ਭਗਵਦ ਗੀਤਾ · ਅਧਿਆਇ 13
हिन्दी · தமிழ் · తెలుగు · ಕನ್ನಡ · മലയാളം · বাংলা · मराठी · ગુજરાતી · ਪੰਜਾਬੀ · ଓଡ଼ିଆ · اردو · English · Español · Français · Deutsch · Português · Русский · 中文 · 日本語 · العربية · Bahasa Indonesia · ไทย
13.1
प्रकृतिं पुरुषं चैव क्षेत्रं क्षेत्रज्ञमेव च ।
एतद्वेदितुमिच्छामि ज्ञानं ज्ञेयं च केशव ॥ १३.१ ॥
ਅਰਜੁਨ ਨੇ ਕਿਹਾ: ਹੇ ਕੇਸ਼ਵ, ਪ੍ਰਕ੍ਰਿਤੀ ਅਤੇ ਪੁਰਸ਼, ਖੇਤਰ ਅਤੇ ਖੇਤਰਗਿਆ, ਗਿਆਨ ਅਤੇ ਜਾਣਨਯੋਗ, ਇਹ ਮੈਂ ਜਾਣਨਾ ਚਾਹੁੰਦਾ ਹਾਂ।
13.2
इदं शरीरं कौन्तेय क्षेत्रमित्यभिधीयते ।
एतद्यो वेत्ति तं प्राहुः क्षेत्रज्ञ इति तद्विदः ॥ १३.२ ॥
ਸ੍ਰੀ ਭਗਵਾਨ ਨੇ ਕਿਹਾ: ਹੇ ਕੌਂਤੇਯ, ਇਸ ਸਰੀਰ ਨੂੰ ਖੇਤਰ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਜੋ ਇਸ ਨੂੰ ਜਾਣਦਾ ਹੈ, ਉਸ ਨੂੰ ਇਸ ਦੇ ਜਾਣਕਾਰ ਖੇਤਰਗਿਆ ਆਖਦੇ ਹਨ।
13.3
क्षेत्रज्ञं चापि मां विद्धि सर्वक्षेत्रेषु भारत ।
क्षेत्रक्षेत्रज्ञयोर्ज्ञानं यत्तज्ज्ञानं मतं मम ॥ १३.३ ॥
ਹੇ ਭਾਰਤ, ਸਾਰੇ ਖੇਤਰਾਂ ਵਿੱਚ ਖੇਤਰਗਿਆ ਵੀ ਮੈਨੂੰ ਹੀ ਜਾਣ। ਖੇਤਰ ਅਤੇ ਖੇਤਰਗਿਆ ਦਾ ਜੋ ਗਿਆਨ ਹੈ, ਉਹੀ ਮੇਰੇ ਮਤ ਵਿੱਚ ਗਿਆਨ ਹੈ।
13.4
तत्क्षेत्रं यच्च यादृक् च यद्विकारि यतश्च यत् ।
स च यो यत्प्रभावश्च तत्समासेन मे शृणु ॥ १३.४ ॥
ਉਹ ਖੇਤਰ ਕੀ ਹੈ, ਕਿਹੋ ਜਿਹਾ ਹੈ, ਕਿਹੜੇ ਵਿਕਾਰਾਂ ਵਾਲਾ ਹੈ, ਕਿਸ ਤੋਂ ਕੀ ਉਪਜਿਆ ਹੈ; ਅਤੇ ਉਹ ਕੌਣ ਹੈ ਅਤੇ ਉਸ ਦਾ ਪ੍ਰਭਾਵ ਕੀ ਹੈ, ਇਹ ਸੰਖੇਪ ਵਿੱਚ ਮੇਰੇ ਤੋਂ ਸੁਣ।
13.5
ऋषिभिर्बहुधा गीतं छन्दोभिर्विविधैः पृथक् ।
ब्रह्मसूत्रपदैश्चैव हेतुमद्भिर्विनिश्चितैः ॥ १३.५ ॥
ਇਹ ਰਿਸ਼ੀਆਂ ਨੇ ਕਈ ਤਰ੍ਹਾਂ ਨਾਲ, ਵੱਖ-ਵੱਖ ਛੰਦਾਂ ਵਿੱਚ ਅਲੱਗ ਅਲੱਗ ਗਾਇਆ ਹੈ, ਅਤੇ ਤਰਕਪੂਰਨ ਤੇ ਨਿਸ਼ਚਿਤ ਬ੍ਰਹਮਸੂਤਰ ਦੇ ਪਦਾਂ ਰਾਹੀਂ ਵੀ ਦੱਸਿਆ ਗਿਆ ਹੈ।
13.6
महाभूतान्यहङ्कारो बुद्धिरव्यक्तमेव च ।
इन्द्रियाणि दशैकं च पञ्च चेन्द्रियगोचराः ॥ १३.६ ॥
ਮਹਾਂਭੂਤ, ਹਉਮੈ, ਬੁੱਧੀ ਅਤੇ ਅਵਿਅਕਤ; ਦਸ ਇੰਦਰੀਆਂ ਅਤੇ ਇੱਕ (ਮਨ), ਅਤੇ ਇੰਦਰੀਆਂ ਦੇ ਪੰਜ ਵਿਸ਼ੇ।
13.7
इच्छा द्वेषः सुखं दुःखं सङ्घातश्चेतनाधृतिः ।
एतत्क्षेत्रं समासेन सविकारमुदाहृतम् ॥ १३.७ ॥
ਇੱਛਾ, ਦਵੇਸ਼, ਸੁਖ, ਦੁੱਖ, ਸੰਘਾਤ, ਚੇਤਨਾ ਅਤੇ ਧੀਰਜ — ਵਿਕਾਰਾਂ ਸਮੇਤ ਇਹ ਖੇਤਰ ਸੰਖੇਪ ਵਿੱਚ ਦੱਸਿਆ ਗਿਆ ਹੈ।
13.8
अमानित्वमदम्भित्वमहिंसा क्षान्तिरार्जवम् ।
आचार्योपासनं शौचं स्थैर्यमात्मविनिग्रहः ॥ १३.८ ॥
ਮਾਣ ਦੀ ਘਾਟ, ਪਖੰਡ ਦੀ ਘਾਟ, ਅਹਿੰਸਾ, ਖਿਮਾ, ਸਰਲਤਾ, ਗੁਰੂ ਦੀ ਸੇਵਾ, ਪਵਿੱਤਰਤਾ, ਦ੍ਰਿੜ੍ਹਤਾ ਅਤੇ ਆਤਮ-ਸੰਜਮ;
13.9
इन्द्रियार्थेषु वैराग्यमनहङ्कार एव च ।
जन्ममृत्युजराव्याधिदुःखदोषानुदर्शनम् ॥ १३.९ ॥
ਇੰਦਰੀਆਂ ਦੇ ਵਿਸ਼ਿਆਂ ਤੋਂ ਵੈਰਾਗ, ਹੰਕਾਰ ਦੀ ਘਾਟ, ਅਤੇ ਜਨਮ, ਮੌਤ, ਬੁਢਾਪਾ, ਰੋਗ ਅਤੇ ਦੁੱਖ ਵਿੱਚ ਦੋਸ਼ ਨੂੰ ਵੇਖਣਾ;
13.10
असक्तिरनभिष्वङ्गः पुत्रदारगृहादिषु ।
नित्यं च समचित्तत्वमिष्टानिष्टोपपत्तिषु ॥ १३.१० ॥
ਅਨਾਸਕਤੀ, ਪੁੱਤਰ, ਪਤਨੀ, ਘਰ ਆਦਿ ਵਿੱਚ ਮੋਹ ਨਾ ਹੋਣਾ, ਅਤੇ ਚੰਗੇ-ਮਾੜੇ ਦੀ ਪ੍ਰਾਪਤੀ ਵਿੱਚ ਸਦਾ ਸਮ-ਚਿੱਤ ਰਹਿਣਾ;
13.11
मयि चानन्ययोगेन भक्तिरव्यभिचारिणी ।
विविक्तदेशसेवित्वमरतिर्जनसंसदि ॥ १३.११ ॥
ਮੇਰੇ ਵਿੱਚ ਅਨੰਨ ਯੋਗ ਨਾਲ ਅਡੋਲ ਭਗਤੀ, ਇਕਾਂਤ ਥਾਂ ਦਾ ਸੇਵਨ, ਅਤੇ ਲੋਕਾਂ ਦੀ ਭੀੜ ਵਿੱਚ ਅਰੁਚੀ;
13.12
अध्यात्मज्ञाननित्यत्वं तत्त्वज्ञानार्थदर्शनम् ।
एतज्ज्ञानमिति प्रोक्तमज्ञानं यदतोन्यथा ॥ १३.१२ ॥
ਅਧਿਆਤਮ-ਗਿਆਨ ਵਿੱਚ ਸਦਾ ਟਿਕੇ ਰਹਿਣਾ ਅਤੇ ਤੱਤ-ਗਿਆਨ ਦੇ ਮਕਸਦ ਨੂੰ ਵੇਖਣਾ — ਇਸ ਨੂੰ ਗਿਆਨ ਕਿਹਾ ਗਿਆ ਹੈ; ਜੋ ਇਸ ਤੋਂ ਵੱਖਰਾ ਹੈ ਉਹ ਅਗਿਆਨ ਹੈ।
13.13
ज्ञेयं यत्तत्प्रवक्ष्यामि यज्ज्ञात्वाऽमृतमश्नुते ।
अनादिमत्परं ब्रह्म न सत्तन्नासदुच्यते ॥ १३.१३ ॥
ਜੋ ਜਾਣਨ ਯੋਗ ਹੈ, ਜਿਸ ਨੂੰ ਜਾਣ ਕੇ ਮਨੁੱਖ ਅਮਰਤਾ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਮੈਂ ਦੱਸਾਂਗਾ। ਉਹ ਅਨਾਦਿ ਪਰਮ ਬ੍ਰਹਮ ਹੈ; ਉਸ ਨੂੰ ਨਾ ਸਤ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਨਾ ਅਸਤ।
13.14
सर्वतः पाणिपादं तत्सर्वतोऽक्षिशिरोमुखम् ।
सर्वतः श्रुतिमल्लोके सर्वमावृत्य तिष्ठति ॥ १३.१४ ॥
ਉਸ ਦੇ ਹੱਥ-ਪੈਰ ਹਰ ਪਾਸੇ ਹਨ, ਅੱਖਾਂ, ਸਿਰ ਅਤੇ ਮੂੰਹ ਹਰ ਪਾਸੇ ਹਨ, ਕੰਨ ਹਰ ਪਾਸੇ ਹਨ; ਉਹ ਸੰਸਾਰ ਵਿੱਚ ਸਭ ਨੂੰ ਘੇਰ ਕੇ ਟਿਕਿਆ ਹੋਇਆ ਹੈ।
13.15
सर्वेन्द्रियगुणाभासं सर्वेन्द्रियविवर्जितम् ।
असक्तं सर्वभृच्चैव निर्गुणं गुणभोक्तृ च ॥ १३.१५ ॥
ਉਹ ਸਾਰੀਆਂ ਇੰਦਰੀਆਂ ਦੇ ਗੁਣਾਂ ਰਾਹੀਂ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ਦਾ ਹੈ, ਫਿਰ ਵੀ ਸਾਰੀਆਂ ਇੰਦਰੀਆਂ ਤੋਂ ਰਹਿਤ ਹੈ; ਮੋਹ-ਰਹਿਤ ਹੋ ਕੇ ਵੀ ਸਭ ਨੂੰ ਸੰਭਾਲਦਾ ਹੈ; ਨਿਰਗੁਣ ਹੋ ਕੇ ਵੀ ਗੁਣਾਂ ਦਾ ਭੋਗਣ ਵਾਲਾ ਹੈ।
13.16
बहिरन्तश्च भूतानामचरं चरमेव च ।
सूक्ष्मत्वात्तदविज्ञेयं दूरस्थं चान्तिके च तत् ॥ १३.१६ ॥
ਉਹ ਜੀਵਾਂ ਦੇ ਬਾਹਰ ਅਤੇ ਅੰਦਰ ਹੈ, ਅਚੱਲ ਵੀ ਹੈ ਅਤੇ ਚੱਲ ਵੀ; ਸੂਖਮ ਹੋਣ ਕਰਕੇ ਉਹ ਜਾਣਿਆ ਨਹੀਂ ਜਾ ਸਕਦਾ; ਉਹ ਦੂਰ ਵੀ ਹੈ ਅਤੇ ਨੇੜੇ ਵੀ।
13.17
अविभक्तं च भूतेषु विभक्तमिव च स्थितम् ।
भूतभर्तृ च तज्ज्ञेयं ग्रसिष्णु प्रभविष्णु च ॥ १३.१७ ॥
ਉਹ ਅਵੰਡਿਆ ਹੋ ਕੇ ਵੀ ਜੀਵਾਂ ਵਿੱਚ ਜਿਵੇਂ ਵੰਡਿਆ ਹੋਇਆ ਟਿਕਿਆ ਹੈ। ਉਸ ਨੂੰ ਜੀਵਾਂ ਦਾ ਪਾਲਣਹਾਰ, ਨਿਗਲਣ ਵਾਲਾ ਅਤੇ ਉਪਜਾਉਣ ਵਾਲਾ ਜਾਣਨਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ।
13.18
ज्योतिषामपि तज्ज्योतिस्तमसः परमुच्यते ।
ज्ञानं ज्ञेयं ज्ञानगम्यं हृदि सर्वस्य विष्ठितम् ॥ १३.१८ ॥
ਉਸ ਨੂੰ ਜੋਤਾਂ ਦੀ ਵੀ ਜੋਤ ਅਤੇ ਹਨੇਰੇ ਤੋਂ ਪਰੇ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਉਹ ਗਿਆਨ ਹੈ, ਜਾਣਨ ਯੋਗ ਹੈ, ਗਿਆਨ ਨਾਲ ਪ੍ਰਾਪਤ ਹੋਣ ਯੋਗ ਹੈ; ਉਹ ਸਭ ਦੇ ਹਿਰਦੇ ਵਿੱਚ ਵੱਸਦਾ ਹੈ।
13.19
इति क्षेत्रं तथा ज्ञानं ज्ञेयं चोक्तं समासतः ।
मद्भक्त एतद्विज्ञाय मद्भावायोपपद्यते ॥ १३.१९ ॥
ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਖੇਤਰ, ਗਿਆਨ ਅਤੇ ਜਾਣਨ ਯੋਗ ਨੂੰ ਸੰਖੇਪ ਵਿੱਚ ਦੱਸਿਆ ਗਿਆ। ਮੇਰਾ ਭਗਤ ਇਸ ਨੂੰ ਜਾਣ ਕੇ ਮੇਰੇ ਭਾਵ ਨੂੰ ਪ੍ਰਾਪਤ ਹੁੰਦਾ ਹੈ।
13.20
प्रकृतिं पुरुषं चैव विद्ध्यनादी उभावपि ।
विकारांश्च गुणांश्चैव विद्धि प्रकृतिसंभवान् ॥ १३.२० ॥
ਪ੍ਰਕਿਰਤੀ ਅਤੇ ਪੁਰਸ਼ ਦੋਹਾਂ ਨੂੰ ਹੀ ਅਨਾਦੀ ਜਾਣ, ਅਤੇ ਵਿਕਾਰਾਂ ਤੇ ਗੁਣਾਂ ਨੂੰ ਪ੍ਰਕਿਰਤੀ ਤੋਂ ਉਪਜੇ ਜਾਣ।
13.21
कार्यकारणकर्तृत्वे हेतुः प्रकृतिरुच्यते ।
पुरुषः सुखदुःखानां भोक्तृत्वे हेतुरुच्यते ॥ १३.२१ ॥
ਕਾਰਜ ਅਤੇ ਕਰਣ ਦੇ ਕਰਤਾਪਨ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਕਿਰਤੀ ਨੂੰ ਕਾਰਨ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ; ਸੁੱਖ-ਦੁੱਖ ਦੇ ਭੋਗਣ ਵਿੱਚ ਪੁਰਸ਼ ਨੂੰ ਕਾਰਨ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।
13.22
पुरुषः प्रकृतिस्थो हि भुङ्क्ते प्रकृतिजान्गुणान् ।
कारणं गुणसङ्गोऽस्य सदसद्योनिजन्मसु ॥ १३.२२ ॥
ਪ੍ਰਕਿਰਤੀ ਵਿੱਚ ਸਥਿਤ ਪੁਰਸ਼ ਹੀ ਪ੍ਰਕਿਰਤੀ ਤੋਂ ਉਪਜੇ ਗੁਣਾਂ ਨੂੰ ਭੋਗਦਾ ਹੈ। ਗੁਣਾਂ ਦਾ ਸੰਗ ਹੀ ਚੰਗੀਆਂ-ਮਾੜੀਆਂ ਜੂਨਾਂ ਵਿੱਚ ਉਸ ਦੇ ਜਨਮ ਦਾ ਕਾਰਨ ਹੈ।
13.23
उपद्रष्टाऽनुमन्ता च भर्ता भोक्ता महेश्वरः ।
परमात्मेति चाप्युक्तो देहेऽस्मिन्पुरुषः परः ॥ १३.२३ ॥
ਇਸ ਦੇਹ ਵਿੱਚ ਪਰਮ ਪੁਰਸ਼ ਨੂੰ ਸਾਖੀ, ਆਗਿਆ ਦੇਣ ਵਾਲਾ, ਧਾਰਨ ਕਰਨ ਵਾਲਾ, ਭੋਗਣ ਵਾਲਾ, ਮਹੇਸ਼ਵਰ ਅਤੇ ਪਰਮਾਤਮਾ ਵੀ ਕਿਹਾ ਗਿਆ ਹੈ।
13.24
य एवं वेत्ति पुरुषं प्रकृतिं च गुणैःसह ।
सर्वथा वर्तमानोऽपि न स भूयोऽभिजायते ॥ १३.२४ ॥
ਜੋ ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਪੁਰਸ਼ ਨੂੰ ਅਤੇ ਗੁਣਾਂ ਸਮੇਤ ਪ੍ਰਕਿਰਤੀ ਨੂੰ ਜਾਣਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਹਰ ਤਰ੍ਹਾਂ ਵਰਤਦਾ ਹੋਇਆ ਵੀ ਮੁੜ ਜਨਮ ਨਹੀਂ ਲੈਂਦਾ।
13.25
ध्यानेनात्मनि पश्यन्ति केचिदात्मानमात्मना ।
अन्ये सांख्येन योगेन कर्मयोगेन चापरे ॥ १३.२५ ॥
ਕੁਝ ਲੋਕ ਧਿਆਨ ਰਾਹੀਂ ਆਪਣੇ ਅੰਦਰ ਆਪਣੇ ਆਪ ਨਾਲ ਆਤਮਾ ਨੂੰ ਵੇਖਦੇ ਹਨ; ਹੋਰ ਸਾਂਖ ਯੋਗ ਰਾਹੀਂ, ਅਤੇ ਕੁਝ ਹੋਰ ਕਰਮ ਯੋਗ ਰਾਹੀਂ।
13.26
अन्ये त्वेवमजानन्तः श्रुत्वाऽन्येभ्य उपासते ।
तेऽपि चातितरन्त्येव मृत्युं श्रुतिपरायणाः ॥ १३.२६ ॥
ਪਰ ਹੋਰ ਲੋਕ, ਜੋ ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਨਹੀਂ ਜਾਣਦੇ, ਦੂਜਿਆਂ ਤੋਂ ਸੁਣ ਕੇ ਉਪਾਸਨਾ ਕਰਦੇ ਹਨ; ਸੁਣੇ ਹੋਏ ਦੇ ਆਸਰੇ ਰਹਿਣ ਵਾਲੇ ਉਹ ਵੀ ਯਕੀਨਨ ਮੌਤ ਨੂੰ ਪਾਰ ਕਰ ਜਾਂਦੇ ਹਨ।
13.27
यावत्सञ्जायते किञ्चित्सत्त्वं स्थावरजङ्गमम् ।
क्षेत्रक्षेत्रज्ञसंयोगात्तद्विद्धि भरतर्षभ ॥ १३.२७ ॥
ਹੇ ਭਰਤਸ਼੍ਰੇਸ਼ਠ, ਅਚੱਲ ਜਾਂ ਚੱਲ ਜੋ ਵੀ ਜੀਵ ਪੈਦਾ ਹੁੰਦਾ ਹੈ, ਉਸ ਨੂੰ ਖੇਤਰ ਅਤੇ ਖੇਤਰਗਿਆਤਾ ਦੇ ਮੇਲ ਤੋਂ ਪੈਦਾ ਹੋਇਆ ਜਾਣ।
13.28
समं सर्वेषु भूतेषु तिष्ठन्तं परमेश्वरम् ।
विनश्यत्स्वविनश्यन्तं यः पश्यति स पश्यति ॥ १३.२८ ॥
ਜੋ ਸਾਰੇ ਜੀਵਾਂ ਵਿੱਚ ਬਰਾਬਰ ਟਿਕੇ ਹੋਏ, ਨਾਸ਼ ਹੋਣ ਵਾਲਿਆਂ ਵਿੱਚ ਅਵਿਨਾਸ਼ੀ ਪਰਮੇਸ਼ਵਰ ਨੂੰ ਵੇਖਦਾ ਹੈ, ਉਹੀ ਸੱਚਮੁੱਚ ਵੇਖਦਾ ਹੈ।
13.29
समं पश्यन्हि सर्वत्र समवस्थितमीश्वरम् ।
न हिनस्त्यात्मनाऽऽत्मानं ततो याति परां गतिम् ॥ १३.२९ ॥
ਕਿਉਂਕਿ ਹਰ ਥਾਂ ਬਰਾਬਰ ਟਿਕੇ ਹੋਏ ਈਸ਼ਵਰ ਨੂੰ ਬਰਾਬਰ ਵੇਖਦਾ ਹੋਇਆ ਉਹ ਆਪਣੇ ਆਪ ਨਾਲ ਆਪਣਾ ਨੁਕਸਾਨ ਨਹੀਂ ਕਰਦਾ; ਇਸ ਲਈ ਉਹ ਪਰਮ ਗਤੀ ਨੂੰ ਪ੍ਰਾਪਤ ਹੁੰਦਾ ਹੈ।
13.30
प्रकृत्यैव च कर्माणि क्रियमाणानि सर्वशः ।
यः पश्यति तथाऽऽत्मानमकर्तारं स पश्यति ॥ १३.३० ॥
ਜੋ ਵੇਖਦਾ ਹੈ ਕਿ ਸਾਰੇ ਕਰਮ ਹਰ ਤਰ੍ਹਾਂ ਪ੍ਰਕ੍ਰਿਤੀ ਦੁਆਰਾ ਹੀ ਕੀਤੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ, ਅਤੇ ਇਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਆਤਮਾ ਨੂੰ ਅਕਰਤਾ ਵੇਖਦਾ ਹੈ, ਉਹੀ ਸੱਚਮੁੱਚ ਵੇਖਦਾ ਹੈ।
13.31
यदा भूतपृथग्भावमेकस्थमनुपश्यति ।
तत एव च विस्तारं ब्रह्म सम्पद्यते तदा ॥ १३.३१ ॥
ਜਦੋਂ ਮਨੁੱਖ ਜੀਵਾਂ ਦੀ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਹੋਂਦ ਨੂੰ ਇੱਕ ਵਿੱਚ ਹੀ ਟਿਕੀ ਹੋਈ ਅਤੇ ਉਸੇ ਤੋਂ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਵਿਸਥਾਰ ਵੇਖਦਾ ਹੈ, ਤਦ ਉਹ ਬ੍ਰਹਮ ਨੂੰ ਪ੍ਰਾਪਤ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।
13.32
अनादित्वान्निर्गुणत्वात्परमात्मायमव्ययः ।
शरीरस्थोऽपि कौन्तेय न करोति न लिप्यते ॥ १३.३२ ॥
ਹੇ ਕੌਂਤੇਯ, ਅਨਾਦਿ ਅਤੇ ਨਿਰਗੁਣ ਹੋਣ ਕਰਕੇ ਇਹ ਅਵਿਨਾਸ਼ੀ ਪਰਮਾਤਮਾ ਸਰੀਰ ਵਿੱਚ ਰਹਿੰਦਿਆਂ ਵੀ ਨਾ ਕੁਝ ਕਰਦਾ ਹੈ, ਨਾ ਲਿਪਤ ਹੁੰਦਾ ਹੈ।
13.33
यथा सर्वगतं सौक्ष्म्यादाकाशं नोपलिप्यते ।
सर्वत्रावस्थितो देहे तथाऽऽत्मा नोपलिप्यते ॥ १३.३३ ॥
ਜਿਵੇਂ ਸਰਬ-ਵਿਆਪਕ ਆਕਾਸ਼ ਸੂਖਮ ਹੋਣ ਕਰਕੇ ਲਿਪਤ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦਾ, ਤਿਵੇਂ ਹੀ ਦੇਹ ਵਿੱਚ ਹਰ ਥਾਂ ਟਿਕੀ ਆਤਮਾ ਲਿਪਤ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦੀ।
13.34
यथा प्रकाशयत्येकः कृत्स्नं लोकमिमं रविः ।
क्षेत्रं क्षेत्री तथा कृत्स्नं प्रकाशयति भारत ॥ १३.३४ ॥
ਹੇ ਭਾਰਤ, ਜਿਵੇਂ ਇੱਕੋ ਸੂਰਜ ਇਸ ਸਾਰੇ ਲੋਕ ਨੂੰ ਰੌਸ਼ਨ ਕਰਦਾ ਹੈ, ਤਿਵੇਂ ਹੀ ਖੇਤਰ ਦਾ ਸੁਆਮੀ ਸਾਰੇ ਖੇਤਰ ਨੂੰ ਰੌਸ਼ਨ ਕਰਦਾ ਹੈ।
13.35
क्षेत्रक्षेत्रज्ञयोरेवमन्तरं ज्ञानचक्षुषा ।
भूतप्रकृतिमोक्षं च ये विदुर्यान्ति ते परम् ॥ १३.३५ ॥
ਜੋ ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਗਿਆਨ ਦੀ ਅੱਖ ਨਾਲ ਖੇਤਰ ਅਤੇ ਖੇਤਰ ਦੇ ਜਾਣਨਹਾਰ ਦੇ ਫ਼ਰਕ ਨੂੰ ਅਤੇ ਜੀਵਾਂ ਦੀ ਪ੍ਰਕਿਰਤੀ ਤੋਂ ਮੁਕਤੀ ਨੂੰ ਜਾਣਦੇ ਹਨ, ਉਹ ਪਰਮ ਨੂੰ ਪ੍ਰਾਪਤ ਹੁੰਦੇ ਹਨ।