ભગવદ્ ગીતા · અધ્યાય 10
हिन्दी · தமிழ் · తెలుగు · ಕನ್ನಡ · മലയാളം · বাংলা · मराठी · ગુજરાતી · ਪੰਜਾਬੀ · ଓଡ଼ିଆ · اردو · English · Español · Français · Deutsch · Português · Русский · 中文 · 日本語 · العربية · Bahasa Indonesia · ไทย
10.1
भूय एव महाबाहो शृणु मे परमं वचः ।
यत्तेऽहं प्रीयमाणाय वक्ष्यामि हितकाम्यया ॥ १०.१ ॥
શ્રીભગવાન બોલ્યા: હે મહાબાહો, મારું પરમ વચન ફરીથી સાંભળ, જે પ્રસન્ન થતા તને હું તારા હિતની ઇચ્છાથી કહીશ.
10.2
न मे विदुः सुरगणाः प्रभवं न महर्षयः ।
अहमादिर्हि देवानां महर्षीणां च सर्वशः ॥ १०.२ ॥
ન દેવગણો મારી ઉત્પત્તિ જાણે છે, ન મહર્ષિઓ, કારણ કે હું સર્વ રીતે દેવો અને મહર્ષિઓનો આદિ છું.
10.3
यो मामजमनादिं च वेत्ति लोकमहेश्वरम् ।
असम्मूढः स मर्त्येषु सर्वपापैः प्रमुच्यते ॥ १०.३ ॥
જે મને અજન્મા, અનાદિ અને લોકોના મહેશ્વર તરીકે જાણે છે, તે મનુષ્યોમાં મોહરહિત થઈને સર્વ પાપોમાંથી મુક્ત થાય છે.
10.4
बुद्धिर्ज्ञानमसंमोहः क्षमा सत्यं दमः शमः ।
सुखं दुःखं भवोऽभावो भयं चाभयमेव च ॥ १०.४ ॥
બુદ્ધિ, જ્ઞાન, મોહનો અભાવ, ક્ષમા, સત્ય, ઇન્દ્રિયસંયમ, મનની શાંતિ, સુખ, દુઃખ, ઉત્પત્તિ, વિનાશ, ભય અને અભય પણ,
10.5
अहिंसा समता तुष्टिस्तपो दानं यशोऽयशः ।
भवन्ति भावा भूतानां मत्त एव पृथग्विधाः ॥ १०.५ ॥
અહિંસા, સમતા, સંતોષ, તપ, દાન, યશ અને અપયશ — પ્રાણીઓના આ વિવિધ ભાવો મારાથી જ ઉત્પન્ન થાય છે.
10.6
महर्षयः सप्त पूर्वे चत्वारो मनवस्तथा ।
मद्भावा मानसा जाता येषां लोक इमाः प्रजाः ॥ १०.६ ॥
પ્રાચીન સાત મહર્ષિઓ અને તે જ રીતે ચાર મનુઓ, મારા ભાવથી યુક્ત, મારા મનથી જન્મ્યા; જગતની આ સર્વ પ્રજા તેમની જ છે.
10.7
एतां विभूतिं योगं च मम यो वेत्ति तत्त्वतः ।
सोऽविकम्पेन योगेन युज्यते नात्र संशयः ॥ १०.७ ॥
જે મારી આ વિભૂતિ અને યોગને તત્ત્વથી જાણે છે, તે અડગ યોગથી જોડાય છે; એમાં કોઈ સંશય નથી.
10.8
अहं सर्वस्य प्रभवो मत्तः सर्वं प्रवर्तते ।
इति मत्वा भजन्ते मां बुधा भावसमन्विताः ॥ १०.८ ॥
હું જ સર્વનું ઉદ્ગમ છું, મારાથી જ બધું પ્રવર્તે છે. એમ જાણીને જ્ઞાનીઓ ભાવપૂર્વક મને ભજે છે.
10.9
मच्चित्ता मद्गतप्राणा बोधयन्तः परस्परम् ।
कथयन्तश्च मां नित्यं तुष्यन्ति च रमन्ति च ॥ १०.९ ॥
મારામાં ચિત્ત રાખીને, મારામાં પ્રાણ અર્પીને, પરસ્પર બોધ આપતા અને સદા મારું જ કથન કરતા તેઓ સંતુષ્ટ રહે છે અને આનંદ પામે છે.
10.10
तेषां सततयुक्तानां भजतां प्रीतिपूर्वकम् ।
ददामि बुद्धियोगं तं येन मामुपयान्ति ते ॥ १०.१० ॥
જેઓ સતત મારામાં જોડાયેલા રહી પ્રેમપૂર્વક મને ભજે છે, તેમને હું તે બુદ્ધિયોગ આપું છું જેના વડે તેઓ મને પામે છે.
10.11
तेषामेवानुकम्पार्थमहमज्ञानजं तमः ।
नाशयाम्यात्मभावस्थो ज्ञानदीपेन भास्वता ॥ १०.११ ॥
તેમના પર અનુકંપા કરવા માટે જ હું તેમના અંતરમાં સ્થિત રહીને અજ્ઞાનથી જન્મેલા અંધકારને પ્રકાશમાન જ્ઞાનદીપથી નષ્ટ કરું છું.
10.12
परं ब्रह्म परं धाम पवित्रं परमं भवान् ।
पुरुषं शाश्वतं दिव्यमादिदेवमजं विभुम् ॥ १०.१२ ॥
અર્જુન બોલ્યા: આપ પરમ બ્રહ્મ, પરમ ધામ અને પરમ પવિત્ર છો; આપ શાશ્વત દિવ્ય પુરુષ, આદિદેવ, અજન્મા અને સર્વવ્યાપી છો.
10.13
आहुस्त्वामृषयः सर्वे देवर्षिर्नारदस्तथा ।
असितो देवलो व्यासः स्वयं चैव ब्रवीषि मे ॥ १०.१३ ॥
બધા ઋષિઓ, દેવર્ષિ નારદ, અસિત, દેવલ અને વ્યાસ પણ તમને આમ જ કહે છે, અને તમે પોતે પણ મને એ જ કહો છો.
10.14
सर्वमेतदृतं मन्ये यन्मां वदसि केशव ।
न हि ते भगवन् व्यक्तिं विदुर्देवा न दानवाः ॥ १०.१४ ॥
હે કેશવ, તમે મને જે કહો છો તે બધું હું સત્ય માનું છું. હે ભગવન, તમારા પ્રાગટ્યને ન દેવો જાણે છે, ન દાનવો.
10.15
स्वयमेवात्मनाऽत्मानं वेत्थ त्वं पुरुषोत्तम ।
भूतभावन भूतेश देवदेव जगत्पते ॥ १०.१५ ॥
હે પુરુષોત્તમ, હે ભૂતોને ઉત્પન્ન કરનાર, હે ભૂતેશ, હે દેવોના દેવ, હે જગતના સ્વામી, તમે પોતે જ પોતાના દ્વારા પોતાને જાણો છો.
10.16
वक्तुमर्हस्यशेषेण दिव्या ह्यात्मविभूतयः ।
याभिर्विभूतिभिर्लोकानिमांस्त्वं व्याप्य तिष्ठसि ॥ १०.१६ ॥
જે વિભૂતિઓ દ્વારા તમે આ લોકોને વ્યાપીને રહેલા છો, તમારી તે દિવ્ય વિભૂતિઓનું પૂર્ણપણે વર્ણન કરવા તમે જ યોગ્ય છો.
10.17
कथं विद्यामहं योगिंस्त्वां सदा परिचिन्तयन् ।
केषु केषु च भावेषु चिन्त्योऽसि भगवन्मया ॥ १०.१७ ॥
હે યોગી, સદા તમારું ચિંતન કરતો હું તમને કેવી રીતે જાણું? હે ભગવન, કયા કયા ભાવોમાં મારે તમારું ચિંતન કરવું?
10.18
विस्तरेणात्मनो योगं विभूतिं च जनार्दन ।
भूयः कथय तृप्तिर्हि शृण्वतो नास्ति मेऽमृतम् ॥ १०.१८ ॥
હે જનાર્દન, તમારા યોગ અને વિભૂતિનું ફરીથી વિસ્તારથી વર્ણન કરો, કારણ કે આ અમૃત સાંભળતાં મને તૃપ્તિ થતી નથી.
10.19
हन्त ते कथयिष्यामि दिव्या ह्यात्मविभूतयः ।
प्राधान्यतः कुरुश्रेष्ठ नास्त्यन्तो विस्तरस्य मे ॥ १०.१९ ॥
શ્રીભગવાન બોલ્યા: હે કુરુશ્રેષ્ઠ, ભલે, હું તને મારી દિવ્ય વિભૂતિઓમાંથી મુખ્ય વિભૂતિઓ કહીશ; કારણ કે મારા વિસ્તારનો કોઈ અંત નથી.
10.20
अहमात्मा गुडाकेश सर्वभूताशयस्थितः ।
अहमादिश्च मध्यं च भूतानामन्त एव च ॥ १०.२० ॥
હે ગુડાકેશ, હું સર્વ પ્રાણીઓના હૃદયમાં રહેલો આત્મા છું. પ્રાણીઓનો આદિ, મધ્ય અને અંત પણ હું જ છું.
10.21
आदित्यानामहं विष्णुर्ज्योतिषां रविरंशुमान् ।
मरीचिर्मरुतामस्मि नक्षत्राणामहं शशी ॥ १०.२१ ॥
આદિત્યોમાં હું વિષ્ણુ છું, જ્યોતિઓમાં કિરણોવાળો સૂર્ય છું. મરુતોમાં હું મરીચિ છું અને નક્ષત્રોમાં ચંદ્ર છું.
10.22
वेदानां सामवेदोऽस्मि देवानामस्मि वासवः ।
इन्द्रियाणां मनश्चास्मि भूतानामस्मि चेतना ॥ १०.२२ ॥
વેદોમાં હું સામવેદ છું, દેવોમાં વાસવ (ઇન્દ્ર) છું. ઇન્દ્રિયોમાં હું મન છું અને પ્રાણીઓમાં ચેતના છું.
10.23
रुद्राणां शङ्करश्चास्मि वित्तेशो यक्षरक्षसाम् ।
वसूनां पावकश्चास्मि मेरुः शिखरिणामहम् ॥ १०.२३ ॥
રુદ્રોમાં હું શંકર છું, યક્ષો અને રાક્ષસોમાં ધનપતિ કુબેર છું. વસુઓમાં હું પાવક (અગ્નિ) છું અને શિખરોમાં મેરુ છું.
10.24
पुरोधसां च मुख्यं मां विद्धि पार्थ बृहस्पतिम् ।
सेनानीनामहं स्कन्दः सरसामस्मि सागरः ॥ १०.२४ ॥
હે પાર્થ, પુરોહિતોમાં મુખ્ય બૃહસ્પતિ મને જાણ. સેનાપતિઓમાં હું સ્કંદ છું અને જળાશયોમાં સાગર છું.
10.25
महर्षीणां भृगुरहं गिरामस्म्येकमक्षरम् ।
यज्ञानां जपयज्ञोऽस्मि स्थावराणां हिमालयः ॥ १०.२५ ॥
મહર્ષિઓમાં હું ભૃગુ છું, વાણીઓમાં એકાક્ષર છું. યજ્ઞોમાં હું જપયજ્ઞ છું અને સ્થાવરોમાં હિમાલય.
10.26
अश्वत्थः सर्ववृक्षाणां देवर्षीणां च नारदः ।
गन्धर्वाणां चित्ररथः सिद्धानां कपिलो मुनिः ॥ १०.२६ ॥
સર્વ વૃક્ષોમાં હું અશ્વત્થ છું અને દેવર્ષિઓમાં નારદ. ગંધર્વોમાં ચિત્રરથ અને સિદ્ધોમાં કપિલ મુનિ છું.
10.27
उच्चैःश्रवसमश्वानां विद्धि माममृतोद्भवम् ।
ऐरावतं गजेन्द्राणां नराणां च नराधिपम् ॥ १०.२७ ॥
ઘોડાઓમાં મને અમૃતમાંથી ઉત્પન્ન ઉચ્ચૈઃશ્રવા જાણ, ગજેન્દ્રોમાં ઐરાવત અને મનુષ્યોમાં રાજા.
10.28
आयुधानामहं वज्रं धेनूनामस्मि कामधुक् ।
प्रजनश्चास्मि कन्दर्पः सर्पाणामस्मि वासुकिः ॥ १०.२८ ॥
શસ્ત્રોમાં હું વજ્ર છું, ગાયોમાં કામધેનુ છું. પ્રજા ઉત્પન્ન કરનાર કંદર્પ હું છું અને સર્પોમાં વાસુકિ છું.
10.29
अनन्तश्चास्मि नागानां वरुणो यादसामहम् ।
पितृ़णामर्यमा चास्मि यमः संयमतामहम् ॥ १०.२९ ॥
નાગોમાં હું અનંત છું અને જળચરોમાં વરુણ. પિતૃઓમાં હું અર્યમા છું અને નિયમન કરનારાઓમાં યમ.
10.30
प्रह्लादश्चास्मि दैत्यानां कालः कलयतामहम् ।
मृगाणां च मृगेन्द्रोऽहं वैनतेयश्च पक्षिणाम् ॥ १०.३० ॥
દૈત્યોમાં હું પ્રહ્લાદ છું અને ગણના કરનારાઓમાં કાળ. પશુઓમાં હું સિંહ છું અને પક્ષીઓમાં વૈનતેય (ગરુડ).
10.31
पवनः पवतामस्मि रामः शस्त्रभृतामहम् ।
झषाणां मकरश्चास्मि स्रोतसामस्मि जाह्नवी ॥ १०.३१ ॥
પવિત્ર કરનારાઓમાં હું વાયુ છું, શસ્ત્રધારીઓમાં હું રામ છું. માછલીઓમાં હું મકર છું અને નદીઓમાં હું જાહ્નવી (ગંગા) છું.
10.32
सर्गाणामादिरन्तश्च मध्यं चैवाहमर्जुन ।
अध्यात्मविद्या विद्यानां वादः प्रवदतामहम् ॥ १०.३२ ॥
હે અર્જુન, સૃષ્ટિઓનો આદિ, અંત અને મધ્ય પણ હું જ છું. વિદ્યાઓમાં હું અધ્યાત્મવિદ્યા છું અને વાદ કરનારાઓનો હું વાદ છું.
10.33
अक्षराणामकारोऽस्मि द्वन्द्वः सामासिकस्य च ।
अहमेवाक्षयः कालो धाताऽहं विश्वतोमुखः ॥ १०.३३ ॥
અક્ષરોમાં હું અકાર છું અને સમાસોમાં દ્વંદ્વ છું. હું જ અક્ષય કાળ છું અને સર્વ દિશામાં મુખવાળો ધાતા હું છું.
10.34
मृत्युः सर्वहरश्चाहमुद्भवश्च भविष्यताम् ।
कीर्तिः श्रीर्वाक्च नारीणां स्मृतिर्मेधा धृतिः क्षमा ॥ १०.३४ ॥
સર્વનું હરણ કરનાર મૃત્યુ હું છું અને ભવિષ્યમાં થનારાઓની ઉત્પત્તિ પણ હું છું. સ્ત્રીવાચક ગુણોમાં હું કીર્તિ, શ્રી, વાણી, સ્મૃતિ, મેધા, ધૃતિ અને ક્ષમા છું.
10.35
बृहत्साम तथा साम्नां गायत्री छन्दसामहम् ।
मासानां मार्गशीर्षोऽहमृतूनां कुसुमाकरः ॥ १०.३५ ॥
સામોમાં હું બૃહત્સામ છું અને છંદોમાં ગાયત્રી છું. મહિનાઓમાં હું માર્ગશીર્ષ છું અને ઋતુઓમાં કુસુમાકર વસંત છું.
10.36
द्यूतं छलयतामस्मि तेजस्तेजस्विनामहम् ।
जयोऽस्मि व्यवसायोऽस्मि सत्त्वं सत्त्ववतामहम् ॥ १०.३६ ॥
છળ કરનારાઓમાં હું જુગાર છું, તેજસ્વીઓનું તેજ હું છું. હું વિજય છું, હું નિશ્ચય છું, સત્ત્વવાનોનું સત્ત્વ હું છું.
10.37
वृष्णीनां वासुदेवोऽस्मि पाण्डवानां धनंजयः ।
मुनीनामप्यहं व्यासः कवीनामुशना कविः ॥ १०.३७ ॥
વૃષ્ણિઓમાં હું વાસુદેવ છું, પાંડવોમાં ધનંજય; મુનિઓમાં હું વ્યાસ છું અને કવિઓમાં ઉશના કવિ.
10.38
दण्डो दमयतामस्मि नीतिरस्मि जिगीषताम् ।
मौनं चैवास्मि गुह्यानां ज्ञानं ज्ञानवतामहम् ॥ १०.३८ ॥
દમન કરનારાઓનો હું દંડ છું, વિજય ઇચ્છનારાઓની નીતિ છું; ગુપ્ત બાબતોમાં હું મૌન છું અને જ્ઞાનીઓનું જ્ઞાન હું છું.
10.39
यच्चापि सर्वभूतानां बीजं तदहमर्जुन ।
न तदस्ति विना यत्स्यान्मया भूतं चराचरम् ॥ १०.३९ ॥
હે અર્જુન, સર્વ પ્રાણીઓનું જે બીજ છે તે પણ હું જ છું. ચર કે અચર એવું કોઈ પ્રાણી નથી જે મારા વિના હોઈ શકે.
10.40
नान्तोऽस्ति मम दिव्यानां विभूतीनां परंतप ।
एष तूद्देशतः प्रोक्तो विभूतेर्विस्तरो मया ॥ १०.४० ॥
હે પરંતપ, મારી દિવ્ય વિભૂતિઓનો કોઈ અંત નથી. મારી વિભૂતિઓનો આ વિસ્તાર મેં ફક્ત ઉદાહરણરૂપે કહ્યો છે.
10.41
यद्यद्विभूतिमत्सत्त्वं श्रीमदूर्जितमेव वा ।
तत्तदेवावगच्छ त्वं मम तेजोंऽशसंभवम् ॥ १०.४१ ॥
જે જે સત્ત્વ વિભૂતિયુક્ત, શ્રીયુક્ત અથવા શક્તિશાળી છે, તે તે મારા તેજના અંશથી ઉત્પન્ન થયું છે એમ તું જાણ.
10.42
अथवा बहुनैतेन किं ज्ञातेन तवार्जुन ।
विष्टभ्याहमिदं कृत्स्नमेकांशेन स्थितो जगत् ॥ १०.४२ ॥
અથવા હે અર્જુન, આ બધું વિસ્તારથી જાણીને તારે શું પ્રયોજન? હું મારા એક અંશથી આ સમગ્ર જગતને ધારણ કરીને સ્થિત છું.