિ છે અને અંધકારથી પર કહેવાય છે. તે જ્ઞાન, જ્ઞેય અને જ્ઞાનથી પ્રાપ્ય છે; તે સર્વના હૃદયમાં સ્થિત છે.
13.19
इति क्षेत्रं तथा ज्ञानं ज्ञेयं चोक्तं समासतः ।
मद्भक्त एतद्विज्ञाय मद्भावायोपपद्यते ॥ १३.१९ ॥
આ રીતે ક્ષેત્ર, જ્ઞાન અને જ્ઞેય સંક્ષેપમાં કહેવામાં આવ્યાં. મારો ભક્ત આ જાણીને મારા ભાવને પ્રાપ્ત થાય છે.
13.20
प्रकृतिं पुरुषं चैव विद्ध्यनादी उभावपि ।
विकारांश्च गुणांश्चैव विद्धि प्रकृतिसंभवान् ॥ १३.२० ॥
પ્રકૃતિ અને પુરુષ બંનેને અનાદિ જાણ, અને વિકારો તથા ગુણોને પ્રકૃતિમાંથી ઉત્પન્ન થયેલા જાણ.
13.21
कार्यकारणकर्तृत्वे हेतुः प्रकृतिरुच्यते ।
पुरुषः सुखदुःखानां भोक्तृत्वे हेतुरुच्यते ॥ १३.२१ ॥
કાર્ય અને કરણના કર્તાપણામાં પ્રકૃતિને કારણ કહેવાય છે; સુખ-દુઃખના ભોક્તાપણામાં પુરુષને કારણ કહેવાય છે.
13.22
पुरुषः प्रकृतिस्थो हि भुङ्क्ते प्रकृतिजान्गुणान् ।
कारणं गुणसङ्गोऽस्य सदसद्योनिजन्मसु ॥ १३.२२ ॥
પ્રકૃતિમાં સ્થિત પુરુષ જ પ્રકૃતિજન્ય ગુણોને ભોગવે છે. ગુણોનો સંગ જ સારી-નરસી યોનિઓમાં તેના જન્મનું કારણ છે.
13.23
उपद्रष्टाऽनुमन्ता च भर्ता भोक्ता महेश्वरः ।
परमात्मेति चाप्युक्तो देहेऽस्मिन्पुरुषः परः ॥ १३.२३ ॥
આ દેહમાં રહેલા પરમ પુરુષને સાક્ષી, અનુમતિ આપનાર, ધારણ કરનાર, ભોગવનાર, મહેશ્વર અને પરમાત્મા પણ કહેવામાં આવે છે.
13.24
य एवं वेत्ति पुरुषं प्रकृतिं च गुणैःसह ।
सर्वथा वर्तमानोऽपि न स भूयोऽभिजायते ॥ १३.२४ ॥
જે આ રીતે પુરુષને અને ગુણો સહિત પ્રકૃતિને જાણે છે, તે કોઈ પણ રીતે વર્તતો હોય તો પણ ફરી જન્મ લેતો નથી.
13.25
ध्यानेनात्मनि पश्यन्ति केचिदात्मानमात्मना ।
अन्ये सांख्येन योगेन कर्मयोगेन चापरे ॥ १३.२५ ॥
કેટલાક ધ્યાન દ્વારા પોતાનામાં પોતાના વડે આત્માને જુએ છે; બીજા સાંખ્યયોગ દ્વારા અને કેટલાક કર્મયોગ દ્વારા.
13.26
अन्ये त्वेवमजानन्तः श्रुत्वाऽन्येभ्य उपासते ।
तेऽपि चातितरन्त्येव मृत्युं श्रुतिपरायणाः ॥ १३.२६ ॥
પરંતુ આ રીતે ન જાણનારા બીજા લોકો બીજાઓ પાસેથી સાંભળીને ઉપાસના કરે છે; સાંભળેલાને પરાયણ એવા તેઓ પણ નિશ્ચિતપણે મૃત્યુને પાર કરે છે.
13.27
यावत्सञ्जायते किञ्चित्सत्त्वं स्थावरजङ्गमम् ।
क्षेत्रक्षेत्रज्ञसंयोगात्तद्विद्धि भरतर्षभ ॥ १३.२७ ॥
હે ભરતશ્રેષ્ઠ, સ્થાવર કે જંગમ જે કોઈ પ્રાણી ઉત્પન્ન થાય છે, તેને ક્ષેત્ર અને ક્ષેત્રજ્ઞના સંયોગથી ઉત્પન્ન થયેલું જાણ.
13.28
समं सर्वेषु भूतेषु तिष्ठन्तं परमेश्वरम् ।
विनश्यत्स्वविनश्यन्तं यः पश्यति स पश्यति ॥ १३.२८ ॥
જે સર્વ પ્રાણીઓમાં સમાનરૂપે સ્થિત, નાશ પામનારાઓમાં અવિનાશી એવા પરમેશ્વરને જુએ છે, તે જ ખરેખર જુએ છે.
13.29
समं पश्यन्हि सर्वत्र समवस्थितमीश्वरम् ।
न हिनस्त्यात्मनाऽऽत्मानं ततो याति परां गतिम् ॥ १३.२९ ॥
કારણ કે સર્વત્ર સમાનરૂપે સ્થિત ઈશ્વરને સમાન રીતે જોતો તે પોતાના વડે પોતાનો નાશ કરતો નથી; તેથી તે પરમ ગતિને પામે છે.
13.30
प्रकृत्यैव च कर्माणि क्रियमाणानि सर्वशः ।
यः पश्यति तथाऽऽत्मानमकर्तारं स पश्यति ॥ १३.३० ॥
જે જુએ છે કે સર્વ કર્મો સર્વ રીતે પ્રકૃતિ દ્વારા જ કરાય છે, અને તે જ રીતે આત્માને અકર્તા જુએ છે, તે જ ખરેખર જુએ છે.
13.31
यदा भूतपृथग्भावमेकस्थमनुपश्यति ।
तत एव च विस्तारं ब्रह्म सम्पद्यते तदा ॥ १३.३१ ॥
જ્યારે મનુષ્ય પ્રાણીઓના ભિન્ન ભિન્ન અસ્તિત્વને એકમાં જ સ્થિત અને તેમાંથી જ તેમનો વિસ્તાર થયેલો જુએ છે, ત્યારે તે બ્રહ્મને પામે છે.
13.32
अनादित्वान्निर्गुणत्वात्परमात्मायमव्ययः ।
शरीरस्थोऽपि कौन्तेय न करोति न लिप्यते ॥ १३.३२ ॥
હે કૌંતેય, અનાદિ અને નિર્ગુણ હોવાથી આ અવિનાશી પરમાત્મા શરીરમાં રહેવા છતાં કંઈ કરતો નથી અને લેપાતો નથી.
13.33
यथा सर्वगतं सौक्ष्म्यादाकाशं नोपलिप्यते ।
सर्वत्रावस्थितो देहे तथाऽऽत्मा नोपलिप्यते ॥ १३.३३ ॥
જેમ સર્વવ્યાપી આકાશ સૂક્ષ્મ હોવાથી લેપાતું નથી, તેમ દેહમાં સર્વત્ર રહેલો આત્મા લેપાતો નથી.
13.34
यथा प्रकाशयत्येकः कृत्स्नं लोकमिमं रविः ।
क्षेत्रं क्षेत्री तथा कृत्स्नं प्रकाशयति भारत ॥ १३.३४ ॥
હે ભારત, જેમ એક જ સૂર્ય આ સમગ્ર લોકને પ્રકાશિત કરે છે, તેમ ક્ષેત્રી સમગ્ર ક્ષેત્રને પ્રકાશિત કરે છે.
13.35
क्षेत्रक्षेत्रज्ञयोरेवमन्तरं ज्ञानचक्षुषा ।
भूतप्रकृतिमोक्षं च ये विदुर्यान्ति ते परम् ॥ १३.३५ ॥
જેઓ આ રીતે જ્ઞાનચક્ષુથી ક્ષેત્ર અને ક્ષેત્રજ્ઞ વચ્ચેનો ભેદ તથા પ્રાણીઓની પ્રકૃતિમાંથી મુક્તિ જાણે છે, તેઓ પરમને પામે છે.