ಭಗವದ್ಗೀತೆ · ಅಧ್ಯಾಯ 13
हिन्दी · தமிழ் · తెలుగు · ಕನ್ನಡ · മലയാളം · বাংলা · मराठी · ગુજરાતી · ਪੰਜਾਬੀ · ଓଡ଼ିଆ · اردو · English · Español · Français · Deutsch · Português · Русский · 中文 · 日本語 · العربية · Bahasa Indonesia · ไทย
13.1
प्रकृतिं पुरुषं चैव क्षेत्रं क्षेत्रज्ञमेव च ।
एतद्वेदितुमिच्छामि ज्ञानं ज्ञेयं च केशव ॥ १३.१ ॥
ಅರ್ಜುನನು ಹೇಳಿದನು: ಕೇಶವ, ಪ್ರಕೃತಿ ಮತ್ತು ಪುರುಷ, ಕ್ಷೇತ್ರ ಮತ್ತು ಕ್ಷೇತ್ರಜ್ಞ, ಜ್ಞಾನ ಮತ್ತು ಜ್ಞೇಯ ಇವುಗಳನ್ನು ತಿಳಿಯಲು ಬಯಸುತ್ತೇನೆ.
13.2
इदं शरीरं कौन्तेय क्षेत्रमित्यभिधीयते ।
एतद्यो वेत्ति तं प्राहुः क्षेत्रज्ञ इति तद्विदः ॥ १३.२ ॥
ಶ್ರೀಭಗವಂತನು ಹೇಳಿದನು: ಕೌಂತೇಯ, ಈ ಶರೀರವನ್ನು ಕ್ಷೇತ್ರ ಎಂದು ಕರೆಯಲಾಗುತ್ತದೆ. ಇದನ್ನು ತಿಳಿದವನನ್ನು, ಅದನ್ನು ಬಲ್ಲವರು ಕ್ಷೇತ್ರಜ್ಞ ಎನ್ನುತ್ತಾರೆ.
13.3
क्षेत्रज्ञं चापि मां विद्धि सर्वक्षेत्रेषु भारत ।
क्षेत्रक्षेत्रज्ञयोर्ज्ञानं यत्तज्ज्ञानं मतं मम ॥ १३.३ ॥
ಭಾರತ, ಎಲ್ಲ ಕ್ಷೇತ್ರಗಳಲ್ಲಿಯೂ ಕ್ಷೇತ್ರಜ್ಞನು ನಾನೇ ಎಂದು ತಿಳಿ. ಕ್ಷೇತ್ರ ಮತ್ತು ಕ್ಷೇತ್ರಜ್ಞರ ಜ್ಞಾನವೇ ಜ್ಞಾನವೆಂಬುದು ನನ್ನ ಮತ.
13.4
तत्क्षेत्रं यच्च यादृक् च यद्विकारि यतश्च यत् ।
स च यो यत्प्रभावश्च तत्समासेन मे शृणु ॥ १३.४ ॥
ಆ ಕ್ಷೇತ್ರ ಯಾವುದು, ಎಂತಹದು, ಯಾವ ವಿಕಾರಗಳುಳ್ಳದ್ದು, ಯಾವುದರಿಂದ ಯಾವುದು ಹುಟ್ಟಿತು; ಅವನು ಯಾರು, ಅವನ ಪ್ರಭಾವ ಏನು ಎಂಬುದನ್ನು ಸಂಕ್ಷೇಪವಾಗಿ ನನ್ನಿಂದ ಕೇಳು.
13.5
ऋषिभिर्बहुधा गीतं छन्दोभिर्विविधैः पृथक् ।
ब्रह्मसूत्रपदैश्चैव हेतुमद्भिर्विनिश्चितैः ॥ १३.५ ॥
ಇದನ್ನು ಋಷಿಗಳು ಅನೇಕ ರೀತಿಗಳಲ್ಲಿ, ವಿವಿಧ ಛಂದಸ್ಸುಗಳಲ್ಲಿ ಪ್ರತ್ಯೇಕವಾಗಿ ಹಾಡಿದ್ದಾರೆ; ಯುಕ್ತಿಯುಕ್ತವೂ ನಿಶ್ಚಿತವೂ ಆದ ಬ್ರಹ್ಮಸೂತ್ರ ಪದಗಳಲ್ಲಿಯೂ ಹೇಳಲಾಗಿದೆ.
13.6
महाभूतान्यहङ्कारो बुद्धिरव्यक्तमेव च ।
इन्द्रियाणि दशैकं च पञ्च चेन्द्रियगोचराः ॥ १३.६ ॥
ಮಹಾಭೂತಗಳು, ಅಹಂಕಾರ, ಬುದ್ಧಿ ಮತ್ತು ಅವ್ಯಕ್ತ; ಹತ್ತು ಇಂದ್ರಿಯಗಳು ಮತ್ತು ಒಂದು (ಮನಸ್ಸು), ಹಾಗೂ ಇಂದ್ರಿಯಗಳ ಐದು ವಿಷಯಗಳು.
13.7
इच्छा द्वेषः सुखं दुःखं सङ्घातश्चेतनाधृतिः ।
एतत्क्षेत्रं समासेन सविकारमुदाहृतम् ॥ १३.७ ॥
ಇಚ್ಛೆ, ದ್ವೇಷ, ಸುಖ, ದುಃಖ, ಸಂಘಾತ, ಚೇತನೆ, ಧೃತಿ — ವಿಕಾರಗಳೊಡನೆ ಕೂಡಿದ ಈ ಕ್ಷೇತ್ರವನ್ನು ಸಂಕ್ಷೇಪವಾಗಿ ಹೇಳಲಾಗಿದೆ.
13.8
अमानित्वमदम्भित्वमहिंसा क्षान्तिरार्जवम् ।
आचार्योपासनं शौचं स्थैर्यमात्मविनिग्रहः ॥ १३.८ ॥
ಅಭಿಮಾನವಿಲ್ಲದಿರುವಿಕೆ, ದಂಭವಿಲ್ಲದಿರುವಿಕೆ, ಅಹಿಂಸೆ, ಕ್ಷಮೆ, ಸರಳತೆ, ಆಚಾರ್ಯರ ಸೇವೆ, ಶುಚಿತ್ವ, ಸ್ಥಿರತೆ, ಆತ್ಮಸಂಯಮ;
13.9
इन्द्रियार्थेषु वैराग्यमनहङ्कार एव च ।
जन्ममृत्युजराव्याधिदुःखदोषानुदर्शनम् ॥ १३.९ ॥
ಇಂದ್ರಿಯ ವಿಷಯಗಳಲ್ಲಿ ವೈರಾಗ್ಯ, ಅಹಂಕಾರವಿಲ್ಲದಿರುವಿಕೆ, ಜನ್ಮ, ಮೃತ್ಯು, ಮುಪ್ಪು, ರೋಗ, ದುಃಖಗಳ ದೋಷವನ್ನು ಕಾಣುವುದು;
13.10
असक्तिरनभिष्वङ्गः पुत्रदारगृहादिषु ।
नित्यं च समचित्तत्वमिष्टानिष्टोपपत्तिषु ॥ १३.१० ॥
ಆಸಕ್ತಿಯಿಲ್ಲದಿರುವಿಕೆ, ಮಗ, ಹೆಂಡತಿ, ಮನೆ ಮೊದಲಾದವುಗಳಲ್ಲಿ ಅಂಟಿಕೊಳ್ಳದಿರುವಿಕೆ, ಇಷ್ಟಾನಿಷ್ಟಗಳು ಒದಗಿದಾಗ ಸದಾ ಸಮಚಿತ್ತತೆ;
13.11
मयि चानन्ययोगेन भक्तिरव्यभिचारिणी ।
विविक्तदेशसेवित्वमरतिर्जनसंसदि ॥ १३.११ ॥
ನನ್ನಲ್ಲಿ ಅನನ್ಯಯೋಗದಿಂದ ಅಚಲವಾದ ಭಕ್ತಿ, ಏಕಾಂತ ಸ್ಥಳದ ಸೇವನೆ, ಜನಸಮೂಹದಲ್ಲಿ ಆಸಕ್ತಿಯಿಲ್ಲದಿರುವಿಕೆ;
13.12
अध्यात्मज्ञाननित्यत्वं तत्त्वज्ञानार्थदर्शनम् ।
एतज्ज्ञानमिति प्रोक्तमज्ञानं यदतोन्यथा ॥ १३.१२ ॥
ಅಧ್ಯಾತ್ಮಜ್ಞಾನದಲ್ಲಿ ನಿತ್ಯನಿಷ್ಠೆ, ತತ್ತ್ವಜ್ಞಾನದ ಉದ್ದೇಶದ ದರ್ಶನ — ಇದನ್ನೇ ಜ್ಞಾನವೆಂದು ಹೇಳಲಾಗಿದೆ; ಇದಕ್ಕೆ ಭಿನ್ನವಾದುದು ಅಜ್ಞಾನ.
13.13
ज्ञेयं यत्तत्प्रवक्ष्यामि यज्ज्ञात्वाऽमृतमश्नुते ।
अनादिमत्परं ब्रह्म न सत्तन्नासदुच्यते ॥ १३.१३ ॥
ತಿಳಿಯಬೇಕಾದುದನ್ನು, ಯಾವುದನ್ನು ತಿಳಿದು ಮನುಷ್ಯನು ಅಮೃತತ್ವವನ್ನು ಪಡೆಯುತ್ತಾನೋ ಅದನ್ನು, ನಾನು ಹೇಳುತ್ತೇನೆ. ಅದು ಅನಾದಿಯಾದ ಪರಬ್ರಹ್ಮ; ಅದನ್ನು ಸತ್ ಎಂದೂ ಅಸತ್ ಎಂದೂ ಹೇಳಲಾಗುವುದಿಲ್ಲ.
13.14
सर्वतः पाणिपादं तत्सर्वतोऽक्षिशिरोमुखम् ।
सर्वतः श्रुतिमल्लोके सर्वमावृत्य तिष्ठति ॥ १३.१४ ॥
ಅದಕ್ಕೆ ಎಲ್ಲೆಡೆ ಕೈಕಾಲುಗಳು, ಎಲ್ಲೆಡೆ ಕಣ್ಣುಗಳು, ತಲೆಗಳು, ಮುಖಗಳು, ಎಲ್ಲೆಡೆ ಕಿವಿಗಳು ಇವೆ; ಲೋಕದಲ್ಲಿ ಅದು ಎಲ್ಲವನ್ನೂ ಆವರಿಸಿ ನಿಂತಿದೆ.
13.15
सर्वेन्द्रियगुणाभासं सर्वेन्द्रियविवर्जितम् ।
असक्तं सर्वभृच्चैव निर्गुणं गुणभोक्तृ च ॥ १३.१५ ॥
ಅದು ಎಲ್ಲ ಇಂದ್ರಿಯಗಳ ಗುಣಗಳ ಮೂಲಕ ಹೊಳೆಯುತ್ತದೆ, ಆದರೂ ಎಲ್ಲ ಇಂದ್ರಿಯಗಳಿಂದ ರಹಿತವಾಗಿದೆ; ಆಸಕ್ತಿಯಿಲ್ಲದಿದ್ದರೂ ಎಲ್ಲವನ್ನೂ ಪೋಷಿಸುತ್ತದೆ; ನಿರ್ಗುಣವಾಗಿದ್ದರೂ ಗುಣಗಳನ್ನು ಅನುಭವಿಸುತ್ತದೆ.
13.16
बहिरन्तश्च भूतानामचरं चरमेव च ।
सूक्ष्मत्वात्तदविज्ञेयं दूरस्थं चान्तिके च तत् ॥ १३.१६ ॥
ಅದು ಜೀವಿಗಳ ಹೊರಗೂ ಒಳಗೂ ಇದೆ; ಚಲಿಸದದ್ದೂ ಚಲಿಸುವುದೂ ಅದೇ. ಸೂಕ್ಷ್ಮವಾದ್ದರಿಂದ ಅದು ತಿಳಿಯಲಾಗದು; ಅದು ದೂರದಲ್ಲೂ ಇದೆ, ಹತ್ತಿರದಲ್ಲೂ ಇದೆ.
13.17
अविभक्तं च भूतेषु विभक्तमिव च स्थितम् ।
भूतभर्तृ च तज्ज्ञेयं ग्रसिष्णु प्रभविष्णु च ॥ १३.१७ ॥
ಅದು ವಿಭಜಿತವಲ್ಲದಿದ್ದರೂ ಜೀವಿಗಳಲ್ಲಿ ವಿಭಜಿತವಾದಂತೆ ಇದೆ. ಅದನ್ನು ಜೀವಿಗಳ ಪೋಷಕ, ಸಂಹಾರಕ ಮತ್ತು ಸೃಷ್ಟಿಕರ್ತ ಎಂದು ತಿಳಿಯಬೇಕು.
13.18
ज्योतिषामपि तज्ज्योतिस्तमसः परमुच्यते ।
ज्ञानं ज्ञेयं ज्ञानगम्यं हृदि सर्वस्य विष्ठितम् ॥ १३.१८ ॥
ಅದು ಜ್ಯೋತಿಗಳಿಗೂ ಜ್ಯೋತಿ, ಕತ್ತಲೆಗೆ ಅತೀತವಾದುದು ಎಂದು ಹೇಳಲಾಗುತ್ತದೆ. ಅದೇ ಜ್ಞಾನ, ಜ್ಞೇಯ, ಜ್ಞಾನದಿಂದ ಹೊಂದಬೇಕಾದುದು; ಅದು ಎಲ್ಲರ ಹೃದಯದಲ್ಲಿ ನೆಲೆಸಿದೆ.
13.19
इति क्षेत्रं तथा ज्ञानं ज्ञेयं चोक्तं समासतः ।
मद्भक्त एतद्विज्ञाय मद्भावायोपपद्यते ॥ १३.१९ ॥
ಹೀಗೆ ಕ್ಷೇತ್ರ, ಜ್ಞಾನ ಮತ್ತು ಜ್ಞೇಯಗಳನ್ನು ಸಂಕ್ಷೇಪವಾಗಿ ಹೇಳಲಾಯಿತು. ನನ್ನ ಭಕ್ತನು ಇದನ್ನು ತಿಳಿದು ನನ್ನ ಭಾವವನ್ನು ಹೊಂದುತ್ತಾನೆ.
13.20
प्रकृतिं पुरुषं चैव विद्ध्यनादी उभावपि ।
विकारांश्च गुणांश्चैव विद्धि प्रकृतिसंभवान् ॥ १३.२० ॥
ಪ್ರಕೃತಿ ಮತ್ತು ಪುರುಷ ಇಬ್ಬರೂ ಅನಾದಿ ಎಂದು ತಿಳಿ. ವಿಕಾರಗಳು ಮತ್ತು ಗುಣಗಳು ಪ್ರಕೃತಿಯಿಂದ ಹುಟ್ಟಿದವು ಎಂದೂ ತಿಳಿ.
13.21
कार्यकारणकर्तृत्वे हेतुः प्रकृतिरुच्यते ।
पुरुषः सुखदुःखानां भोक्तृत्वे हेतुरुच्यते ॥ १३.२१ ॥
ಕಾರ್ಯ ಮತ್ತು ಕರಣಗಳ ಕರ್ತೃತ್ವಕ್ಕೆ ಪ್ರಕೃತಿಯೇ ಕಾರಣವೆಂದು ಹೇಳಲಾಗುತ್ತದೆ; ಸುಖದುಃಖಗಳ ಭೋಕ್ತೃತ್ವಕ್ಕೆ ಪುರುಷನು ಕಾರಣವೆಂದು ಹೇಳಲಾಗುತ್ತದೆ.
13.22
पुरुषः प्रकृतिस्थो हि भुङ्क्ते प्रकृतिजान्गुणान् ।
कारणं गुणसङ्गोऽस्य सदसद्योनिजन्मसु ॥ १३.२२ ॥
ಪ್ರಕೃತಿಯಲ್ಲಿ ನೆಲೆಸಿರುವ ಪುರುಷನು ಪ್ರಕೃತಿಜನ್ಯ ಗುಣಗಳನ್ನು ಅನುಭವಿಸುತ್ತಾನೆ. ಗುಣಗಳ ಸಂಗವೇ ಒಳ್ಳೆಯ ಮತ್ತು ಕೆಟ್ಟ ಯೋನಿಗಳಲ್ಲಿ ಅವನ ಜನ್ಮಗಳಿಗೆ ಕಾರಣ.
13.23
उपद्रष्टाऽनुमन्ता च भर्ता भोक्ता महेश्वरः ।
परमात्मेति चाप्युक्तो देहेऽस्मिन्पुरुषः परः ॥ १३.२३ ॥
ಈ ದೇಹದಲ್ಲಿರುವ ಪರಮ ಪುರುಷನನ್ನು ಸಾಕ್ಷಿ, ಅನುಮತಿಸುವವನು, ಪೋಷಿಸುವವನು, ಅನುಭವಿಸುವವನು, ಮಹೇಶ್ವರ ಮತ್ತು ಪರಮಾತ್ಮ ಎಂದೂ ಕರೆಯಲಾಗುತ್ತದೆ.
13.24
य एवं वेत्ति पुरुषं प्रकृतिं च गुणैःसह ।
सर्वथा वर्तमानोऽपि न स भूयोऽभिजायते ॥ १३.२४ ॥
ಹೀಗೆ ಪುರುಷನನ್ನು ಮತ್ತು ಗುಣಗಳೊಡನೆ ಪ್ರಕೃತಿಯನ್ನು ತಿಳಿದವನು ಹೇಗೆ ಜೀವಿಸಿದರೂ ಮತ್ತೆ ಹುಟ್ಟುವುದಿಲ್ಲ.
13.25
ध्यानेनात्मनि पश्यन्ति केचिदात्मानमात्मना ।
अन्ये सांख्येन योगेन कर्मयोगेन चापरे ॥ १३.२५ ॥
ಕೆಲವರು ಧ್ಯಾನದಿಂದ ತಮ್ಮೊಳಗೆ ತಮ್ಮಿಂದಲೇ ಆತ್ಮನನ್ನು ಕಾಣುತ್ತಾರೆ; ಇನ್ನು ಕೆಲವರು ಸಾಂಖ್ಯಯೋಗದಿಂದ, ಮತ್ತೆ ಕೆಲವರು ಕರ್ಮಯೋಗದಿಂದ ಕಾಣುತ್ತಾರೆ.
13.26
अन्ये त्वेवमजानन्तः श्रुत्वाऽन्येभ्य उपासते ।
तेऽपि चातितरन्त्येव मृत्युं श्रुतिपरायणाः ॥ १३.२६ ॥
ಆದರೆ ಹೀಗೆ ತಿಳಿಯದ ಇನ್ನು ಕೆಲವರು ಇತರರಿಂದ ಕೇಳಿ ಉಪಾಸನೆ ಮಾಡುತ್ತಾರೆ; ಕೇಳಿದುದನ್ನೇ ಆಶ್ರಯಿಸಿದ ಅವರೂ ಖಂಡಿತವಾಗಿ ಮೃತ್ಯುವನ್ನು ದಾಟುತ್ತಾರೆ.
13.27
यावत्सञ्जायते किञ्चित्सत्त्वं स्थावरजङ्गमम् ।
क्षेत्रक्षेत्रज्ञसंयोगात्तद्विद्धि भरतर्षभ ॥ १३.२७ ॥
ಭರತರ್ಷಭ, ಸ್ಥಾವರವಾಗಲಿ ಜಂಗಮವಾಗಲಿ, ಯಾವುದೇ ಜೀವಿ ಹುಟ್ಟಿದರೂ ಅದು ಕ್ಷೇತ್ರ ಮತ್ತು ಕ್ಷೇತ್ರಜ್ಞರ ಸಂಯೋಗದಿಂದ ಎಂದು ತಿಳಿ.
13.28
समं सर्वेषु भूतेषु तिष्ठन्तं परमेश्वरम् ।
विनश्यत्स्वविनश्यन्तं यः पश्यति स पश्यति ॥ १३.२८ ॥
ಎಲ್ಲ ಜೀವಿಗಳಲ್ಲಿ ಸಮನಾಗಿ ನೆಲೆಸಿರುವ, ನಾಶವಾಗುವವುಗಳಲ್ಲಿ ನಾಶವಾಗದ ಪರಮೇಶ್ವರನನ್ನು ಯಾರು ಕಾಣುತ್ತಾನೋ, ಅವನೇ ನಿಜವಾಗಿ ಕಾಣುತ್ತಾನೆ.
13.29
समं पश्यन्हि सर्वत्र समवस्थितमीश्वरम् ।
न हिनस्त्यात्मनाऽऽत्मानं ततो याति परां गतिम् ॥ १३.२९ ॥
ಎಲ್ಲೆಡೆ ಸಮನಾಗಿ ನೆಲೆಸಿರುವ ಈಶ್ವರನನ್ನು ಸಮನಾಗಿ ಕಾಣುವವನು ತನ್ನಿಂದ ತನ್ನನ್ನು ಹಾನಿಗೊಳಿಸಿಕೊಳ್ಳುವುದಿಲ್ಲ; ಆದ್ದರಿಂದ ಅವನು ಪರಮ ಗತಿಯನ್ನು ಪಡೆಯುತ್ತಾನೆ.
13.30
प्रकृत्यैव च कर्माणि क्रियमाणानि सर्वशः ।
यः पश्यति तथाऽऽत्मानमकर्तारं स पश्यति ॥ १३.३० ॥
ಎಲ್ಲ ಕರ್ಮಗಳೂ ಎಲ್ಲ ರೀತಿಯಲ್ಲೂ ಪ್ರಕೃತಿಯಿಂದಲೇ ಮಾಡಲ್ಪಡುತ್ತವೆ ಎಂದೂ, ಹಾಗೆಯೇ ಆತ್ಮನು ಕರ್ತನಲ್ಲ ಎಂದೂ ಯಾರು ಕಾಣುತ್ತಾನೋ, ಅವನೇ ನಿಜವಾಗಿ ಕಾಣುತ್ತಾನೆ.
13.31
यदा भूतपृथग्भावमेकस्थमनुपश्यति ।
तत एव च विस्तारं ब्रह्म सम्पद्यते तदा ॥ १३.३१ ॥
ಯಾವಾಗ ಜೀವಿಗಳ ಬೇರೆಬೇರೆ ಅಸ್ತಿತ್ವವನ್ನು ಒಂದರಲ್ಲೇ ನೆಲೆಸಿರುವುದಾಗಿ, ಅದರಿಂದಲೇ ಅವುಗಳ ವಿಸ್ತಾರವನ್ನು ಕಾಣುತ್ತಾನೋ, ಆಗ ಅವನು ಬ್ರಹ್ಮವನ್ನು ಹೊಂದುತ್ತಾನೆ.
13.32
अनादित्वान्निर्गुणत्वात्परमात्मायमव्ययः ।
शरीरस्थोऽपि कौन्तेय न करोति न लिप्यते ॥ १३.३२ ॥
ಕೌಂತೇಯ, ಅನಾದಿಯೂ ನಿರ್ಗುಣವೂ ಆದ್ದರಿಂದ ಈ ಅವ್ಯಯನಾದ ಪರಮಾತ್ಮನು ಶರೀರದಲ್ಲಿದ್ದರೂ ಏನನ್ನೂ ಮಾಡುವುದಿಲ್ಲ, ಲಿಪ್ತನಾಗುವುದೂ ಇಲ್ಲ.
13.33
यथा सर्वगतं सौक्ष्म्यादाकाशं नोपलिप्यते ।
सर्वत्रावस्थितो देहे तथाऽऽत्मा नोपलिप्यते ॥ १३.३३ ॥
ಎಲ್ಲೆಡೆ ವ್ಯಾಪಿಸಿರುವ ಆಕಾಶವು ಸೂಕ್ಷ್ಮತೆಯಿಂದ ಲಿಪ್ತವಾಗದಂತೆ, ದೇಹದಲ್ಲಿ ಎಲ್ಲೆಡೆ ನೆಲೆಸಿರುವ ಆತ್ಮನೂ ಲಿಪ್ತನಾಗುವುದಿಲ್ಲ.
13.34
यथा प्रकाशयत्येकः कृत्स्नं लोकमिमं रविः ।
क्षेत्रं क्षेत्री तथा कृत्स्नं प्रकाशयति भारत ॥ १३.३४ ॥
ಭಾರತ, ಒಬ್ಬನೇ ಸೂರ್ಯನು ಈ ಇಡೀ ಲೋಕವನ್ನು ಬೆಳಗುವಂತೆ, ಕ್ಷೇತ್ರಿಯು ಇಡೀ ಕ್ಷೇತ್ರವನ್ನು ಬೆಳಗುತ್ತಾನೆ.
13.35
क्षेत्रक्षेत्रज्ञयोरेवमन्तरं ज्ञानचक्षुषा ।
भूतप्रकृतिमोक्षं च ये विदुर्यान्ति ते परम् ॥ १३.३५ ॥
ಹೀಗೆ ಜ್ಞಾನದ ಕಣ್ಣಿನಿಂದ ಕ್ಷೇತ್ರ ಮತ್ತು ಕ್ಷೇತ್ರಜ್ಞರ ನಡುವಿನ ಭೇದವನ್ನೂ, ಜೀವಿಗಳು ಪ್ರಕೃತಿಯಿಂದ ಮುಕ್ತರಾಗುವುದನ್ನೂ ಅರಿಯುವವರು ಪರಮವನ್ನು ಸೇರುತ್ತಾರೆ.