भगवद्गीता · अध्याय 10
हिन्दी · தமிழ் · తెలుగు · ಕನ್ನಡ · മലയാളം · বাংলা · मराठी · ગુજરાતી · ਪੰਜਾਬੀ · ଓଡ଼ିଆ · اردو · English · Español · Français · Deutsch · Português · Русский · 中文 · 日本語 · العربية · Bahasa Indonesia · ไทย
10.1
भूय एव महाबाहो शृणु मे परमं वचः ।
यत्तेऽहं प्रीयमाणाय वक्ष्यामि हितकाम्यया ॥ १०.१ ॥
श्रीभगवान म्हणाले: हे महाबाहो, माझे परम वचन पुन्हा ऐक. प्रसन्न होणाऱ्या तुला तुझ्या हिताच्या इच्छेने मी ते सांगेन.
10.2
न मे विदुः सुरगणाः प्रभवं न महर्षयः ।
अहमादिर्हि देवानां महर्षीणां च सर्वशः ॥ १०.२ ॥
देवगण किंवा महर्षी माझा उगम जाणत नाहीत, कारण सर्व प्रकारे मीच देवांचा आणि महर्षींचा आदी आहे.
10.3
यो मामजमनादिं च वेत्ति लोकमहेश्वरम् ।
असम्मूढः स मर्त्येषु सर्वपापैः प्रमुच्यते ॥ १०.३ ॥
जो मला अजन्मा, अनादी आणि लोकांचा महेश्वर म्हणून जाणतो, तो मर्त्यांमध्ये मोहरहित होऊन सर्व पापांतून मुक्त होतो.
10.4
बुद्धिर्ज्ञानमसंमोहः क्षमा सत्यं दमः शमः ।
सुखं दुःखं भवोऽभावो भयं चाभयमेव च ॥ १०.४ ॥
बुद्धी, ज्ञान, मोहाचा अभाव, क्षमा, सत्य, इंद्रियनिग्रह, मनःशांती, सुख, दुःख, उत्पत्ती, नाश, भय आणि अभयही,
10.5
अहिंसा समता तुष्टिस्तपो दानं यशोऽयशः ।
भवन्ति भावा भूतानां मत्त एव पृथग्विधाः ॥ १०.५ ॥
अहिंसा, समता, संतोष, तप, दान, यश आणि अपयश — प्राण्यांचे हे नाना प्रकारचे भाव माझ्यापासूनच निर्माण होतात.
10.6
महर्षयः सप्त पूर्वे चत्वारो मनवस्तथा ।
मद्भावा मानसा जाता येषां लोक इमाः प्रजाः ॥ १०.६ ॥
प्राचीन सात महर्षी आणि तसेच चार मनू, माझ्या भावाने युक्त, माझ्या मनापासून जन्मले; जगातील ही सर्व प्रजा त्यांचीच आहे.
10.7
एतां विभूतिं योगं च मम यो वेत्ति तत्त्वतः ।
सोऽविकम्पेन योगेन युज्यते नात्र संशयः ॥ १०.७ ॥
जो माझी ही विभूती आणि योग तत्त्वतः जाणतो, तो अढळ योगाने युक्त होतो; यात संशय नाही.
10.8
अहं सर्वस्य प्रभवो मत्तः सर्वं प्रवर्तते ।
इति मत्वा भजन्ते मां बुधा भावसमन्विताः ॥ १०.८ ॥
मीच सर्वांचे उगमस्थान आहे, माझ्यापासूनच सर्व प्रवृत्त होते. असे जाणून ज्ञानी लोक भावपूर्वक माझे भजन करतात.
10.9
मच्चित्ता मद्गतप्राणा बोधयन्तः परस्परम् ।
कथयन्तश्च मां नित्यं तुष्यन्ति च रमन्ति च ॥ १०.९ ॥
माझ्यात चित्त ठेवून, माझ्यात प्राण अर्पण करून, परस्परांना बोध करीत आणि सदा माझेच कथन करीत ते संतुष्ट राहतात व रमतात.
10.10
तेषां सततयुक्तानां भजतां प्रीतिपूर्वकम् ।
ददामि बुद्धियोगं तं येन मामुपयान्ति ते ॥ १०.१० ॥
जे सतत माझ्याशी युक्त राहून प्रेमपूर्वक माझे भजन करतात, त्यांना मी तो बुद्धियोग देतो ज्यायोगे ते मला प्राप्त होतात.
10.11
तेषामेवानुकम्पार्थमहमज्ञानजं तमः ।
नाशयाम्यात्मभावस्थो ज्ञानदीपेन भास्वता ॥ १०.११ ॥
त्यांच्यावर अनुकंपा करण्यासाठीच मी त्यांच्या अंतःकरणात स्थित होऊन, अज्ञानातून जन्मलेला अंधार तेजस्वी ज्ञानदीपाने नष्ट करतो.
10.12
परं ब्रह्म परं धाम पवित्रं परमं भवान् ।
पुरुषं शाश्वतं दिव्यमादिदेवमजं विभुम् ॥ १०.१२ ॥
अर्जुन म्हणाला: आपण परब्रह्म, परम धाम आणि परम पवित्र आहात; आपण शाश्वत दिव्य पुरुष, आदिदेव, अजन्मा आणि सर्वव्यापी आहात.
10.13
आहुस्त्वामृषयः सर्वे देवर्षिर्नारदस्तथा ।
असितो देवलो व्यासः स्वयं चैव ब्रवीषि मे ॥ १०.१३ ॥
सर्व ऋषी, देवर्षी नारद, असित, देवल आणि व्यासही तुला असेच म्हणतात, आणि तू स्वतःही मला हेच सांगतोस.
10.14
सर्वमेतदृतं मन्ये यन्मां वदसि केशव ।
न हि ते भगवन् व्यक्तिं विदुर्देवा न दानवाः ॥ १०.१४ ॥
हे केशवा, तू मला जे सांगतोस ते सर्व मी सत्य मानतो. हे भगवंता, तुझे प्रकटरूप देवही जाणत नाहीत आणि दानवही नाहीत.
10.15
स्वयमेवात्मनाऽत्मानं वेत्थ त्वं पुरुषोत्तम ।
भूतभावन भूतेश देवदेव जगत्पते ॥ १०.१५ ॥
हे पुरुषोत्तमा, हे भूतांना उत्पन्न करणाऱ्या, हे भूतेशा, हे देवदेवा, हे जगत्पते, तू स्वतःच स्वतःद्वारे स्वतःला जाणतोस.
10.16
वक्तुमर्हस्यशेषेण दिव्या ह्यात्मविभूतयः ।
याभिर्विभूतिभिर्लोकानिमांस्त्वं व्याप्य तिष्ठसि ॥ १०.१६ ॥
ज्या विभूतींनी तू या लोकांना व्यापून राहिला आहेस, त्या तुझ्या दिव्य विभूती तू पूर्णपणे सांगाव्यास.
10.17
कथं विद्यामहं योगिंस्त्वां सदा परिचिन्तयन् ।
केषु केषु च भावेषु चिन्त्योऽसि भगवन्मया ॥ १०.१७ ॥
हे योगी, सदैव तुझे चिंतन करीत मी तुला कसे जाणू? हे भगवंता, कोणकोणत्या भावांमध्ये मी तुझे चिंतन करावे?
10.18
विस्तरेणात्मनो योगं विभूतिं च जनार्दन ।
भूयः कथय तृप्तिर्हि शृण्वतो नास्ति मेऽमृतम् ॥ १०.१८ ॥
हे जनार्दना, तुझा योग आणि विभूती पुन्हा विस्ताराने सांग; कारण हे अमृत ऐकताना माझी तृप्ती होत नाही.
10.19
हन्त ते कथयिष्यामि दिव्या ह्यात्मविभूतयः ।
प्राधान्यतः कुरुश्रेष्ठ नास्त्यन्तो विस्तरस्य मे ॥ १०.१९ ॥
श्रीभगवान म्हणाले: हे कुरुश्रेष्ठा, बरे, मी तुला माझ्या दिव्य विभूतींपैकी प्रमुख विभूती सांगतो; कारण माझ्या विस्ताराला अंत नाही.
10.20
अहमात्मा गुडाकेश सर्वभूताशयस्थितः ।
अहमादिश्च मध्यं च भूतानामन्त एव च ॥ १०.२० ॥
हे गुडाकेशा, सर्व प्राण्यांच्या हृदयात स्थित असलेला आत्मा मी आहे. प्राण्यांचा आदी, मध्य आणि अंतही मीच आहे.
10.21
आदित्यानामहं विष्णुर्ज्योतिषां रविरंशुमान् ।
मरीचिर्मरुतामस्मि नक्षत्राणामहं शशी ॥ १०.२१ ॥
आदित्यांमध्ये मी विष्णू आहे, तेजस्वी वस्तूंमध्ये किरणांनी युक्त सूर्य आहे. मरुतांमध्ये मी मरीची आहे आणि नक्षत्रांमध्ये चंद्र आहे.
10.22
वेदानां सामवेदोऽस्मि देवानामस्मि वासवः ।
इन्द्रियाणां मनश्चास्मि भूतानामस्मि चेतना ॥ १०.२२ ॥
वेदांमध्ये मी सामवेद आहे, देवांमध्ये वासव (इंद्र) आहे. इंद्रियांमध्ये मी मन आहे आणि प्राण्यांमध्ये चेतना आहे.
10.23
रुद्राणां शङ्करश्चास्मि वित्तेशो यक्षरक्षसाम् ।
वसूनां पावकश्चास्मि मेरुः शिखरिणामहम् ॥ १०.२३ ॥
रुद्रांमध्ये मी शंकर आहे, यक्ष-राक्षसांमध्ये धनाधिपती कुबेर आहे. वसूंमध्ये मी पावक (अग्नी) आहे आणि शिखरांमध्ये मेरू आहे.
10.24
पुरोधसां च मुख्यं मां विद्धि पार्थ बृहस्पतिम् ।
सेनानीनामहं स्कन्दः सरसामस्मि सागरः ॥ १०.२४ ॥
हे पार्था, पुरोहितांमध्ये मुख्य बृहस्पती मला जाण. सेनापतींमध्ये मी स्कंद आहे आणि जलाशयांमध्ये सागर आहे.
10.25
महर्षीणां भृगुरहं गिरामस्म्येकमक्षरम् ।
यज्ञानां जपयज्ञोऽस्मि स्थावराणां हिमालयः ॥ १०.२५ ॥
महर्षींमध्ये मी भृगू आहे, वाणींमध्ये एकाक्षर. यज्ञांमध्ये मी जपयज्ञ आहे आणि स्थावरांमध्ये हिमालय.
10.26
अश्वत्थः सर्ववृक्षाणां देवर्षीणां च नारदः ।
गन्धर्वाणां चित्ररथः सिद्धानां कपिलो मुनिः ॥ १०.२६ ॥
सर्व वृक्षांमध्ये मी अश्वत्थ आहे आणि देवर्षींमध्ये नारद. गंधर्वांमध्ये चित्ररथ आणि सिद्धांमध्ये कपिल मुनी.
10.27
उच्चैःश्रवसमश्वानां विद्धि माममृतोद्भवम् ।
ऐरावतं गजेन्द्राणां नराणां च नराधिपम् ॥ १०.२७ ॥
घोड्यांमध्ये मला अमृतातून उत्पन्न झालेला उच्चैःश्रवा जाण, श्रेष्ठ हत्तींमध्ये ऐरावत आणि मनुष्यांमध्ये राजा.
10.28
आयुधानामहं वज्रं धेनूनामस्मि कामधुक् ।
प्रजनश्चास्मि कन्दर्पः सर्पाणामस्मि वासुकिः ॥ १०.२८ ॥
शस्त्रांमध्ये मी वज्र आहे, गायींमध्ये कामधेनू. प्रजा उत्पन्न करणारा कंदर्प मी आहे आणि सर्पांमध्ये वासुकी.
10.29
अनन्तश्चास्मि नागानां वरुणो यादसामहम् ।
पितृ़णामर्यमा चास्मि यमः संयमतामहम् ॥ १०.२९ ॥
नागांमध्ये मी अनंत आहे आणि जलचरांमध्ये वरुण. पितरांमध्ये मी अर्यमा आहे आणि नियमन करणाऱ्यांमध्ये यम.
10.30
प्रह्लादश्चास्मि दैत्यानां कालः कलयतामहम् ।
मृगाणां च मृगेन्द्रोऽहं वैनतेयश्च पक्षिणाम् ॥ १०.३० ॥
दैत्यांमध्ये मी प्रल्हाद आहे आणि गणना करणाऱ्यांमध्ये काळ. पशूंमध्ये मी सिंह आहे आणि पक्ष्यांमध्ये वैनतेय (गरुड).
10.31
पवनः पवतामस्मि रामः शस्त्रभृतामहम् ।
झषाणां मकरश्चास्मि स्रोतसामस्मि जाह्नवी ॥ १०.३१ ॥
पवित्र करणाऱ्यांमध्ये मी वायू आहे, शस्त्रधाऱ्यांमध्ये मी राम आहे. माशांमध्ये मी मकर आहे आणि नद्यांमध्ये मी जाह्नवी (गंगा) आहे.
10.32
सर्गाणामादिरन्तश्च मध्यं चैवाहमर्जुन ।
अध्यात्मविद्या विद्यानां वादः प्रवदतामहम् ॥ १०.३२ ॥
अर्जुना, सृष्टींचा आदी, अंत आणि मध्यही मीच आहे. विद्यांमध्ये मी अध्यात्मविद्या आहे आणि वाद करणाऱ्यांचा मी वाद आहे.
10.33
अक्षराणामकारोऽस्मि द्वन्द्वः सामासिकस्य च ।
अहमेवाक्षयः कालो धाताऽहं विश्वतोमुखः ॥ १०.३३ ॥
अक्षरांमध्ये मी अकार आहे आणि समासांमध्ये द्वंद्व आहे. मीच अक्षय काळ आहे आणि सर्वत्र मुख असलेला धाता मीच आहे.
10.34
मृत्युः सर्वहरश्चाहमुद्भवश्च भविष्यताम् ।
कीर्तिः श्रीर्वाक्च नारीणां स्मृतिर्मेधा धृतिः क्षमा ॥ १०.३४ ॥
सर्वांचे हरण करणारा मृत्यू मी आहे आणि पुढे होणाऱ्यांचा उद्भवही मी आहे. स्त्रीवाचक गुणांमध्ये मी कीर्ती, श्री, वाणी, स्मृती, मेधा, धृती आणि क्षमा आहे.
10.35
बृहत्साम तथा साम्नां गायत्री छन्दसामहम् ।
मासानां मार्गशीर्षोऽहमृतूनां कुसुमाकरः ॥ १०.३५ ॥
सामांमध्ये मी बृहत्साम आहे आणि छंदांमध्ये गायत्री आहे. महिन्यांमध्ये मी मार्गशीर्ष आहे आणि ऋतूंमध्ये कुसुमाकर वसंत आहे.
10.36
द्यूतं छलयतामस्मि तेजस्तेजस्विनामहम् ।
जयोऽस्मि व्यवसायोऽस्मि सत्त्वं सत्त्ववतामहम् ॥ १०.३६ ॥
फसवणाऱ्यांमध्ये मी द्यूत आहे, तेजस्वींचे तेज मी आहे. मी विजय आहे, मी निश्चय आहे, सत्त्वशीलांचे सत्त्व मी आहे.
10.37
वृष्णीनां वासुदेवोऽस्मि पाण्डवानां धनंजयः ।
मुनीनामप्यहं व्यासः कवीनामुशना कविः ॥ १०.३७ ॥
वृष्णींमध्ये मी वासुदेव आहे, पांडवांमध्ये धनंजय; मुनींमध्ये मी व्यास आणि कवींमध्ये उशना कवी आहे.
10.38
दण्डो दमयतामस्मि नीतिरस्मि जिगीषताम् ।
मौनं चैवास्मि गुह्यानां ज्ञानं ज्ञानवतामहम् ॥ १०.३८ ॥
दमन करणाऱ्यांचा मी दंड आहे, विजय इच्छिणाऱ्यांची नीती आहे; गुप्त गोष्टींमध्ये मी मौन आहे आणि ज्ञानवंतांचे ज्ञान मीच आहे.
10.39
यच्चापि सर्वभूतानां बीजं तदहमर्जुन ।
न तदस्ति विना यत्स्यान्मया भूतं चराचरम् ॥ १०.३९ ॥
अर्जुना, सर्व प्राण्यांचे जे बीज आहे तेही मीच आहे. चर किंवा अचर असा कोणताही प्राणी नाही जो माझ्याशिवाय असू शकेल.
10.40
नान्तोऽस्ति मम दिव्यानां विभूतीनां परंतप ।
एष तूद्देशतः प्रोक्तो विभूतेर्विस्तरो मया ॥ १०.४० ॥
परंतपा, माझ्या दिव्य विभूतींना अंत नाही. माझ्या विभूतींचा हा विस्तार मी केवळ उदाहरणादाखल सांगितला आहे.
10.41
यद्यद्विभूतिमत्सत्त्वं श्रीमदूर्जितमेव वा ।
तत्तदेवावगच्छ त्वं मम तेजोंऽशसंभवम् ॥ १०.४१ ॥
जे जे अस्तित्व विभूतिमान, श्रीमान किंवा बलवान आहे, ते ते माझ्या तेजाच्या अंशापासून उत्पन्न झाले आहे असे तू जाण.
10.42
अथवा बहुनैतेन किं ज्ञातेन तवार्जुन ।
विष्टभ्याहमिदं कृत्स्नमेकांशेन स्थितो जगत् ॥ १०.४२ ॥
किंवा अर्जुना, हे सर्व विस्ताराने जाणून तुला काय प्रयोजन? मी माझ्या एका अंशाने हे संपूर्ण जग धारण करून स्थित आहे.