ภควัทคีตา · อัธยายะ 13
हिन्दी · தமிழ் · తెలుగు · ಕನ್ನಡ · മലയാളം · বাংলা · मराठी · ગુજરાતી · ਪੰਜਾਬੀ · ଓଡ଼ିଆ · اردو · English · Español · Français · Deutsch · Português · Русский · 中文 · 日本語 · العربية · Bahasa Indonesia · ไทย
13.1
प्रकृतिं पुरुषं चैव क्षेत्रं क्षेत्रज्ञमेव च ।
एतद्वेदितुमिच्छामि ज्ञानं ज्ञेयं च केशव ॥ १३.१ ॥
อรชุนกล่าวว่า ปรกฤติและปุรุษะ ทั้งเขตและผู้รู้เขต ความรู้และสิ่งที่พึงรู้ ข้าพระองค์ปรารถนาจะเข้าใจสิ่งเหล่านี้ โอ เกศวะ
13.2
इदं शरीरं कौन्तेय क्षेत्रमित्यभिधीयते ।
एतद्यो वेत्ति तं प्राहुः क्षेत्रज्ञ इति तद्विदः ॥ १३.२ ॥
พระผู้เป็นเจ้าตรัสว่า ร่างกายนี้ โอ เการเตยะ เรียกว่าเขต ผู้ใดรู้เขตนี้ ผู้รู้เรื่องเหล่านี้เรียกผู้นั้นว่าผู้รู้เขต
13.3
क्षेत्रज्ञं चापि मां विद्धि सर्वक्षेत्रेषु भारत ।
क्षेत्रक्षेत्रज्ञयोर्ज्ञानं यत्तज्ज्ञानं मतं मम ॥ १३.३ ॥
โอ ภารตะ จงรู้ว่าเราคือผู้รู้เขตในทุกเขตเช่นกัน ความรู้เรื่องเขตและผู้รู้เขต นั่นแหละในความเห็นของเราคือความรู้
13.4
तत्क्षेत्रं यच्च यादृक् च यद्विकारि यतश्च यत् ।
स च यो यत्प्रभावश्च तत्समासेन मे शृणु ॥ १३.४ ॥
จงฟังจากเราโดยย่อว่าเขตนั้นคืออะไร เป็นเช่นไร มีการแปรเปลี่ยนอย่างไร และสิ่งใดเกิดจากสิ่งใด รวมทั้งผู้นั้นคือใครและมีอำนาจเช่นไร
13.5
ऋषिभिर्बहुधा गीतं छन्दोभिर्विविधैः पृथक् ।
ब्रह्मसूत्रपदैश्चैव हेतुमद्भिर्विनिश्चितैः ॥ १३.५ ॥
เรื่องนี้ฤๅษีได้ขับร้องไว้หลายแบบ แยกเป็นบทสวดต่าง ๆ และในถ้อยคำของพรหมสูตร ซึ่งมีเหตุผลและแน่นอน
13.6
महाभूतान्यहङ्कारो बुद्धिरव्यक्तमेव च ।
इन्द्रियाणि दशैकं च पञ्च चेन्द्रियगोचराः ॥ १३.६ ॥
มหาภูตทั้งห้า อหังการ พุทธิ และอวยักตะ อินทรีย์สิบและหนึ่ง (มนัส) และวิษยะทั้งห้าของอินทรีย์
13.7
इच्छा द्वेषः सुखं दुःखं सङ्घातश्चेतनाधृतिः ।
एतत्क्षेत्रं समासेन सविकारमुदाहृतम् ॥ १३.७ ॥
ความปรารถนา ความเกลียด สุข ทุกข์ การประชุมรวมกัน จิตสำนึกและความมั่นคง นี่คือเขตพร้อมทั้งการแปรเปลี่ยน กล่าวโดยย่อ
13.8
अमानित्वमदम्भित्वमहिंसा क्षान्तिरार्जवम् ।
आचार्योपासनं शौचं स्थैर्यमात्मविनिग्रहः ॥ १३.८ ॥
ความถ่อมตน ความไม่โอ้อวด ความไม่เบียดเบียน ความอดทน ความซื่อตรง การรับใช้อาจารย์ ความสะอาด ความมั่นคง การควบคุมตน
13.9
इन्द्रियार्थेषु वैराग्यमनहङ्कार एव च ।
जन्ममृत्युजराव्याधिदुःखदोषानुदर्शनम् ॥ १३.९ ॥
ความคลายกำหนัดในวิษยะของอินทรีย์ และความไม่ถือตัว รวมทั้งการเห็นโทษของการเกิด ความตาย ความแก่ ความเจ็บป่วย และความทุกข์
13.10
असक्तिरनभिष्वङ्गः पुत्रदारगृहादिषु ।
नित्यं च समचित्तत्वमिष्टानिष्टोपपत्तिषु ॥ १३.१० ॥
ความไม่ยึดติด ไม่ผูกพันกับบุตร ภรรยา เรือน และสิ่งอื่นเช่นนั้น และจิตที่สม่ำเสมออยู่เสมอ ไม่ว่าจะได้สิ่งที่ปรารถนาหรือสิ่งที่ไม่ปรารถนา
13.11
मयि चानन्ययोगेन भक्तिरव्यभिचारिणी ।
विविक्तदेशसेवित्वमरतिर्जनसंसदि ॥ १३.११ ॥
ความภักดีต่อเราที่ไม่เปลี่ยนแปลง ด้วยโยคะที่ไม่แยกจากเรา การอยู่ในที่สงัด และไม่ยินดีในหมู่ชนผู้มาชุมนุมกัน
13.12
अध्यात्मज्ञाननित्यत्वं तत्त्वज्ञानार्थदर्शनम् ।
एतज्ज्ञानमिति प्रोक्तमज्ञानं यदतोन्यथा ॥ १३.१२ ॥
ความมั่นคงอยู่ในความรู้เรื่องอาตมัน และการเห็นจุดหมายของการรู้สัจธรรม นี้เรียกว่าความรู้ สิ่งอื่นที่ต่างออกไปคืออวิชชา
13.13
ज्ञेयं यत्तत्प्रवक्ष्यामि यज्ज्ञात्वाऽमृतमश्नुते ।
अनादिमत्परं ब्रह्म न सत्तन्नासदुच्यते ॥ १३.१३ ॥
เราจะกล่าวถึงสิ่งที่พึงรู้ เมื่อรู้แล้วย่อมบรรลุอมฤต คือพรหมันสูงสุดที่ไม่มีจุดเริ่มต้น ซึ่งกล่าวกันว่าไม่ใช่ทั้งสัตและอสัต
13.14
सर्वतः पाणिपादं तत्सर्वतोऽक्षिशिरोमुखम् ।
सर्वतः श्रुतिमल्लोके सर्वमावृत्य तिष्ठति ॥ १३.१४ ॥
มีมือและเท้าทุกทิศ มีตา ศีรษะ และหน้าทุกทิศ มีหูทุกทิศในโลก พรหมันนั้นดำรงอยู่และห่อหุ้มทุกสิ่ง
13.15
सर्वेन्द्रियगुणाभासं सर्वेन्द्रियविवर्जितम् ।
असक्तं सर्वभृच्चैव निर्गुणं गुणभोक्तृ च ॥ १३.१५ ॥
พระองค์ปรากฏผ่านคุณสมบัติของอินทรีย์ทั้งปวง แต่ปราศจากอินทรีย์ทั้งปวง ไม่ยึดติด แต่ค้ำจุนทุกสิ่ง พ้นจากคุณ แต่เสวยคุณ
13.16
बहिरन्तश्च भूतानामचरं चरमेव च ।
सूक्ष्मत्वात्तदविज्ञेयं दूरस्थं चान्तिके च तत् ॥ १३.१६ ॥
พระองค์อยู่ภายนอกและภายในของสรรพสัตว์ ทั้งที่ไม่เคลื่อนไหวและเคลื่อนไหว เพราะละเอียดยิ่ง จึงไม่อาจรู้ได้ พระองค์อยู่ไกลและอยู่ใกล้
13.17
अविभक्तं च भूतेषु विभक्तमिव च स्थितम् ।
भूतभर्तृ च तज्ज्ञेयं ग्रसिष्णु प्रभविष्णु च ॥ १३.१७ ॥
แม้ไม่แบ่งแยกอยู่ในสรรพสัตว์ แต่ดำรงอยู่ราวกับแบ่งแยก พึงรู้ว่าพระองค์เป็นผู้ค้ำจุนสรรพสัตว์ ผู้กลืนกินและผู้ให้กำเนิด
13.18
ज्योतिषामपि तज्ज्योतिस्तमसः परमुच्यते ।
ज्ञानं ज्ञेयं ज्ञानगम्यं हृदि सर्वस्य विष्ठितम् ॥ १३.१८ ॥
กล่าวกันว่าพระองค์เป็นแสงแห่งแสงทั้งปวง อยู่พ้นจากความมืด เป็นความรู้ เป็นสิ่งที่พึงรู้ และเป็นจุดหมายของความรู้ ประดิษฐานอยู่ในหทัยของทุกชีวิต
13.19
इति क्षेत्रं तथा ज्ञानं ज्ञेयं चोक्तं समासतः ।
मद्भक्त एतद्विज्ञाय मद्भावायोपपद्यते ॥ १३.१९ ॥
ดังนี้ เขต ความรู้ และสิ่งที่พึงรู้ ได้ถูกกล่าวโดยย่อแล้ว ผู้ภักดีของเรา เมื่อเข้าใจสิ่งนี้แล้ว ย่อมบรรลุสภาวะของเรา
13.20
प्रकृतिं पुरुषं चैव विद्ध्यनादी उभावपि ।
विकारांश्च गुणांश्चैव विद्धि प्रकृतिसंभवान् ॥ १३.२० ॥
จงรู้ว่าปรกฤติและปุรุษะทั้งสองไม่มีจุดเริ่มต้น และจงรู้ว่าการแปรเปลี่ยนและคุณทั้งหลายเกิดจากปรกฤติ
13.21
कार्यकारणकर्तृत्वे हेतुः प्रकृतिरुच्यते ।
पुरुषः सुखदुःखानां भोक्तृत्वे हेतुरुच्यते ॥ १३.२१ ॥
ประกฤติกล่าวกันว่าเป็นเหตุในการก่อให้เกิดผลและเครื่องมือ ปุรุษกล่าวกันว่าเป็นเหตุในการรับความสุขและความทุกข์
13.22
पुरुषः प्रकृतिस्थो हि भुङ्क्ते प्रकृतिजान्गुणान् ।
कारणं गुणसङ्गोऽस्य सदसद्योनिजन्मसु ॥ १३.२२ ॥
ปุรุษซึ่งประทับอยู่ในประกฤติย่อมเสวยคุณทั้งหลายที่เกิดจากประกฤติ ความยึดติดในคุณเหล่านั้นเป็นเหตุให้ปุรุษเกิดในครรภ์ที่ดีและชั่ว
13.23
उपद्रष्टाऽनुमन्ता च भर्ता भोक्ता महेश्वरः ।
परमात्मेति चाप्युक्तो देहेऽस्मिन्पुरुषः परः ॥ १३.२३ ॥
ปุรุษสูงสุดผู้ประทับอยู่ในร่างกายนี้ ยังถูกเรียกว่าผู้เห็นอยู่ ผู้อนุญาต ผู้ค้ำจุน ผู้เสวย พระมเหศวร และปรมาตมันด้วย
13.24
य एवं वेत्ति पुरुषं प्रकृतिं च गुणैःसह ।
सर्वथा वर्तमानोऽपि न स भूयोऽभिजायते ॥ १३.२४ ॥
ผู้ที่รู้ปุรุษและประกฤติพร้อมทั้งคุณทั้งหลายเช่นนี้ ย่อมไม่เกิดอีก ไม่ว่าเขาจะดำรงชีวิตอยู่ในรูปแบบใดก็ตาม
13.25
ध्यानेनात्मनि पश्यन्ति केचिदात्मानमात्मना ।
अन्ये सांख्येन योगेन कर्मयोगेन चापरे ॥ १३.२५ ॥
บางคนเห็นอาตมันในตนด้วยตนเองโดยการทำสมาธิ บางคนด้วยโยคะแห่งสางขยะ และอีกบางคนด้วยกรรมโยคะ
13.26
अन्ये त्वेवमजानन्तः श्रुत्वाऽन्येभ्य उपासते ।
तेऽपि चातितरन्त्येव मृत्युं श्रुतिपरायणाः ॥ १३.२६ ॥
ส่วนบางคนที่ไม่รู้เช่นนี้ ฟังจากผู้อื่นแล้วจึงบูชา ผู้เหล่านั้นแม้ยึดมั่นในสิ่งที่ได้ฟังมา ก็ย่อมข้ามพ้นมฤตยูได้อย่างแน่นอน
13.27
यावत्सञ्जायते किञ्चित्सत्त्वं स्थावरजङ्गमम् ।
क्षेत्रक्षेत्रज्ञसंयोगात्तद्विद्धि भरतर्षभ ॥ १३.२७ ॥
สิ่งมีชีวิตใดก็ตามที่เกิดขึ้น ไม่ว่าจะนิ่งหรือเคลื่อนไหว จงรู้ว่ามันเกิดจากการประสานกันของเขตและผู้รู้เขต โอ ภรตรรษภะ
13.28
समं सर्वेषु भूतेषु तिष्ठन्तं परमेश्वरम् ।
विनश्यत्स्वविनश्यन्तं यः पश्यति स पश्यति ॥ १३.२८ ॥
ผู้ใดเห็นพระปรมেশวรประทับอยู่อย่างเสมอกันในสรรพสัตว์ คือสิ่งที่ไม่พินาศอยู่ในสิ่งที่พินาศ ผู้นั้นแลเห็นจริง
13.29
समं पश्यन्हि सर्वत्र समवस्थितमीश्वरम् ।
न हिनस्त्यात्मनाऽऽत्मानं ततो याति परां गतिम् ॥ १३.२९ ॥
ผู้เห็นพระผู้เป็นใหญ่ทรงดำรงอยู่อย่างเสมอกันทุกหนทุกแห่ง ย่อมไม่ทำร้ายตนด้วยตน เพราะเหตุนั้นจึงบรรลุถึงคติอันสูงสุด
13.30
प्रकृत्यैव च कर्माणि क्रियमाणानि सर्वशः ।
यः पश्यति तथाऽऽत्मानमकर्तारं स पश्यति ॥ १३.३० ॥
ผู้ใดเห็นว่ากรรมทั้งปวงถูกกระทำในทุกประการโดยประกฤติเท่านั้น และเห็นอาตมันว่าไม่ใช่ผู้กระทำเช่นเดียวกัน ผู้นั้นแลเห็นจริง
13.31
यदा भूतपृथग्भावमेकस्थमनुपश्यति ।
तत एव च विस्तारं ब्रह्म सम्पद्यते तदा ॥ १३.३१ ॥
เมื่อใดผู้นั้นเห็นความแยกต่างกันของสรรพสัตว์ว่าดำรงอยู่ในหนึ่งเดียว และการแผ่ขยายออกมาจากสิ่งนั้นเพียงอย่างเดียว เมื่อนั้นเขาก็บรรลุพรหมัน
13.32
अनादित्वान्निर्गुणत्वात्परमात्मायमव्ययः ।
शरीरस्थोऽपि कौन्तेय न करोति न लिप्यते ॥ १३.३२ ॥
อาตมันสูงสุดอันไม่เสื่อมสลายนี้ เพราะไม่มีจุดเริ่มต้นและอยู่เหนือคุณทั้งหลาย โอ เการเตยะ แม้ประทับอยู่ในร่างกาย ก็ไม่ทำและไม่ถูกแปดเปื้อน
13.33
यथा सर्वगतं सौक्ष्म्यादाकाशं नोपलिप्यते ।
सर्वत्रावस्थितो देहे तथाऽऽत्मा नोपलिप्यते ॥ १३.३३ ॥
เหมือนอากาศที่แผ่ไปทั่วซึ่งไม่ถูกแปดเปื้อนเพราะความละเอียดของมัน อาตมันที่ประทับอยู่ทุกแห่งในร่างกายก็ไม่ถูกแปดเปื้อนฉันนั้น
13.34
यथा प्रकाशयत्येकः कृत्स्नं लोकमिमं रविः ।
क्षेत्रं क्षेत्री तथा कृत्स्नं प्रकाशयति भारत ॥ १३.३४ ॥
เหมือนดวงอาทิตย์ดวงเดียวส่องสว่างโลกทั้งสิ้นนี้ฉันใด ผู้เป็นเจ้าของเขตก็ส่องสว่างเขตทั้งสิ้นฉันนั้น โอ ภารตะ
13.35
क्षेत्रक्षेत्रज्ञयोरेवमन्तरं ज्ञानचक्षुषा ।
भूतप्रकृतिमोक्षं च ये विदुर्यान्ति ते परम् ॥ १३.३५ ॥
ผู้ใดด้วยดวงตาแห่งปัญญารู้ความแตกต่างระหว่างเขตกับผู้รู้เขตเช่นนี้ และรู้การหลุดพ้นของสรรพสัตว์จากประกฤติ ผู้นั้นย่อมไปถึงสิ่งสูงสุด