भगवद्गीता · अध्याय 13
हिन्दी · தமிழ் · తెలుగు · ಕನ್ನಡ · മലയാളം · বাংলা · मराठी · ગુજરાતી · ਪੰਜਾਬੀ · ଓଡ଼ିଆ · اردو · English · Español · Français · Deutsch · Português · Русский · 中文 · 日本語 · العربية · Bahasa Indonesia · ไทย
13.1
प्रकृतिं पुरुषं चैव क्षेत्रं क्षेत्रज्ञमेव च ।
एतद्वेदितुमिच्छामि ज्ञानं ज्ञेयं च केशव ॥ १३.१ ॥
अर्जुन म्हणाला: हे केशवा, प्रकृती आणि पुरुष, क्षेत्र आणि क्षेत्रज्ञ, ज्ञान आणि ज्ञेय हे मी जाणू इच्छितो.
13.2
इदं शरीरं कौन्तेय क्षेत्रमित्यभिधीयते ।
एतद्यो वेत्ति तं प्राहुः क्षेत्रज्ञ इति तद्विदः ॥ १३.२ ॥
श्रीभगवान म्हणाले: हे कौंतेया, या शरीराला क्षेत्र म्हणतात. जो हे जाणतो, त्याला ते जाणणारे क्षेत्रज्ञ म्हणतात.
13.3
क्षेत्रज्ञं चापि मां विद्धि सर्वक्षेत्रेषु भारत ।
क्षेत्रक्षेत्रज्ञयोर्ज्ञानं यत्तज्ज्ञानं मतं मम ॥ १३.३ ॥
हे भारता, सर्व क्षेत्रांमधील क्षेत्रज्ञही मलाच जाण. क्षेत्र आणि क्षेत्रज्ञ यांचे जे ज्ञान, तेच माझ्या मते ज्ञान होय.
13.4
तत्क्षेत्रं यच्च यादृक् च यद्विकारि यतश्च यत् ।
स च यो यत्प्रभावश्च तत्समासेन मे शृणु ॥ १३.४ ॥
ते क्षेत्र काय आहे, कसे आहे, कोणत्या विकारांनी युक्त आहे, कशापासून काय उत्पन्न झाले; आणि तो कोण आहे व त्याचा प्रभाव काय आहे, हे थोडक्यात माझ्याकडून ऐक.
13.5
ऋषिभिर्बहुधा गीतं छन्दोभिर्विविधैः पृथक् ।
ब्रह्मसूत्रपदैश्चैव हेतुमद्भिर्विनिश्चितैः ॥ १३.५ ॥
हे ऋषींनी अनेक प्रकारे, विविध छंदांत वेगवेगळे गायले आहे; तसेच युक्तियुक्त व निश्चित अशा ब्रह्मसूत्रांच्या पदांनीही सांगितले आहे.
13.6
महाभूतान्यहङ्कारो बुद्धिरव्यक्तमेव च ।
इन्द्रियाणि दशैकं च पञ्च चेन्द्रियगोचराः ॥ १३.६ ॥
महाभूते, अहंकार, बुद्धी आणि अव्यक्त; दहा इंद्रिये आणि एक (मन), तसेच इंद्रियांचे पाच विषय.
13.7
इच्छा द्वेषः सुखं दुःखं सङ्घातश्चेतनाधृतिः ।
एतत्क्षेत्रं समासेन सविकारमुदाहृतम् ॥ १३.७ ॥
इच्छा, द्वेष, सुख, दुःख, संघात, चेतना आणि धृती — असे विकारांसह हे क्षेत्र थोडक्यात सांगितले आहे.
13.8
अमानित्वमदम्भित्वमहिंसा क्षान्तिरार्जवम् ।
आचार्योपासनं शौचं स्थैर्यमात्मविनिग्रहः ॥ १३.८ ॥
मान न बाळगणे, दंभ नसणे, अहिंसा, क्षमा, सरळपणा, आचार्यांची सेवा, शुचिता, स्थिरता आणि आत्मसंयम;
13.9
इन्द्रियार्थेषु वैराग्यमनहङ्कार एव च ।
जन्ममृत्युजराव्याधिदुःखदोषानुदर्शनम् ॥ १३.९ ॥
इंद्रियविषयांविषयी वैराग्य, अहंकाराचा अभाव, आणि जन्म, मृत्यू, जरा, व्याधी व दुःख यांतील दोषांचे पुनःपुन्हा दर्शन;
13.10
असक्तिरनभिष्वङ्गः पुत्रदारगृहादिषु ।
नित्यं च समचित्तत्वमिष्टानिष्टोपपत्तिषु ॥ १३.१० ॥
अनासक्ती, पुत्र, पत्नी, घर इत्यादींविषयी ममता नसणे, आणि इष्ट-अनिष्ट प्राप्त झाल्यावर नेहमी समचित्त राहणे;
13.11
मयि चानन्ययोगेन भक्तिरव्यभिचारिणी ।
विविक्तदेशसेवित्वमरतिर्जनसंसदि ॥ १३.११ ॥
माझ्या ठायी अनन्य योगाने अढळ भक्ती, एकांत स्थळी राहणे, आणि जनसमुदायात अरुची;
13.12
अध्यात्मज्ञाननित्यत्वं तत्त्वज्ञानार्थदर्शनम् ।
एतज्ज्ञानमिति प्रोक्तमज्ञानं यदतोन्यथा ॥ १३.१२ ॥
अध्यात्मज्ञानात नित्य स्थिती आणि तत्त्वज्ञानाच्या प्रयोजनाचे दर्शन — याला ज्ञान म्हटले आहे; याहून जे वेगळे ते अज्ञान.
13.13
ज्ञेयं यत्तत्प्रवक्ष्यामि यज्ज्ञात्वाऽमृतमश्नुते ।
अनादिमत्परं ब्रह्म न सत्तन्नासदुच्यते ॥ १३.१३ ॥
जे जाणण्यायोग्य आहे, ज्याला जाणून मनुष्य अमृतत्व प्राप्त करतो, ते मी सांगेन. ते अनादी परब्रह्म आहे; त्याला सत् म्हणत नाहीत, असत्‌ही म्हणत नाहीत.
13.14
सर्वतः पाणिपादं तत्सर्वतोऽक्षिशिरोमुखम् ।
सर्वतः श्रुतिमल्लोके सर्वमावृत्य तिष्ठति ॥ १३.१४ ॥
त्याचे हात-पाय सर्वत्र आहेत, डोळे, मस्तके आणि मुखे सर्वत्र आहेत, कान सर्वत्र आहेत; ते जगात सर्वांना व्यापून राहिले आहे.
13.15
सर्वेन्द्रियगुणाभासं सर्वेन्द्रियविवर्जितम् ।
असक्तं सर्वभृच्चैव निर्गुणं गुणभोक्तृ च ॥ १३.१५ ॥
ते सर्व इंद्रियांच्या गुणांतून प्रकाशते, तरीही सर्व इंद्रियांनी रहित आहे; अनासक्त असूनही सर्वांचे धारण करते; निर्गुण असूनही गुणांचा भोक्ता आहे.
13.16
बहिरन्तश्च भूतानामचरं चरमेव च ।
सूक्ष्मत्वात्तदविज्ञेयं दूरस्थं चान्तिके च तत् ॥ १३.१६ ॥
ते प्राण्यांच्या बाहेर आणि आत आहे, अचर आणि चरही आहे; सूक्ष्मतेमुळे ते जाणता येत नाही; ते दूरही आहे आणि जवळही आहे.
13.17
अविभक्तं च भूतेषु विभक्तमिव च स्थितम् ।
भूतभर्तृ च तज्ज्ञेयं ग्रसिष्णु प्रभविष्णु च ॥ १३.१७ ॥
ते अविभक्त असूनही प्राण्यांमध्ये विभक्त असल्यासारखे स्थित आहे. ते प्राण्यांचे पालनकर्ते, संहारकर्ते आणि उत्पत्तिकर्ते आहे असे जाणावे.
13.18
ज्योतिषामपि तज्ज्योतिस्तमसः परमुच्यते ।
ज्ञानं ज्ञेयं ज्ञानगम्यं हृदि सर्वस्य विष्ठितम् ॥ १३.१८ ॥
ते ज्योतींचीही ज्योती आणि अंधकाराच्या पलीकडचे असे म्हटले जाते. ते ज्ञान, ज्ञेय आणि ज्ञानाने प्राप्त होणारे आहे; ते सर्वांच्या हृदयात स्थित आहे.
13.19
इति क्षेत्रं तथा ज्ञानं ज्ञेयं चोक्तं समासतः ।
मद्भक्त एतद्विज्ञाय मद्भावायोपपद्यते ॥ १३.१९ ॥
अशा प्रकारे क्षेत्र, ज्ञान आणि ज्ञेय थोडक्यात सांगितले. माझा भक्त हे जाणून माझ्या भावाला प्राप्त होतो.
13.20
प्रकृतिं पुरुषं चैव विद्ध्यनादी उभावपि ।
विकारांश्च गुणांश्चैव विद्धि प्रकृतिसंभवान् ॥ १३.२० ॥
प्रकृती आणि पुरुष दोघेही अनादी आहेत असे जाण, आणि विकार व गुण प्रकृतीपासून उत्पन्न झाले आहेत असे जाण.
13.21
कार्यकारणकर्तृत्वे हेतुः प्रकृतिरुच्यते ।
पुरुषः सुखदुःखानां भोक्तृत्वे हेतुरुच्यते ॥ १३.२१ ॥
कार्य आणि करण यांच्या कर्तेपणाला प्रकृती कारण म्हटली जाते; सुखदुःखांच्या भोक्तेपणाला पुरुष कारण म्हटला जातो.
13.22
पुरुषः प्रकृतिस्थो हि भुङ्क्ते प्रकृतिजान्गुणान् ।
कारणं गुणसङ्गोऽस्य सदसद्योनिजन्मसु ॥ १३.२२ ॥
प्रकृतीत स्थित पुरुषच प्रकृतीपासून उत्पन्न गुण भोगतो. गुणांचा संगच चांगल्या-वाईट योनींमध्ये त्याच्या जन्मांचे कारण आहे.
13.23
उपद्रष्टाऽनुमन्ता च भर्ता भोक्ता महेश्वरः ।
परमात्मेति चाप्युक्तो देहेऽस्मिन्पुरुषः परः ॥ १३.२३ ॥
या देहातील परम पुरुषाला साक्षी, अनुमती देणारा, धारण करणारा, भोगणारा, महेश्वर आणि परमात्मा असेही म्हटले आहे.
13.24
य एवं वेत्ति पुरुषं प्रकृतिं च गुणैःसह ।
सर्वथा वर्तमानोऽपि न स भूयोऽभिजायते ॥ १३.२४ ॥
जो अशा प्रकारे पुरुषाला आणि गुणांसह प्रकृतीला जाणतो, तो कसाही वागत असला तरी पुन्हा जन्म घेत नाही.
13.25
ध्यानेनात्मनि पश्यन्ति केचिदात्मानमात्मना ।
अन्ये सांख्येन योगेन कर्मयोगेन चापरे ॥ १३.२५ ॥
काही जण ध्यानाने स्वतःमध्ये स्वतःद्वारे आत्म्याला पाहतात; दुसरे सांख्ययोगाने आणि आणखी काही कर्मयोगाने.
13.26
अन्ये त्वेवमजानन्तः श्रुत्वाऽन्येभ्य उपासते ।
तेऽपि चातितरन्त्येव मृत्युं श्रुतिपरायणाः ॥ १३.२६ ॥
परंतु असे न जाणणारे इतर लोक दुसऱ्यांकडून ऐकून उपासना करतात; ऐकलेल्याला शरण गेलेले तेही निश्चितच मृत्यूला पार करतात.
13.27
यावत्सञ्जायते किञ्चित्सत्त्वं स्थावरजङ्गमम् ।
क्षेत्रक्षेत्रज्ञसंयोगात्तद्विद्धि भरतर्षभ ॥ १३.२७ ॥
हे भरतश्रेष्ठा, स्थावर किंवा जंगम जो कोणताही प्राणी जन्मतो, तो क्षेत्र आणि क्षेत्रज्ञ यांच्या संयोगाने जन्मतो असे जाण.
13.28
समं सर्वेषु भूतेषु तिष्ठन्तं परमेश्वरम् ।
विनश्यत्स्वविनश्यन्तं यः पश्यति स पश्यति ॥ १३.२८ ॥
जो सर्व प्राण्यांमध्ये समानतेने स्थित असलेल्या, नाश पावणाऱ्यांमध्ये अविनाशी अशा परमेश्वराला पाहतो, तोच खरे पाहतो.
13.29
समं पश्यन्हि सर्वत्र समवस्थितमीश्वरम् ।
न हिनस्त्यात्मनाऽऽत्मानं ततो याति परां गतिम् ॥ १३.२९ ॥
कारण सर्वत्र समानतेने स्थित असलेल्या ईश्वराला समतेने पाहणारा स्वतःच स्वतःचा घात करीत नाही; म्हणून तो परम गती प्राप्त करतो.
13.30
प्रकृत्यैव च कर्माणि क्रियमाणानि सर्वशः ।
यः पश्यति तथाऽऽत्मानमकर्तारं स पश्यति ॥ १३.३० ॥
जो पाहतो की सर्व कर्मे सर्व प्रकारे प्रकृतीकडूनच केली जातात, आणि तसेच आत्म्याला अकर्ता पाहतो, तोच खरे पाहतो.
13.31
यदा भूतपृथग्भावमेकस्थमनुपश्यति ।
तत एव च विस्तारं ब्रह्म सम्पद्यते तदा ॥ १३.३१ ॥
जेव्हा मनुष्य प्राण्यांचे वेगवेगळे अस्तित्व एकातच स्थित असलेले आणि त्यापासूनच त्यांचा विस्तार झालेला पाहतो, तेव्हा तो ब्रह्माला प्राप्त होतो.
13.32
अनादित्वान्निर्गुणत्वात्परमात्मायमव्ययः ।
शरीरस्थोऽपि कौन्तेय न करोति न लिप्यते ॥ १३.३२ ॥
कौंतेया, अनादी आणि निर्गुण असल्यामुळे हा अविनाशी परमात्मा शरीरात असूनही काही करत नाही आणि लिप्तही होत नाही.
13.33
यथा सर्वगतं सौक्ष्म्यादाकाशं नोपलिप्यते ।
सर्वत्रावस्थितो देहे तथाऽऽत्मा नोपलिप्यते ॥ १३.३३ ॥
जसे सर्वव्यापी आकाश सूक्ष्मतेमुळे लिप्त होत नाही, तसाच देहात सर्वत्र असलेला आत्मा लिप्त होत नाही.
13.34
यथा प्रकाशयत्येकः कृत्स्नं लोकमिमं रविः ।
क्षेत्रं क्षेत्री तथा कृत्स्नं प्रकाशयति भारत ॥ १३.३४ ॥
भारता, जसा एकच सूर्य या संपूर्ण जगाला प्रकाशित करतो, तसाच क्षेत्री संपूर्ण क्षेत्राला प्रकाशित करतो.
13.35
क्षेत्रक्षेत्रज्ञयोरेवमन्तरं ज्ञानचक्षुषा ।
भूतप्रकृतिमोक्षं च ये विदुर्यान्ति ते परम् ॥ १३.३५ ॥
जे अशा प्रकारे ज्ञानदृष्टीने क्षेत्र आणि क्षेत्रज्ञ यांतील भेद आणि प्राण्यांची प्रकृतीपासून मुक्ती जाणतात, ते परमाला प्राप्त होतात.