ଭଗବଦ୍ ଗୀତା · ଅଧ୍ୟାୟ 13
हिन्दी · தமிழ் · తెలుగు · ಕನ್ನಡ · മലയാളം · বাংলা · मराठी · ગુજરાતી · ਪੰਜਾਬੀ · ଓଡ଼ିଆ · اردو · English · Español · Français · Deutsch · Português · Русский · 中文 · 日本語 · العربية · Bahasa Indonesia · ไทย
13.1
प्रकृतिं पुरुषं चैव क्षेत्रं क्षेत्रज्ञमेव च ।
एतद्वेदितुमिच्छामि ज्ञानं ज्ञेयं च केशव ॥ १३.१ ॥
ଅର୍ଜୁନ କହିଲେ: ହେ କେଶବ, ପ୍ରକୃତି ଓ ପୁରୁଷ, କ୍ଷେତ୍ର ଓ କ୍ଷେତ୍ରଜ୍ଞ, ଜ୍ଞାନ ଓ ଜ୍ଞେୟ, ଏସବୁ ମୁଁ ଜାଣିବାକୁ ଚାହେଁ।
13.2
इदं शरीरं कौन्तेय क्षेत्रमित्यभिधीयते ।
एतद्यो वेत्ति तं प्राहुः क्षेत्रज्ञ इति तद्विदः ॥ १३.२ ॥
ଶ୍ରୀଭଗବାନ କହିଲେ: ହେ କୌନ୍ତେୟ, ଏହି ଶରୀରକୁ କ୍ଷେତ୍ର କୁହାଯାଏ। ଯିଏ ଏହାକୁ ଜାଣେ, ତାହାକୁ ତତ୍ତ୍ୱଜ୍ଞମାନେ କ୍ଷେତ୍ରଜ୍ଞ କହନ୍ତି।
13.3
क्षेत्रज्ञं चापि मां विद्धि सर्वक्षेत्रेषु भारत ।
क्षेत्रक्षेत्रज्ञयोर्ज्ञानं यत्तज्ज्ञानं मतं मम ॥ १३.३ ॥
ହେ ଭାରତ, ସମସ୍ତ କ୍ଷେତ୍ରରେ କ୍ଷେତ୍ରଜ୍ଞ ମଧ୍ୟ ମୋତେ ହିଁ ଜାଣ। କ୍ଷେତ୍ର ଓ କ୍ଷେତ୍ରଜ୍ଞର ଯେଉଁ ଜ୍ଞାନ, ତାହା ହିଁ ମୋ ମତରେ ଜ୍ଞାନ।
13.4
तत्क्षेत्रं यच्च यादृक् च यद्विकारि यतश्च यत् ।
स च यो यत्प्रभावश्च तत्समासेन मे शृणु ॥ १३.४ ॥
ସେହି କ୍ଷେତ୍ର କ'ଣ, କିପରି, କେଉଁ ବିକାରଯୁକ୍ତ, କେଉଁଠାରୁ କ'ଣ ଉତ୍ପନ୍ନ; ଏବଂ ସେ କିଏ ଓ ତାଙ୍କର ପ୍ରଭାବ କ'ଣ, ତାହା ସଂକ୍ଷେପରେ ମୋଠାରୁ ଶୁଣ।
13.5
ऋषिभिर्बहुधा गीतं छन्दोभिर्विविधैः पृथक् ।
ब्रह्मसूत्रपदैश्चैव हेतुमद्भिर्विनिश्चितैः ॥ १३.५ ॥
ଏହା ଋଷିମାନଙ୍କ ଦ୍ୱାରା ବହୁ ପ୍ରକାରେ, ବିଭିନ୍ନ ଛନ୍ଦରେ ପୃଥକ ଭାବେ ଗାନ କରାଯାଇଛି, ଏବଂ ଯୁକ୍ତିଯୁକ୍ତ ଓ ସୁନିଶ୍ଚିତ ବ୍ରହ୍ମସୂତ୍ରର ପଦମାନଙ୍କ ଦ୍ୱାରା ମଧ୍ୟ କୁହାଯାଇଛି।
13.6
महाभूतान्यहङ्कारो बुद्धिरव्यक्तमेव च ।
इन्द्रियाणि दशैकं च पञ्च चेन्द्रियगोचराः ॥ १३.६ ॥
ମହାଭୂତ, ଅହଂକାର, ବୁଦ୍ଧି ଓ ଅବ୍ୟକ୍ତ; ଦଶ ଇନ୍ଦ୍ରିୟ ଓ ଏକ (ମନ), ଏବଂ ଇନ୍ଦ୍ରିୟର ପାଞ୍ଚ ବିଷୟ।
13.7
इच्छा द्वेषः सुखं दुःखं सङ्घातश्चेतनाधृतिः ।
एतत्क्षेत्रं समासेन सविकारमुदाहृतम् ॥ १३.७ ॥
ଇଚ୍ଛା, ଦ୍ୱେଷ, ସୁଖ, ଦୁଃଖ, ସଂଘାତ, ଚେତନା ଓ ଧୃତି — ବିକାର ସହିତ ଏହି କ୍ଷେତ୍ର ସଂକ୍ଷେପରେ କୁହାଗଲା।
13.8
अमानित्वमदम्भित्वमहिंसा क्षान्तिरार्जवम् ।
आचार्योपासनं शौचं स्थैर्यमात्मविनिग्रहः ॥ १३.८ ॥
ଅଭିମାନଶୂନ୍ୟତା, ଦମ୍ଭଶୂନ୍ୟତା, ଅହିଂସା, କ୍ଷମା, ସରଳତା, ଆଚାର୍ଯ୍ୟଙ୍କ ସେବା, ଶୌଚ, ସ୍ଥିରତା ଓ ଆତ୍ମସଂଯମ;
13.9
इन्द्रियार्थेषु वैराग्यमनहङ्कार एव च ।
जन्ममृत्युजराव्याधिदुःखदोषानुदर्शनम् ॥ १३.९ ॥
ଇନ୍ଦ୍ରିୟ ବିଷୟରେ ବୈରାଗ୍ୟ, ଅହଂକାରଶୂନ୍ୟତା, ଏବଂ ଜନ୍ମ, ମୃତ୍ୟୁ, ଜରା, ବ୍ୟାଧି ଓ ଦୁଃଖରେ ଦୋଷ ଦର୍ଶନ;
13.10
असक्तिरनभिष्वङ्गः पुत्रदारगृहादिषु ।
नित्यं च समचित्तत्वमिष्टानिष्टोपपत्तिषु ॥ १३.१० ॥
ଅନାସକ୍ତି, ପୁତ୍ର, ପତ୍ନୀ, ଗୃହ ଆଦିରେ ମମତାଶୂନ୍ୟତା, ଏବଂ ପ୍ରିୟ-ଅପ୍ରିୟ ପ୍ରାପ୍ତିରେ ସର୍ବଦା ସମଚିତ୍ତତା;
13.11
मयि चानन्ययोगेन भक्तिरव्यभिचारिणी ।
विविक्तदेशसेवित्वमरतिर्जनसंसदि ॥ १३.११ ॥
ମୋଠାରେ ଅନନ୍ୟ ଯୋଗରେ ଅବିଚଳ ଭକ୍ତି, ନିର୍ଜନ ସ୍ଥାନର ସେବନ, ଏବଂ ଜନସମାଗମରେ ଅରୁଚି;
13.12
अध्यात्मज्ञाननित्यत्वं तत्त्वज्ञानार्थदर्शनम् ।
एतज्ज्ञानमिति प्रोक्तमज्ञानं यदतोन्यथा ॥ १३.१२ ॥
ଅଧ୍ୟାତ୍ମଜ୍ଞାନରେ ନିତ୍ୟ ସ୍ଥିତି ଓ ତତ୍ତ୍ୱଜ୍ଞାନର ଉଦ୍ଦେଶ୍ୟ ଦର୍ଶନ — ଏହାକୁ ଜ୍ଞାନ କୁହାଯାଇଛି; ଏହାଠାରୁ ଭିନ୍ନ ଯାହା, ତାହା ଅଜ୍ଞାନ।
13.13
ज्ञेयं यत्तत्प्रवक्ष्यामि यज्ज्ञात्वाऽमृतमश्नुते ।
अनादिमत्परं ब्रह्म न सत्तन्नासदुच्यते ॥ १३.१३ ॥
ଯାହା ଜାଣିବା ଯୋଗ୍ୟ, ଯାହାକୁ ଜାଣି ମଣିଷ ଅମୃତତ୍ୱ ଲାଭ କରେ, ତାହା ମୁଁ କହିବି। ତାହା ଅନାଦି ପରମ ବ୍ରହ୍ମ; ତାହାକୁ ସତ୍ କୁହାଯାଏ ନାହିଁ, ଅସତ୍ ମଧ୍ୟ କୁହାଯାଏ ନାହିଁ।
13.14
सर्वतः पाणिपादं तत्सर्वतोऽक्षिशिरोमुखम् ।
सर्वतः श्रुतिमल्लोके सर्वमावृत्य तिष्ठति ॥ १३.१४ ॥
ତାହାର ହାତ ଓ ପାଦ ସର୍ବତ୍ର, ଆଖି, ମୁଣ୍ଡ ଓ ମୁଖ ସର୍ବତ୍ର, କାନ ସର୍ବତ୍ର; ସଂସାରରେ ତାହା ସବୁକିଛିକୁ ଆବୃତ କରି ରହିଛି।
13.15
सर्वेन्द्रियगुणाभासं सर्वेन्द्रियविवर्जितम् ।
असक्तं सर्वभृच्चैव निर्गुणं गुणभोक्तृ च ॥ १३.१५ ॥
ତାହା ସମସ୍ତ ଇନ୍ଦ୍ରିୟର ଗୁଣ ଦ୍ୱାରା ପ୍ରକାଶିତ, ତଥାପି ସମସ୍ତ ଇନ୍ଦ୍ରିୟରହିତ; ଅନାସକ୍ତ ହୋଇ ମଧ୍ୟ ସମସ୍ତଙ୍କୁ ଧାରଣ କରେ; ନିର୍ଗୁଣ ହୋଇ ମଧ୍ୟ ଗୁଣର ଭୋକ୍ତା।
13.16
बहिरन्तश्च भूतानामचरं चरमेव च ।
सूक्ष्मत्वात्तदविज्ञेयं दूरस्थं चान्तिके च तत् ॥ १३.१६ ॥
ତାହା ପ୍ରାଣୀମାନଙ୍କ ବାହାରେ ଓ ଭିତରେ ଅଛି, ଅଚର ଓ ଚର ମଧ୍ୟ; ସୂକ୍ଷ୍ମ ହେତୁ ତାହା ଅବିଜ୍ଞେୟ; ତାହା ଦୂରରେ ଓ ନିକଟରେ ମଧ୍ୟ ଅଛି।
13.17
अविभक्तं च भूतेषु विभक्तमिव च स्थितम् ।
भूतभर्तृ च तज्ज्ञेयं ग्रसिष्णु प्रभविष्णु च ॥ १३.१७ ॥
ତାହା ଅବିଭକ୍ତ ହୋଇ ମଧ୍ୟ ପ୍ରାଣୀମାନଙ୍କରେ ବିଭକ୍ତ ପରି ରହିଛି। ତାହାକୁ ପ୍ରାଣୀମାନଙ୍କର ପାଳନକର୍ତ୍ତା, ଗ୍ରାସକର୍ତ୍ତା ଓ ସୃଷ୍ଟିକର୍ତ୍ତା ବୋଲି ଜାଣିବା ଉଚିତ।
13.18
ज्योतिषामपि तज्ज्योतिस्तमसः परमुच्यते ।
ज्ञानं ज्ञेयं ज्ञानगम्यं हृदि सर्वस्य विष्ठितम् ॥ १३.१८ ॥
ତାହାକୁ ଜ୍ୟୋତିମାନଙ୍କର ମଧ୍ୟ ଜ୍ୟୋତି ଓ ଅନ୍ଧକାରର ଅତୀତ ବୋଲି କୁହାଯାଏ। ତାହା ଜ୍ଞାନ, ଜ୍ଞେୟ ଓ ଜ୍ଞାନ ଦ୍ୱାରା ପ୍ରାପ୍ୟ; ତାହା ସମସ୍ତଙ୍କ ହୃଦୟରେ ଅବସ୍ଥିତ।
13.19
इति क्षेत्रं तथा ज्ञानं ज्ञेयं चोक्तं समासतः ।
मद्भक्त एतद्विज्ञाय मद्भावायोपपद्यते ॥ १३.१९ ॥
ଏହିପରି କ୍ଷେତ୍ର, ଜ୍ଞାନ ଓ ଜ୍ଞେୟ ସଂକ୍ଷେପରେ କୁହାଗଲା। ମୋର ଭକ୍ତ ଏହା ଜାଣି ମୋ ଭାବକୁ ପ୍ରାପ୍ତ ହୁଏ।
13.20
प्रकृतिं पुरुषं चैव विद्ध्यनादी उभावपि ।
विकारांश्च गुणांश्चैव विद्धि प्रकृतिसंभवान् ॥ १३.२० ॥
ପ୍ରକୃତି ଓ ପୁରୁଷ ଉଭୟଙ୍କୁ ଅନାଦି ବୋଲି ଜାଣ, ଏବଂ ବିକାର ଓ ଗୁଣସବୁକୁ ପ୍ରକୃତିରୁ ଉତ୍ପନ୍ନ ବୋଲି ଜାଣ।
13.21
कार्यकारणकर्तृत्वे हेतुः प्रकृतिरुच्यते ।
पुरुषः सुखदुःखानां भोक्तृत्वे हेतुरुच्यते ॥ १३.२१ ॥
କାର୍ଯ୍ୟ ଓ କରଣର କର୍ତ୍ତୃତ୍ୱରେ ପ୍ରକୃତିକୁ କାରଣ କୁହାଯାଏ; ସୁଖଦୁଃଖର ଭୋକ୍ତୃତ୍ୱରେ ପୁରୁଷକୁ କାରଣ କୁହାଯାଏ।
13.22
पुरुषः प्रकृतिस्थो हि भुङ्क्ते प्रकृतिजान्गुणान् ।
कारणं गुणसङ्गोऽस्य सदसद्योनिजन्मसु ॥ १३.२२ ॥
ପ୍ରକୃତିରେ ସ୍ଥିତ ପୁରୁଷ ହିଁ ପ୍ରକୃତିଜାତ ଗୁଣସବୁକୁ ଭୋଗ କରେ। ଗୁଣସଙ୍ଗ ହିଁ ଭଲ ଓ ମନ୍ଦ ଯୋନିରେ ତାହାର ଜନ୍ମର କାରଣ।
13.23
उपद्रष्टाऽनुमन्ता च भर्ता भोक्ता महेश्वरः ।
परमात्मेति चाप्युक्तो देहेऽस्मिन्पुरुषः परः ॥ १३.२३ ॥
ଏହି ଦେହରେ ପରମ ପୁରୁଷଙ୍କୁ ସାକ୍ଷୀ, ଅନୁମତି ଦାତା, ଧାରଣକର୍ତ୍ତା, ଭୋକ୍ତା, ମହେଶ୍ୱର ଓ ପରମାତ୍ମା ମଧ୍ୟ କୁହାଯାଏ।
13.24
य एवं वेत्ति पुरुषं प्रकृतिं च गुणैःसह ।
सर्वथा वर्तमानोऽपि न स भूयोऽभिजायते ॥ १३.२४ ॥
ଯିଏ ଏହିପରି ପୁରୁଷକୁ ଓ ଗୁଣ ସହିତ ପ୍ରକୃତିକୁ ଜାଣେ, ସେ ଯେକୌଣସି ପ୍ରକାରେ ଜୀବନଯାପନ କଲେ ମଧ୍ୟ ପୁନର୍ବାର ଜନ୍ମ ନିଏ ନାହିଁ।
13.25
ध्यानेनात्मनि पश्यन्ति केचिदात्मानमात्मना ।
अन्ये सांख्येन योगेन कर्मयोगेन चापरे ॥ १३.२५ ॥
କେତେକ ଧ୍ୟାନ ଦ୍ୱାରା ନିଜ ଭିତରେ ନିଜ ଦ୍ୱାରା ଆତ୍ମାକୁ ଦେଖନ୍ତି; ଅନ୍ୟମାନେ ସାଂଖ୍ୟଯୋଗ ଦ୍ୱାରା, ଆଉ କେତେକ କର୍ମଯୋଗ ଦ୍ୱାରା।
13.26
अन्ये त्वेवमजानन्तः श्रुत्वाऽन्येभ्य उपासते ।
तेऽपि चातितरन्त्येव मृत्युं श्रुतिपरायणाः ॥ १३.२६ ॥
କିନ୍ତୁ ଏପରି ନ ଜାଣୁଥିବା ଅନ୍ୟମାନେ ଅନ୍ୟଙ୍କଠାରୁ ଶୁଣି ଉପାସନା କରନ୍ତି; ଶୁଣିଥିବା କଥାକୁ ଆଶ୍ରୟ କରୁଥିବା ସେମାନେ ମଧ୍ୟ ନିଶ୍ଚୟ ମୃତ୍ୟୁକୁ ଅତିକ୍ରମ କରନ୍ତି।
13.27
यावत्सञ्जायते किञ्चित्सत्त्वं स्थावरजङ्गमम् ।
क्षेत्रक्षेत्रज्ञसंयोगात्तद्विद्धि भरतर्षभ ॥ १३.२७ ॥
ହେ ଭରତଶ୍ରେଷ୍ଠ, ସ୍ଥାବର ବା ଜଙ୍ଗମ ଯେକୌଣସି ପ୍ରାଣୀ ଜନ୍ମ ହୁଏ, ତାହାକୁ କ୍ଷେତ୍ର ଓ କ୍ଷେତ୍ରଜ୍ଞଙ୍କ ସଂଯୋଗରୁ ଜାତ ବୋଲି ଜାଣ।
13.28
समं सर्वेषु भूतेषु तिष्ठन्तं परमेश्वरम् ।
विनश्यत्स्वविनश्यन्तं यः पश्यति स पश्यति ॥ १३.२८ ॥
ଯିଏ ସମସ୍ତ ପ୍ରାଣୀଙ୍କଠାରେ ସମାନ ଭାବରେ ସ୍ଥିତ, ବିନାଶଶୀଳଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ଅବିନାଶୀ ପରମେଶ୍ୱରଙ୍କୁ ଦେଖେ, ସେହି ପ୍ରକୃତରେ ଦେଖେ।
13.29
समं पश्यन्हि सर्वत्र समवस्थितमीश्वरम् ।
न हिनस्त्यात्मनाऽऽत्मानं ततो याति परां गतिम् ॥ १३.२९ ॥
କାରଣ ସର୍ବତ୍ର ସମାନ ଭାବରେ ସ୍ଥିତ ଈଶ୍ୱରଙ୍କୁ ସମାନ ଭାବରେ ଦେଖି ସେ ନିଜ ଦ୍ୱାରା ନିଜର କ୍ଷତି କରେ ନାହିଁ; ତେଣୁ ସେ ପରମ ଗତି ପ୍ରାପ୍ତ ହୁଏ।
13.30
प्रकृत्यैव च कर्माणि क्रियमाणानि सर्वशः ।
यः पश्यति तथाऽऽत्मानमकर्तारं स पश्यति ॥ १३.३० ॥
ଯିଏ ଦେଖେ ଯେ ସମସ୍ତ କର୍ମ ସବୁ ପ୍ରକାରେ ପ୍ରକୃତି ଦ୍ୱାରା ହିଁ କରାଯାଏ, ଏବଂ ସେହିପରି ଆତ୍ମାକୁ ଅକର୍ତ୍ତା ଦେଖେ, ସେହି ପ୍ରକୃତରେ ଦେଖେ।
13.31
यदा भूतपृथग्भावमेकस्थमनुपश्यति ।
तत एव च विस्तारं ब्रह्म सम्पद्यते तदा ॥ १३.३१ ॥
ଯେତେବେଳେ ମଣିଷ ପ୍ରାଣୀମାନଙ୍କର ପୃଥକ୍ ପୃଥକ୍ ଭାବକୁ ଏକରେ ହିଁ ସ୍ଥିତ ଏବଂ ତାହାରୁ ହିଁ ସେମାନଙ୍କ ବିସ୍ତାର ଦେଖେ, ସେତେବେଳେ ସେ ବ୍ରହ୍ମକୁ ପ୍ରାପ୍ତ ହୁଏ।
13.32
अनादित्वान्निर्गुणत्वात्परमात्मायमव्ययः ।
शरीरस्थोऽपि कौन्तेय न करोति न लिप्यते ॥ १३.३२ ॥
ହେ କୌନ୍ତେୟ, ଅନାଦି ଓ ନିର୍ଗୁଣ ହୋଇଥିବାରୁ ଏହି ଅବ୍ୟୟ ପରମାତ୍ମା ଶରୀରରେ ରହି ମଧ୍ୟ କିଛି କରନ୍ତି ନାହିଁ କି ଲିପ୍ତ ହୁଅନ୍ତି ନାହିଁ।
13.33
यथा सर्वगतं सौक्ष्म्यादाकाशं नोपलिप्यते ।
सर्वत्रावस्थितो देहे तथाऽऽत्मा नोपलिप्यते ॥ १३.३३ ॥
ଯେପରି ସର୍ବବ୍ୟାପୀ ଆକାଶ ସୂକ୍ଷ୍ମ ହୋଇଥିବାରୁ ଲିପ୍ତ ହୁଏ ନାହିଁ, ସେହିପରି ଦେହରେ ସର୍ବତ୍ର ଅବସ୍ଥିତ ଆତ୍ମା ଲିପ୍ତ ହୁଅନ୍ତି ନାହିଁ।
13.34
यथा प्रकाशयत्येकः कृत्स्नं लोकमिमं रविः ।
क्षेत्रं क्षेत्री तथा कृत्स्नं प्रकाशयति भारत ॥ १३.३४ ॥
ହେ ଭାରତ, ଯେପରି ଗୋଟିଏ ସୂର୍ଯ୍ୟ ଏହି ସମଗ୍ର ଲୋକକୁ ଆଲୋକିତ କରେ, ସେହିପରି କ୍ଷେତ୍ରୀ ସମଗ୍ର କ୍ଷେତ୍ରକୁ ଆଲୋକିତ କରନ୍ତି।
13.35
क्षेत्रक्षेत्रज्ञयोरेवमन्तरं ज्ञानचक्षुषा ।
भूतप्रकृतिमोक्षं च ये विदुर्यान्ति ते परम् ॥ १३.३५ ॥
ଯେଉଁମାନେ ଏହିପରି ଜ୍ଞାନଚକ୍ଷୁରେ କ୍ଷେତ୍ର ଓ କ୍ଷେତ୍ରଜ୍ଞଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ପାର୍ଥକ୍ୟ ଏବଂ ପ୍ରକୃତିରୁ ପ୍ରାଣୀମାନଙ୍କ ମୁକ୍ତି ଜାଣନ୍ତି, ସେମାନେ ପରମକୁ ପ୍ରାପ୍ତ ହୁଅନ୍ତି।