భగవద్గీత · అధ్యాయం 13
हिन्दी · தமிழ் · తెలుగు · ಕನ್ನಡ · മലയാളം · বাংলা · मराठी · ગુજરાતી · ਪੰਜਾਬੀ · ଓଡ଼ିଆ · اردو · English · Español · Français · Deutsch · Português · Русский · 中文 · 日本語 · العربية · Bahasa Indonesia · ไทย
13.1
प्रकृतिं पुरुषं चैव क्षेत्रं क्षेत्रज्ञमेव च ।
एतद्वेदितुमिच्छामि ज्ञानं ज्ञेयं च केशव ॥ १३.१ ॥
అర్జునుడు పలికెను: కేశవా, ప్రకృతిని, పురుషుని, క్షేత్రాన్ని, క్షేత్రజ్ఞుని, జ్ఞానాన్ని, జ్ఞేయాన్ని తెలుసుకోవాలని కోరుకుంటున్నాను.
13.2
इदं शरीरं कौन्तेय क्षेत्रमित्यभिधीयते ।
एतद्यो वेत्ति तं प्राहुः क्षेत्रज्ञ इति तद्विदः ॥ १३.२ ॥
శ్రీభగవానుడు పలికెను: కౌంతేయా, ఈ శరీరం క్షేత్రమని చెప్పబడుతుంది. దీనిని తెలిసినవానిని, వాటిని తెలిసినవారు క్షేత్రజ్ఞుడని అంటారు.
13.3
क्षेत्रज्ञं चापि मां विद्धि सर्वक्षेत्रेषु भारत ।
क्षेत्रक्षेत्रज्ञयोर्ज्ञानं यत्तज्ज्ञानं मतं मम ॥ १३.३ ॥
భారతా, అన్ని క్షేత్రాలలోను క్షేత్రజ్ఞుడను కూడా నేనే అని తెలుసుకో. క్షేత్ర క్షేత్రజ్ఞుల జ్ఞానమే జ్ఞానమని నా అభిప్రాయం.
13.4
तत्क्षेत्रं यच्च यादृक् च यद्विकारि यतश्च यत् ।
स च यो यत्प्रभावश्च तत्समासेन मे शृणु ॥ १३.४ ॥
ఆ క్షేత్రం ఏది, ఎటువంటిది, ఏ వికారాలు కలది, దేని నుండి ఏది పుట్టింది; అతడు ఎవరు, అతని ప్రభావం ఏమిటి అనేది సంక్షేపంగా నా నుండి విను.
13.5
ऋषिभिर्बहुधा गीतं छन्दोभिर्विविधैः पृथक् ।
ब्रह्मसूत्रपदैश्चैव हेतुमद्भिर्विनिश्चितैः ॥ १३.५ ॥
ఇది ఋషులచే అనేక విధాలుగా, వివిధ ఛందస్సులలో వేరువేరుగా గానం చేయబడింది; హేతుబద్ధమైన, నిశ్చితమైన బ్రహ్మసూత్ర పదాలచేత కూడా చెప్పబడింది.
13.6
महाभूतान्यहङ्कारो बुद्धिरव्यक्तमेव च ।
इन्द्रियाणि दशैकं च पञ्च चेन्द्रियगोचराः ॥ १३.६ ॥
మహాభూతాలు, అహంకారం, బుద్ధి, అవ్యక్తం; పది ఇంద్రియాలు, ఒకటి (మనస్సు), ఇంద్రియాల ఐదు విషయాలు.
13.7
इच्छा द्वेषः सुखं दुःखं सङ्घातश्चेतनाधृतिः ।
एतत्क्षेत्रं समासेन सविकारमुदाहृतम् ॥ १३.७ ॥
ఇచ్ఛ, ద్వేషం, సుఖం, దుఃఖం, సంఘాతం, చేతన, ధృతి — వికారాలతో కూడిన ఈ క్షేత్రం సంక్షేపంగా చెప్పబడింది.
13.8
अमानित्वमदम्भित्वमहिंसा क्षान्तिरार्जवम् ।
आचार्योपासनं शौचं स्थैर्यमात्मविनिग्रहः ॥ १३.८ ॥
అభిమానం లేకపోవడం, దంభం లేకపోవడం, అహింస, క్షమ, ఋజుత్వం, ఆచార్యోపాసన, శౌచం, స్థైర్యం, ఆత్మనిగ్రహం;
13.9
इन्द्रियार्थेषु वैराग्यमनहङ्कार एव च ।
जन्ममृत्युजराव्याधिदुःखदोषानुदर्शनम् ॥ १३.९ ॥
ఇంద్రియ విషయాలలో వైరాగ్యం, అహంకారం లేకపోవడం, జన్మ మృత్యు జరా వ్యాధి దుఃఖాలలోని దోషాన్ని మరలా మరలా చూడడం;
13.10
असक्तिरनभिष्वङ्गः पुत्रदारगृहादिषु ।
नित्यं च समचित्तत्वमिष्टानिष्टोपपत्तिषु ॥ १३.१० ॥
ఆసక్తి లేకపోవడం, పుత్ర, భార్య, గృహాదులలో మమకారం లేకపోవడం, ఇష్టానిష్టాలు కలిగినప్పుడు ఎల్లప్పుడూ సమచిత్తత్వం;
13.11
मयि चानन्ययोगेन भक्तिरव्यभिचारिणी ।
विविक्तदेशसेवित्वमरतिर्जनसंसदि ॥ १३.११ ॥
నాయందు అనన్యయోగంతో అచంచలమైన భక్తి, ఏకాంత ప్రదేశాన్ని సేవించడం, జనసమూహంలో అనాసక్తి;
13.12
अध्यात्मज्ञाननित्यत्वं तत्त्वज्ञानार्थदर्शनम् ।
एतज्ज्ञानमिति प्रोक्तमज्ञानं यदतोन्यथा ॥ १३.१२ ॥
అధ్యాత్మజ్ఞానంలో నిత్యనిష్ఠ, తత్త్వజ్ఞాన ప్రయోజనాన్ని దర్శించడం — ఇదే జ్ఞానమని చెప్పబడింది; దీనికి భిన్నమైనది అజ్ఞానం.
13.13
ज्ञेयं यत्तत्प्रवक्ष्यामि यज्ज्ञात्वाऽमृतमश्नुते ।
अनादिमत्परं ब्रह्म न सत्तन्नासदुच्यते ॥ १३.१३ ॥
తెలుసుకోవలసినదానిని, దేనిని తెలుసుకొని మనిషి అమృతత్వాన్ని పొందుతాడో దానిని, నేను చెబుతాను. అది అనాది అయిన పరబ్రహ్మం; అది సత్తు అనీ అసత్తు అనీ చెప్పబడదు.
13.14
सर्वतः पाणिपादं तत्सर्वतोऽक्षिशिरोमुखम् ।
सर्वतः श्रुतिमल्लोके सर्वमावृत्य तिष्ठति ॥ १३.१४ ॥
దానికి అన్నివైపులా చేతులు, కాళ్ళు; అన్నివైపులా కళ్ళు, తలలు, ముఖాలు; అన్నివైపులా చెవులు ఉన్నాయి. లోకంలో అది అన్నిటినీ ఆవరించి ఉంటుంది.
13.15
सर्वेन्द्रियगुणाभासं सर्वेन्द्रियविवर्जितम् ।
असक्तं सर्वभृच्चैव निर्गुणं गुणभोक्तृ च ॥ १३.१५ ॥
అది అన్ని ఇంద్రియాల గుణాల ద్వారా ప్రకాశిస్తుంది, అయినా అన్ని ఇంద్రియాలు లేనిది; ఆసక్తి లేనిది, అయినా అన్నిటినీ భరించేది; నిర్గుణమైనది, అయినా గుణాలను అనుభవించేది.
13.16
बहिरन्तश्च भूतानामचरं चरमेव च ।
सूक्ष्मत्वात्तदविज्ञेयं दूरस्थं चान्तिके च तत् ॥ १३.१६ ॥
అది ప్రాణుల బయటా లోపలా ఉంది; చలించనిదీ చలించేదీ అదే. సూక్ష్మత్వం వల్ల అది తెలియరానిది; అది దూరంగానూ ఉంది, దగ్గరగానూ ఉంది.
13.17
अविभक्तं च भूतेषु विभक्तमिव च स्थितम् ।
भूतभर्तृ च तज्ज्ञेयं ग्रसिष्णु प्रभविष्णु च ॥ १३.१७ ॥
అది విభజించబడనిదైనా ప్రాణులలో విభజించబడినట్లు ఉంటుంది. అది ప్రాణులను పోషించేది, మ్రింగేది, పుట్టించేది అని తెలుసుకోవాలి.
13.18
ज्योतिषामपि तज्ज्योतिस्तमसः परमुच्यते ।
ज्ञानं ज्ञेयं ज्ञानगम्यं हृदि सर्वस्य विष्ठितम् ॥ १३.१८ ॥
అది జ్యోతులకే జ్యోతి, చీకటికి అతీతమైనది అని చెప్పబడుతుంది. అదే జ్ఞానం, జ్ఞేయం, జ్ఞానంతో పొందదగినది; అది అందరి హృదయంలో నెలకొని ఉంది.
13.19
इति क्षेत्रं तथा ज्ञानं ज्ञेयं चोक्तं समासतः ।
मद्भक्त एतद्विज्ञाय मद्भावायोपपद्यते ॥ १३.१९ ॥
ఈ విధంగా క్షేత్రం, జ్ఞానం, జ్ఞేయం సంక్షిప్తంగా చెప్పబడ్డాయి. నా భక్తుడు దీనిని తెలుసుకొని నా భావాన్ని పొందుతాడు.
13.20
प्रकृतिं पुरुषं चैव विद्ध्यनादी उभावपि ।
विकारांश्च गुणांश्चैव विद्धि प्रकृतिसंभवान् ॥ १३.२० ॥
ప్రకృతి, పురుషుడు ఇద్దరూ అనాదులని తెలుసుకో. వికారాలు, గుణాలు ప్రకృతి నుండి పుట్టినవని కూడా తెలుసుకో.
13.21
कार्यकारणकर्तृत्वे हेतुः प्रकृतिरुच्यते ।
पुरुषः सुखदुःखानां भोक्तृत्वे हेतुरुच्यते ॥ १३.२१ ॥
కార్యకరణాల కర్తృత్వానికి ప్రకృతి కారణమని చెప్పబడుతుంది; సుఖదుఃఖాల భోక్తృత్వానికి పురుషుడు కారణమని చెప్పబడుతుంది.
13.22
पुरुषः प्रकृतिस्थो हि भुङ्क्ते प्रकृतिजान्गुणान् ।
कारणं गुणसङ्गोऽस्य सदसद्योनिजन्मसु ॥ १३.२२ ॥
ప్రకృతిలో ఉన్న పురుషుడే ప్రకృతిజన్యమైన గుణాలను అనుభవిస్తాడు. గుణసంగమే మంచి చెడు యోనులలో అతని జన్మలకు కారణం.
13.23
उपद्रष्टाऽनुमन्ता च भर्ता भोक्ता महेश्वरः ।
परमात्मेति चाप्युक्तो देहेऽस्मिन्पुरुषः परः ॥ १३.२३ ॥
ఈ దేహంలోని పరమ పురుషుడు సాక్షి, అనుమతించేవాడు, భరించేవాడు, అనుభవించేవాడు, మహేశ్వరుడు, పరమాత్మ అని కూడా చెప్పబడతాడు.
13.24
य एवं वेत्ति पुरुषं प्रकृतिं च गुणैःसह ।
सर्वथा वर्तमानोऽपि न स भूयोऽभिजायते ॥ १३.२४ ॥
ఈ విధంగా పురుషుని, గుణాలతో కూడిన ప్రకృతిని తెలిసినవాడు ఏ విధంగా ప్రవర్తించినా మళ్ళీ జన్మించడు.
13.25
ध्यानेनात्मनि पश्यन्ति केचिदात्मानमात्मना ।
अन्ये सांख्येन योगेन कर्मयोगेन चापरे ॥ १३.२५ ॥
కొందరు ధ్యానం ద్వారా తమలో తమచేత ఆత్మను దర్శిస్తారు; మరికొందరు సాంఖ్యయోగం ద్వారా, ఇంకొందరు కర్మయోగం ద్వారా దర్శిస్తారు.
13.26
अन्ये त्वेवमजानन्तः श्रुत्वाऽन्येभ्य उपासते ।
तेऽपि चातितरन्त्येव मृत्युं श्रुतिपरायणाः ॥ १३.२६ ॥
కానీ ఇలా తెలియని మరికొందరు ఇతరుల నుండి విని ఉపాసిస్తారు; విన్నదానినే ఆశ్రయించిన వారు కూడా నిశ్చయంగా మృత్యువును దాటుతారు.
13.27
यावत्सञ्जायते किञ्चित्सत्त्वं स्थावरजङ्गमम् ।
क्षेत्रक्षेत्रज्ञसंयोगात्तद्विद्धि भरतर्षभ ॥ १३.२७ ॥
భరతర్షభా, స్థావరమైనా జంగమమైనా, ఏ ప్రాణి పుట్టినా, అది క్షేత్ర క్షేత్రజ్ఞుల సంయోగం వల్లనే అని తెలుసుకో.
13.28
समं सर्वेषु भूतेषु तिष्ठन्तं परमेश्वरम् ।
विनश्यत्स्वविनश्यन्तं यः पश्यति स पश्यति ॥ १३.२८ ॥
అన్ని ప్రాణులలో సమంగా స్థితుడై, నశించే వాటిలో నశించని పరమేశ్వరుని ఎవడు చూస్తాడో, వాడే నిజంగా చూస్తాడు.
13.29
समं पश्यन्हि सर्वत्र समवस्थितमीश्वरम् ।
न हिनस्त्यात्मनाऽऽत्मानं ततो याति परां गतिम् ॥ १३.२९ ॥
సర్వత్ర సమంగా స్థితుడైన ఈశ్వరుని సమంగా చూస్తూ, అతడు తన చేత తనను హింసించుకోడు; అందువల్ల పరమగతిని పొందుతాడు.
13.30
प्रकृत्यैव च कर्माणि क्रियमाणानि सर्वशः ।
यः पश्यति तथाऽऽत्मानमकर्तारं स पश्यति ॥ १३.३० ॥
అన్ని కర్మలూ అన్ని విధాలా ప్రకృతి చేతనే చేయబడుతున్నాయని, అలాగే ఆత్మ కర్త కాదని ఎవడు చూస్తాడో, వాడే నిజంగా చూస్తాడు.
13.31
यदा भूतपृथग्भावमेकस्थमनुपश्यति ।
तत एव च विस्तारं ब्रह्म सम्पद्यते तदा ॥ १३.३१ ॥
ఎప్పుడు ప్రాణుల వేర్వేరు ఉనికిని ఒక్కదానిలోనే స్థితమైనదిగా, దాని నుండే వాటి విస్తారాన్ని చూస్తాడో, అప్పుడు అతడు బ్రహ్మను పొందుతాడు.
13.32
अनादित्वान्निर्गुणत्वात्परमात्मायमव्ययः ।
शरीरस्थोऽपि कौन्तेय न करोति न लिप्यते ॥ १३.३२ ॥
కౌంతేయా, అనాది అయినందువల్ల, నిర్గుణమైనందువల్ల, ఈ అవ్యయమైన పరమాత్మ శరీరంలో ఉన్నప్పటికీ ఏమీ చేయదు, దేనిచేతా అంటబడదు.
13.33
यथा सर्वगतं सौक्ष्म्यादाकाशं नोपलिप्यते ।
सर्वत्रावस्थितो देहे तथाऽऽत्मा नोपलिप्यते ॥ १३.३३ ॥
సర్వవ్యాపకమైన ఆకాశం సూక్ష్మత్వం వల్ల దేనిచేతా అంటబడనట్లే, దేహమంతటా ఉన్న ఆత్మ కూడా అంటబడదు.
13.34
यथा प्रकाशयत्येकः कृत्स्नं लोकमिमं रविः ।
क्षेत्रं क्षेत्री तथा कृत्स्नं प्रकाशयति भारत ॥ १३.३४ ॥
భారతా, ఒక్క సూర్యుడే ఈ లోకమంతటినీ ప్రకాశింపజేసినట్లు, క్షేత్రి క్షేత్రమంతటినీ ప్రకాశింపజేస్తాడు.
13.35
क्षेत्रक्षेत्रज्ञयोरेवमन्तरं ज्ञानचक्षुषा ।
भूतप्रकृतिमोक्षं च ये विदुर्यान्ति ते परम् ॥ १३.३५ ॥
ఈ విధంగా జ్ఞాననేత్రంతో క్షేత్ర క్షేత్రజ్ఞుల మధ్య భేదాన్ని, ప్రాణులు ప్రకృతి నుండి విముక్తి పొందడాన్ని ఎవరు తెలుసుకుంటారో, వారు పరమాన్ని చేరుకుంటారు.