ભગવદ્ ગીતા · અધ્યાય 4
हिन्दी · தமிழ் · తెలుగు · ಕನ್ನಡ · മലയാളം · বাংলা · मराठी · ગુજરાતી · ਪੰਜਾਬੀ · ଓଡ଼ିଆ · اردو · English · Español · Français · Deutsch · Português · Русский · 中文 · 日本語 · العربية · Bahasa Indonesia · ไทย
4.1
इमं विवस्वते योगं प्रोक्तवानहमव्ययम् ।
विवस्वान् मनवे प्राह मनुरिक्ष्वाकवेऽब्रवीत् ॥ ४.१ ॥
શ્રીભગવાન બોલ્યા: આ અવિનાશી યોગ મેં વિવસ્વાનને કહ્યો હતો; વિવસ્વાને તે મનુને કહ્યો અને મનુએ ઇક્ષ્વાકુને કહ્યો.
4.2
एवं परम्पराप्राप्तमिमं राजर्षयो विदुः ।
स कालेनेह महता योगो नष्टः परन्तप ॥ ४.२ ॥
હે પરંતપ, આ રીતે પરંપરાથી પ્રાપ્ત થયેલા આ યોગને રાજર્ષિઓ જાણતા હતા. પરંતુ લાંબા સમયને કારણે તે યોગ અહીં લુપ્ત થઈ ગયો.
4.3
स एवायं मया तेऽद्य योगः प्रोक्तः पुरातनः ।
भक्तोऽसि मे सखा चेति रहस्यं ह्येतदुत्तमम् ॥ ४.३ ॥
તે જ આ પુરાતન યોગ આજે મેં તને કહ્યો છે, કારણ કે તું મારો ભક્ત અને સખા છે. આ ખરેખર ઉત્તમ રહસ્ય છે.
4.4
अपरं भवतो जन्म परं जन्म विवस्वतः ।
कथमेतद्विजानीयां त्वमादौ प्रोक्तवानिति ॥ ४.४ ॥
અર્જુન બોલ્યા: આપનો જન્મ પછીનો છે અને વિવસ્વાનનો જન્મ પહેલાંનો. તો આપે આરંભમાં આ કહ્યું હતું, તે હું કેવી રીતે સમજું?
4.5
बहूनि मे व्यतीतानि जन्मानि तव चार्जुन ।
तान्यहं वेद सर्वाणि न त्वं वेत्थ परन्तप ॥ ४.५ ॥
શ્રીભગવાન બોલ્યા: હે અર્જુન, મારા અને તારા ઘણા જન્મો વીતી ગયા છે. હે પરંતપ, હું તે સર્વને જાણું છું, પણ તું જાણતો નથી.
4.6
अजोऽपि सन्नव्ययात्मा भूतानामीश्वरोऽपि सन् ।
प्रकृतिं स्वामधिष्ठाय संभवाम्यात्ममायया ॥ ४.६ ॥
હું અજન્મા અને અવિનાશી સ્વરૂપ હોવા છતાં, તથા સર્વ ભૂતોનો ઈશ્વર હોવા છતાં, મારી પ્રકૃતિને અધીન કરીને મારી માયાથી પ્રગટ થાઉં છું.
4.7
यदा यदा हि धर्मस्य ग्लानिर्भवति भारत ।
अभ्युत्थानमधर्मस्य तदाऽऽत्मानं सृजाम्यहम् ॥ ४.७ ॥
હે ભારત, જ્યારે જ્યારે ધર્મની હાનિ થાય છે અને અધર્મનો ઉદય થાય છે, ત્યારે ત્યારે હું પોતાને પ્રગટ કરું છું.
4.8
परित्राणाय साधूनां विनाशाय च दुष्कृताम् ।
धर्मसंस्थापनार्थाय संभवामि युगे युगे ॥ ४.८ ॥
સાધુઓના રક્ષણ માટે, દુષ્ટોના વિનાશ માટે અને ધર્મની સ્થાપના માટે હું યુગે યુગે પ્રગટ થાઉં છું.
4.9
जन्म कर्म च मे दिव्यमेवं यो वेत्ति तत्त्वतः ।
त्यक्त्वा देहं पुनर्जन्म नैति मामेति सोऽर्जुन ॥ ४.९ ॥
હે અર્જુન, જે મારા દિવ્ય જન્મ અને કર્મને આ રીતે તત્ત્વથી જાણે છે, તે દેહ છોડીને ફરી જન્મ પામતો નથી; તે મને પામે છે.
4.10
वीतरागभयक्रोधा मन्मया मामुपाश्रिताः ।
बहवो ज्ञानतपसा पूता मद्भावमागताः ॥ ४.१० ॥
રાગ, ભય અને ક્રોધથી મુક્ત, મારામાં તન્મય, મારે શરણે આવેલા, જ્ઞાનરૂપી તપથી પવિત્ર થયેલા ઘણા લોકો મારા ભાવને પામ્યા છે.
4.11
ये यथा मां प्रपद्यन्ते तांस्तथैव भजाम्यहम् ।
मम वर्त्मानुवर्तन्ते मनुष्याः पार्थ सर्वशः ॥ ४.११ ॥
હે પાર્થ, જે મને જે રીતે શરણે આવે છે, તેમને હું તે જ રીતે ભજું છું. મનુષ્યો સર્વ પ્રકારે મારા જ માર્ગને અનુસરે છે.
4.12
काङ्क्षन्तः कर्मणां सिद्धिं यजन्त इह देवताः ।
क्षिप्रं हि मानुषे लोके सिद्धिर्भवति कर्मजा ॥ ४.१२ ॥
કર્મોની સિદ્ધિ ઇચ્છતા લોકો અહીં દેવતાઓનું યજન કરે છે, કારણ કે મનુષ્યલોકમાં કર્મથી ઉત્પન્ન થતી સિદ્ધિ જલદી મળે છે.
4.13
चातुर्वर्ण्यं मया सृष्टं गुणकर्मविभागशः ।
तस्य कर्तारमपि मां विद्ध्यकर्तारमव्ययम् ॥ ४.१३ ॥
ગુણ અને કર્મના વિભાગ પ્રમાણે ચાર વર્ણોની વ્યવસ્થા મેં રચી છે. તેનો કર્તા હોવા છતાં મને અવિનાશી અને અકર્તા જાણ.
4.14
न मां कर्माणि लिम्पन्ति न मे कर्मफले स्पृहा ।
इति मां योऽभिजानाति कर्मभिर्न स बध्यते ॥ ४.१४ ॥
કર્મો મને લેપાતાં નથી, અને મને કર્મફળની ઇચ્છા નથી. જે મને આ રીતે જાણે છે તે કર્મોથી બંધાતો નથી.
4.15
एवं ज्ञात्वा कृतं कर्म पूर्वैरपि मुमुक्षुभिः ।
कुरु कर्मैव तस्मात्त्वं पूर्वैः पूर्वतरं कृतम् ॥ ४.१५ ॥
આમ જાણીને પ્રાચીન મુમુક્ષુઓએ પણ કર્મ કર્યું હતું. તેથી પૂર્વજોએ પૂર્વે કર્યું તેમ તું પણ કર્મ જ કર.
4.16
किं कर्म किमकर्मेति कवयोऽप्यत्र मोहिताः ।
तत्ते कर्म प्रवक्ष्यामि यज्ज्ञात्वा मोक्ष्यसेऽशुभात् ॥ ४.१६ ॥
કર્મ શું છે અને અકર્મ શું છે, એ વિશે જ્ઞાનીઓ પણ મોહિત છે. તેથી હું તને તે કર્મ સમજાવીશ, જેને જાણીને તું અશુભથી મુક્ત થઈશ.
4.17
कर्मणो ह्यपि बोद्धव्यं बोद्धव्यं च विकर्मणः ।
अकर्मणश्च बोद्धव्यं गहना कर्मणो गतिः ॥ ४.१७ ॥
કર્મને જાણવું જોઈએ, વિકર્મને જાણવું જોઈએ અને અકર્મને પણ જાણવું જોઈએ; કારણ કે કર્મની ગતિ ગહન છે.
4.18
कर्मण्यकर्म यः पश्येदकर्मणि च कर्म यः ।
स बुद्धिमान् मनुष्येषु स युक्तः कृत्स्नकर्मकृत् ॥ ४.१८ ॥
જે કર્મમાં અકર્મ અને અકર્મમાં કર્મ જુએ છે, તે મનુષ્યોમાં બુદ્ધિમાન છે; તે યોગયુક્ત છે અને સર્વ કર્મો કરનાર છે.
4.19
यस्य सर्वे समारम्भाः कामसङ्कल्पवर्जिताः ।
ज्ञानाग्निदग्धकर्माणं तमाहुः पण्डितं बुधाः ॥ ४.१९ ॥
જેના બધા કાર્યારંભો કામના અને સંકલ્પથી રહિત છે, જેનાં કર્મો જ્ઞાનરૂપી અગ્નિમાં બળી ગયાં છે, તેને જ્ઞાનીજનો પંડિત કહે છે.
4.20
त्यक्त्वा कर्मफलासङ्गं नित्यतृप्तो निराश्रयः ।
कर्मण्यभिप्रवृत्तोऽपि नैव किञ्चित्करोति सः ॥ ४.२० ॥
કર્મફળની આસક્તિ છોડીને, સદા તૃપ્ત અને કોઈ આશ્રય પર આધાર ન રાખનાર તે કર્મમાં પૂરેપૂરો પ્રવૃત્ત હોવા છતાં ખરેખર કંઈ જ કરતો નથી.
4.21
निराशीर्यतचित्तात्मा त्यक्तसर्वपरिग्रहः ।
शारीरं केवलं कर्म कुर्वन्नाप्नोति किल्बिषम् ॥ ४.२१ ॥
આશારહિત, ચિત્ત અને આત્માને વશમાં રાખનાર, બધા પરિગ્રહો ત્યજી દેનાર માણસ કેવળ શારીરિક કર્મ કરતાં પાપને પામતો નથી.
4.22
यदृच्छालाभसन्तुष्टो द्वन्द्वातीतो विमत्सरः ।
समः सिद्धावसिद्धौ च कृत्वापि न निबध्यते ॥ ४.२२ ॥
આપમેળે મળેલા લાભથી સંતુષ્ટ, દ્વંદ્વોથી પર, ઈર્ષ્યારહિત અને સફળતા-નિષ્ફળતામાં સમાન રહેનાર કર્મ કરીને પણ બંધાતો નથી.
4.23
गतसङ्गस्य मुक्तस्य ज्ञानावस्थितचेतसः ।
यज्ञायाचरतः कर्म समग्रं प्रविलीयते ॥ ४.२३ ॥
જેની આસક્તિ દૂર થઈ છે, જે મુક્ત છે, જેનું ચિત્ત જ્ઞાનમાં સ્થિર છે અને જે યજ્ઞ માટે કર્મ કરે છે, તેનું સમગ્ર કર્મ વિલીન થઈ જાય છે.
4.24
ब्रह्मार्पणं ब्रह्महविर्ब्रह्माग्नौ ब्रह्मणा हुतम् ।
ब्रह्मैव तेन गन्तव्यं ब्रह्मकर्मसमाधिना ॥ ४.२४ ॥
અર્પણ બ્રહ્મ છે, હવિ બ્રહ્મ છે, બ્રહ્મરૂપી અગ્નિમાં બ્રહ્મ દ્વારા આહુતિ અપાય છે; બ્રહ્મરૂપ કર્મમાં સમાધિસ્થ થયેલા માટે પામવાનું બ્રહ્મ જ છે.
4.25
दैवमेवापरे यज्ञं योगिनः पर्युपासते ।
ब्रह्माग्नावपरे यज्ञं यज्ञेनैवोपजुह्वति ॥ ४.२५ ॥
કેટલાક યોગીઓ દેવતાઓ માટેના યજ્ઞની જ ઉપાસના કરે છે; બીજા બ્રહ્મરૂપી અગ્નિમાં યજ્ઞ દ્વારા જ યજ્ઞનું હવન કરે છે.
4.26
श्रोत्रादीनीन्द्रियाण्यन्ये संयमाग्निषु जुह्वति ।
शब्दादीन्विषयानन्य इन्द्रियाग्निषु जुह्वति ॥ ४.२६ ॥
બીજા કેટલાક શ્રોત્ર વગેરે ઇન્દ્રિયોને સંયમરૂપી અગ્નિઓમાં હોમે છે; અન્ય લોકો શબ્દ વગેરે વિષયોને ઇન્દ્રિયરૂપી અગ્નિઓમાં હોમે છે.
4.27
सर्वाणीन्द्रियकर्माणि प्राणकर्माणि चापरे ।
आत्मसंयमयोगाग्नौ जुह्वति ज्ञानदीपिते ॥ ४.२७ ॥
બીજા લોકો ઇન્દ્રિયોનાં બધાં કર્મો અને પ્રાણનાં કર્મોને જ્ઞાનથી પ્રજ્વલિત આત્મસંયમ-યોગરૂપી અગ્નિમાં હોમે છે.
4.28
द्रव्ययज्ञास्तपोयज्ञा योगयज्ञास्तथापरे ।
स्वाध्यायज्ञानयज्ञाश्च यतयः संशितव्रताः ॥ ४.२८ ॥
કેટલાક દ્રવ્યયજ્ઞ કરે છે, કેટલાક તપોયજ્ઞ, અને બીજા યોગયજ્ઞ; તથા કઠોર વ્રતવાળા યતિઓ સ્વાધ્યાય અને જ્ઞાનયજ્ઞ કરે છે.
4.29
अपाने जुह्वति प्राण प्राणेऽपानं तथाऽपरे ।
प्राणापानगती रुद्ध्वा प्राणायामपरायणाः ॥ ४.२९ ॥
એ જ રીતે બીજા પ્રાણાયામપરાયણ થઈને, પ્રાણ અને અપાનની ગતિ રોકીને, અપાનમાં પ્રાણને અને પ્રાણમાં અપાનને હોમે છે.
4.30
अपरे नियताहाराः प्राणान्प्राणेषु जुह्वति ।
सर्वेऽप्येते यज्ञविदो यज्ञक्षपितकल्मषाः ॥ ४.३० ॥
બીજા લોકો નિયમિત આહાર રાખીને પ્રાણોને પ્રાણોમાં હોમે છે. આ બધા યજ્ઞને જાણનારા છે, જેમનાં પાપ યજ્ઞ દ્વારા નષ્ટ થયાં છે.
4.31
यज्ञशिष्टामृतभुजो यान्ति ब्रह्म सनातनम् ।
नायं लोकोऽस्त्ययज्ञस्य कुतो़ऽन्यः कुरुसत्तम ॥ ४.३१ ॥
હે કુરુશ્રેષ્ઠ, યજ્ઞના શેષરૂપ અમૃતને ભોગવનારા સનાતન બ્રહ્મને પામે છે. યજ્ઞ ન કરનાર માટે આ લોક પણ નથી, તો પરલોક ક્યાંથી?
4.32
एवं बहुविधा यज्ञा वितता ब्रह्मणो मुखे ।
कर्मजान्विद्धि तान्सर्वानेवं ज्ञात्वा विमोक्ष्यसे ॥ ४.३२ ॥
આ રીતે અનેક પ્રકારના યજ્ઞો બ્રહ્મના મુખમાં વિસ્તરેલા છે. તે સર્વને કર્મથી ઉત્પન્ન થયેલા જાણ; આમ જાણીને તું મુક્ત થઈશ.
4.33
श्रेयान्द्रव्यमयाद्यज्ञाज्ज्ञानयज्ञः परन्तप ।
सर्वं कर्माखिलं पार्थ ज्ञाने परिसमाप्यते ॥ ४.३३ ॥
હે પરંતપ, દ્રવ્યમય યજ્ઞ કરતાં જ્ઞાનયજ્ઞ શ્રેષ્ઠ છે. હે પાર્થ, સર્વ કર્મો સંપૂર્ણપણે જ્ઞાનમાં સમાપ્ત થાય છે.
4.34
तद्विद्धि प्रणिपातेन परिप्रश्नेन सेवया ।
उपदेक्ष्यन्ति ते ज्ञानं ज्ञानिनस्तत्त्वदर्शिनः ॥ ४.३४ ॥
પ્રણામ, પ્રશ્ન અને સેવા દ્વારા તેને જાણ. તત્ત્વદર્શી જ્ઞાનીઓ તને જ્ઞાનનો ઉપદેશ આપશે.
4.35
यज्ज्ञात्वा न पुनर्मोहमेवं यास्यसि पाण्डव ।
येन भूतान्यशेषेण द्रक्ष्यस्यात्मन्यथो मयि ॥ ४.३५ ॥
હે પાંડવ, જેને જાણીને તું ફરી આ રીતે મોહમાં નહીં પડે, અને જેના દ્વારા તું સર્વ પ્રાણીઓને સંપૂર્ણપણે આત્મામાં અને પછી મારામાં જોઈશ.
4.36
अपि चेदसि पापेभ्यः सर्वेभ्यः पापकृत्तमः ।
सर्वं ज्ञानप्लवेनैव वृजिनं सन्तरिष्यसि ॥ ४.३६ ॥
જો તું સર્વ પાપીઓ કરતાં પણ વધુ પાપ કરનારો હોય, તોપણ જ્ઞાનરૂપી નૌકા વડે જ સર્વ પાપને પાર કરી જઈશ.
4.37
यथैधांसि समिद्धोऽग्निर्भस्मसात्कुरुतेऽर्जुन ।
ज्ञानाग्निः सर्वकर्माणि भस्मसात्कुरुते तथा ॥ ४.३७ ॥
હે અર્જુન, જેમ પ્રજ્વલિત અગ્નિ ઇંધણને ભસ્મ કરી દે છે, તેમ જ્ઞાનરૂપી અગ્નિ બધાં કર્મોને ભસ્મ કરી દે છે.
4.38
न हि ज्ञानेन सदृशं पवित्रमिह विद्यते ।
तत्स्वयं योगसंसिद्धः कालेनात्मनि विन्दति ॥ ४.३८ ॥
આ જગતમાં જ્ઞાન સમાન પવિત્ર કરનારું ખરેખર બીજું કંઈ નથી. યોગમાં સિદ્ધ થયેલો મનુષ્ય સમય જતાં તેને પોતે જ પોતાની અંદર પામે છે.
4.39
श्रद्धावाँल्लभते ज्ञानं तत्परः संयतेन्द्रियः ।
ज्ञानं लब्ध्वा परां शान्तिमचिरेणाधिगच्छति ॥ ४.३९ ॥
શ્રદ્ધાવાન, તેમાં તત્પર અને ઇન્દ્રિયોને સંયમમાં રાખનાર મનુષ્ય જ્ઞાન પ્રાપ્ત કરે છે. જ્ઞાન પામીને તે જલદી જ પરમ શાંતિ પ્રાપ્ત કરે છે.
4.40
अज्ञश्चाश्रद्दधानश्च संशयात्मा विनश्यति ।
नायं लोकोऽस्ति न परो न सुखं संशयात्मनः ॥ ४.४० ॥
અજ્ઞાની, શ્રદ્ધાહીન અને સંશયગ્રસ્ત મનુષ્ય નાશ પામે છે. સંશયગ્રસ્ત માટે ન આ લોક છે, ન પરલોક, ન સુખ.
4.41
योगसंन्यस्तकर्माणं ज्ञानसंछिन्नसंशयम् ।
आत्मवन्तं न कर्माणि निबध्नन्ति धनञ्जय ॥ ४.४१ ॥
હે ધનંજય, જેણે યોગ દ્વારા કર્મોનો સંન્યાસ કર્યો છે, જેના સંશયો જ્ઞાનથી છેદાઈ ગયા છે, એવા આત્મવાન મનુષ્યને કર્મો બાંધતાં નથી.
4.42
तस्मादज्ञानसंभूतं हृत्स्थं ज्ञानासिनाऽऽत्मनः ।
छित्त्वैनं संशयं योगमातिष्ठोत्तिष्ठ भारत ॥ ४.४२ ॥
તેથી હે ભારત, અજ્ઞાનથી ઉત્પન્ન થયેલા, તારા હૃદયમાં રહેલા આ સંશયને જ્ઞાનરૂપી તલવારથી કાપીને યોગમાં સ્થિર થા; ઊભો થા.