भगवद्गीता · अध्याय 4
हिन्दी · தமிழ் · తెలుగు · ಕನ್ನಡ · മലയാളം · বাংলা · मराठी · ગુજરાતી · ਪੰਜਾਬੀ · ଓଡ଼ିଆ · اردو · English · Español · Français · Deutsch · Português · Русский · 中文 · 日本語 · العربية · Bahasa Indonesia · ไทย
4.1
इमं विवस्वते योगं प्रोक्तवानहमव्ययम् ।
विवस्वान् मनवे प्राह मनुरिक्ष्वाकवेऽब्रवीत् ॥ ४.१ ॥
श्रीभगवान म्हणाले: हा अविनाशी योग मी विवस्वानाला सांगितला; विवस्वानाने तो मनूला सांगितला आणि मनूने इक्ष्वाकूला सांगितला.
4.2
एवं परम्पराप्राप्तमिमं राजर्षयो विदुः ।
स कालेनेह महता योगो नष्टः परन्तप ॥ ४.२ ॥
परंतपा, अशा प्रकारे परंपरेने प्राप्त झालेला हा योग राजर्षींनी जाणला. पण दीर्घ काळ लोटल्याने तो योग इथे नष्ट झाला.
4.3
स एवायं मया तेऽद्य योगः प्रोक्तः पुरातनः ।
भक्तोऽसि मे सखा चेति रहस्यं ह्येतदुत्तमम् ॥ ४.३ ॥
तोच हा पुरातन योग आज मी तुला सांगितला आहे, कारण तू माझा भक्त आणि सखा आहेस. हे खरोखर उत्तम रहस्य आहे.
4.4
अपरं भवतो जन्म परं जन्म विवस्वतः ।
कथमेतद्विजानीयां त्वमादौ प्रोक्तवानिति ॥ ४.४ ॥
अर्जुन म्हणाला: तुमचा जन्म नंतरचा आणि विवस्वानाचा जन्म आधीचा आहे. मग तुम्ही आरंभी हे सांगितले, हे मी कसे समजू?
4.5
बहूनि मे व्यतीतानि जन्मानि तव चार्जुन ।
तान्यहं वेद सर्वाणि न त्वं वेत्थ परन्तप ॥ ४.५ ॥
श्रीभगवान म्हणाले: अर्जुना, माझे आणि तुझे पुष्कळ जन्म होऊन गेले आहेत. परंतपा, ते सर्व मी जाणतो, पण तू जाणत नाहीस.
4.6
अजोऽपि सन्नव्ययात्मा भूतानामीश्वरोऽपि सन् ।
प्रकृतिं स्वामधिष्ठाय संभवाम्यात्ममायया ॥ ४.६ ॥
मी अजन्मा आणि अविनाशी स्वरूपाचा असूनही, तसेच सर्व भूतांचा ईश्वर असूनही, माझ्या प्रकृतीचा आधार घेऊन मी आपल्या मायेने प्रकट होतो.
4.7
यदा यदा हि धर्मस्य ग्लानिर्भवति भारत ।
अभ्युत्थानमधर्मस्य तदाऽऽत्मानं सृजाम्यहम् ॥ ४.७ ॥
भारता, जेव्हा जेव्हा धर्माचा ऱ्हास होतो आणि अधर्माचा उदय होतो, तेव्हा तेव्हा मी स्वतःला प्रकट करतो.
4.8
परित्राणाय साधूनां विनाशाय च दुष्कृताम् ।
धर्मसंस्थापनार्थाय संभवामि युगे युगे ॥ ४.८ ॥
साधूंच्या रक्षणासाठी, दुष्टांच्या विनाशासाठी आणि धर्माच्या स्थापनेसाठी मी युगायुगात अवतरतो.
4.9
जन्म कर्म च मे दिव्यमेवं यो वेत्ति तत्त्वतः ।
त्यक्त्वा देहं पुनर्जन्म नैति मामेति सोऽर्जुन ॥ ४.९ ॥
अर्जुना, जो माझे दिव्य जन्म आणि कर्म असे तत्त्वतः जाणतो, तो देह सोडल्यावर पुन्हा जन्म घेत नाही; तो मलाच येऊन मिळतो.
4.10
वीतरागभयक्रोधा मन्मया मामुपाश्रिताः ।
बहवो ज्ञानतपसा पूता मद्भावमागताः ॥ ४.१० ॥
आसक्ती, भय आणि क्रोध यांपासून मुक्त, माझ्यात तन्मय, माझ्या आश्रयाला आलेले, ज्ञानरूपी तपाने पवित्र झालेले अनेक जण माझ्या भावाला पोहोचले आहेत.
4.11
ये यथा मां प्रपद्यन्ते तांस्तथैव भजाम्यहम् ।
मम वर्त्मानुवर्तन्ते मनुष्याः पार्थ सर्वशः ॥ ४.११ ॥
पार्था, जे मला ज्या प्रकारे शरण येतात, त्यांना मी त्याच प्रकारे भजतो. माणसे सर्व प्रकारे माझ्याच मार्गाचे अनुसरण करतात.
4.12
काङ्क्षन्तः कर्मणां सिद्धिं यजन्त इह देवताः ।
क्षिप्रं हि मानुषे लोके सिद्धिर्भवति कर्मजा ॥ ४.१२ ॥
कर्मांच्या सिद्धीची इच्छा करणारे लोक येथे देवतांची उपासना करतात, कारण मनुष्यलोकात कर्मातून उत्पन्न होणारी सिद्धी लवकर मिळते.
4.13
चातुर्वर्ण्यं मया सृष्टं गुणकर्मविभागशः ।
तस्य कर्तारमपि मां विद्ध्यकर्तारमव्ययम् ॥ ४.१३ ॥
गुण आणि कर्म यांच्या विभागानुसार चार वर्णांची व्यवस्था मी निर्माण केली. तिचा कर्ता असूनही मला अविनाशी आणि अकर्ता जाण.
4.14
न मां कर्माणि लिम्पन्ति न मे कर्मफले स्पृहा ।
इति मां योऽभिजानाति कर्मभिर्न स बध्यते ॥ ४.१४ ॥
कर्मे मला लिप्त करीत नाहीत, आणि मला कर्मफळाची इच्छा नाही. जो मला असे जाणतो तो कर्मांनी बांधला जात नाही.
4.15
एवं ज्ञात्वा कृतं कर्म पूर्वैरपि मुमुक्षुभिः ।
कुरु कर्मैव तस्मात्त्वं पूर्वैः पूर्वतरं कृतम् ॥ ४.१५ ॥
असे जाणूनच प्राचीन मुमुक्षूंनीही कर्म केले. म्हणून पूर्वजांनी पूर्वी केल्याप्रमाणे तूही कर्मच कर.
4.16
किं कर्म किमकर्मेति कवयोऽप्यत्र मोहिताः ।
तत्ते कर्म प्रवक्ष्यामि यज्ज्ञात्वा मोक्ष्यसेऽशुभात् ॥ ४.१६ ॥
कर्म काय आणि अकर्म काय, याबाबत ज्ञानीही मोहित होतात. म्हणून ज्याला जाणून तू अशुभापासून मुक्त होशील, ते कर्म मी तुला सांगतो.
4.17
कर्मणो ह्यपि बोद्धव्यं बोद्धव्यं च विकर्मणः ।
अकर्मणश्च बोद्धव्यं गहना कर्मणो गतिः ॥ ४.१७ ॥
कर्म जाणले पाहिजे, विकर्म जाणले पाहिजे आणि अकर्मही जाणले पाहिजे; कारण कर्माची गती गहन आहे.
4.18
कर्मण्यकर्म यः पश्येदकर्मणि च कर्म यः ।
स बुद्धिमान् मनुष्येषु स युक्तः कृत्स्नकर्मकृत् ॥ ४.१८ ॥
जो कर्मात अकर्म आणि अकर्मात कर्म पाहतो, तो माणसांमध्ये बुद्धिमान होय; तो योगयुक्त असून सर्व कर्मे करणारा आहे.
4.19
यस्य सर्वे समारम्भाः कामसङ्कल्पवर्जिताः ।
ज्ञानाग्निदग्धकर्माणं तमाहुः पण्डितं बुधाः ॥ ४.१९ ॥
ज्याचे सर्व कार्यारंभ कामना आणि संकल्प यांनी रहित आहेत, ज्याची कर्मे ज्ञानाग्नीत जळून गेली आहेत, त्याला ज्ञानी लोक पंडित म्हणतात.
4.20
त्यक्त्वा कर्मफलासङ्गं नित्यतृप्तो निराश्रयः ।
कर्मण्यभिप्रवृत्तोऽपि नैव किञ्चित्करोति सः ॥ ४.२० ॥
कर्मफलाची आसक्ती सोडून, नित्य तृप्त आणि कशावरही अवलंबून नसलेला तो कर्मात पूर्णपणे गुंतलेला असूनही खरे तर काहीच करत नाही.
4.21
निराशीर्यतचित्तात्मा त्यक्तसर्वपरिग्रहः ।
शारीरं केवलं कर्म कुर्वन्नाप्नोति किल्बिषम् ॥ ४.२१ ॥
आशारहित, चित्त आणि स्वतःला संयमित केलेला, सर्व परिग्रह सोडलेला मनुष्य केवळ शारीरिक कर्म करत असताना पापाला प्राप्त होत नाही.
4.22
यदृच्छालाभसन्तुष्टो द्वन्द्वातीतो विमत्सरः ।
समः सिद्धावसिद्धौ च कृत्वापि न निबध्यते ॥ ४.२२ ॥
आपोआप मिळालेल्या लाभाने संतुष्ट, द्वंद्वांच्या पलीकडे गेलेला, मत्सररहित आणि यश-अपयशात सम असलेला मनुष्य कर्म करूनही बद्ध होत नाही.
4.23
गतसङ्गस्य मुक्तस्य ज्ञानावस्थितचेतसः ।
यज्ञायाचरतः कर्म समग्रं प्रविलीयते ॥ ४.२३ ॥
ज्याची आसक्ती नष्ट झाली आहे, जो मुक्त आहे, ज्याचे चित्त ज्ञानात स्थिर आहे आणि जो यज्ञासाठी कर्म करतो, त्याचे संपूर्ण कर्म विलीन होते.
4.24
ब्रह्मार्पणं ब्रह्महविर्ब्रह्माग्नौ ब्रह्मणा हुतम् ।
ब्रह्मैव तेन गन्तव्यं ब्रह्मकर्मसमाधिना ॥ ४.२४ ॥
अर्पण ब्रह्म आहे, हवि ब्रह्म आहे, ब्रह्मरूपी अग्नीत ब्रह्मानेच आहुती दिली जाते; ब्रह्मरूप कर्मात समाधिस्थ असलेल्याला प्राप्त होणारे ब्रह्मच आहे.
4.25
दैवमेवापरे यज्ञं योगिनः पर्युपासते ।
ब्रह्माग्नावपरे यज्ञं यज्ञेनैवोपजुह्वति ॥ ४.२५ ॥
काही योगी देवतांसाठीच्या यज्ञाचीच उपासना करतात; इतर ब्रह्मरूपी अग्नीत यज्ञानेच यज्ञाची आहुती देतात.
4.26
श्रोत्रादीनीन्द्रियाण्यन्ये संयमाग्निषु जुह्वति ।
शब्दादीन्विषयानन्य इन्द्रियाग्निषु जुह्वति ॥ ४.२६ ॥
इतर काही श्रोत्र आदी इंद्रियांची संयमरूपी अग्नींमध्ये आहुती देतात; तर इतर शब्द आदी विषयांची इंद्रियरूपी अग्नींमध्ये आहुती देतात.
4.27
सर्वाणीन्द्रियकर्माणि प्राणकर्माणि चापरे ।
आत्मसंयमयोगाग्नौ जुह्वति ज्ञानदीपिते ॥ ४.२७ ॥
इतर लोक इंद्रियांची सर्व कर्मे आणि प्राणांची कर्मे ज्ञानाने प्रज्वलित झालेल्या आत्मसंयम-योगरूपी अग्नीत अर्पण करतात.
4.28
द्रव्ययज्ञास्तपोयज्ञा योगयज्ञास्तथापरे ।
स्वाध्यायज्ञानयज्ञाश्च यतयः संशितव्रताः ॥ ४.२८ ॥
काही द्रव्ययज्ञ करतात, काही तपोयज्ञ, तर इतर योगयज्ञ करतात; आणि कठोर व्रते पाळणारे यती स्वाध्याय व ज्ञानयज्ञ करतात.
4.29
अपाने जुह्वति प्राण प्राणेऽपानं तथाऽपरे ।
प्राणापानगती रुद्ध्वा प्राणायामपरायणाः ॥ ४.२९ ॥
तसेच इतर प्राणायामपरायण होऊन, प्राण व अपान यांची गती रोखून, अपानात प्राणाची आणि प्राणात अपानाची आहुती देतात.
4.30
अपरे नियताहाराः प्राणान्प्राणेषु जुह्वति ।
सर्वेऽप्येते यज्ञविदो यज्ञक्षपितकल्मषाः ॥ ४.३० ॥
इतर लोक आहार नियमित ठेवून प्राणांची प्राणांमध्ये आहुती देतात. हे सर्व यज्ञ जाणणारे आहेत, ज्यांची पापे यज्ञाने नष्ट झाली आहेत.
4.31
यज्ञशिष्टामृतभुजो यान्ति ब्रह्म सनातनम् ।
नायं लोकोऽस्त्ययज्ञस्य कुतो़ऽन्यः कुरुसत्तम ॥ ४.३१ ॥
हे कुरुश्रेष्ठा, यज्ञातून उरलेले अमृत भोगणारे सनातन ब्रह्माला जातात. यज्ञ न करणाऱ्याला हा लोकही नाही, मग परलोक कुठून?
4.32
एवं बहुविधा यज्ञा वितता ब्रह्मणो मुखे ।
कर्मजान्विद्धि तान्सर्वानेवं ज्ञात्वा विमोक्ष्यसे ॥ ४.३२ ॥
अशा प्रकारे अनेक प्रकारचे यज्ञ ब्रह्माच्या मुखात विस्तारलेले आहेत. ते सर्व कर्मातून उत्पन्न झालेले आहेत असे जाण; असे जाणून तू मुक्त होशील.
4.33
श्रेयान्द्रव्यमयाद्यज्ञाज्ज्ञानयज्ञः परन्तप ।
सर्वं कर्माखिलं पार्थ ज्ञाने परिसमाप्यते ॥ ४.३३ ॥
हे परंतपा, द्रव्यमय यज्ञापेक्षा ज्ञानयज्ञ श्रेष्ठ आहे. हे पार्था, सर्व कर्मे संपूर्णपणे ज्ञानात समाप्त होतात.
4.34
तद्विद्धि प्रणिपातेन परिप्रश्नेन सेवया ।
उपदेक्ष्यन्ति ते ज्ञानं ज्ञानिनस्तत्त्वदर्शिनः ॥ ४.३४ ॥
नमस्कार, प्रश्न आणि सेवा यांद्वारे ते जाणून घे. तत्त्व पाहणारे ज्ञानी तुला ज्ञानाचा उपदेश करतील.
4.35
यज्ज्ञात्वा न पुनर्मोहमेवं यास्यसि पाण्डव ।
येन भूतान्यशेषेण द्रक्ष्यस्यात्मन्यथो मयि ॥ ४.३५ ॥
हे पांडवा, जे जाणल्यावर तू पुन्हा असा मोहात पडणार नाहीस, आणि ज्यामुळे तू सर्व प्राण्यांना पूर्णपणे आत्म्यात आणि मग माझ्यात पाहशील.
4.36
अपि चेदसि पापेभ्यः सर्वेभ्यः पापकृत्तमः ।
सर्वं ज्ञानप्लवेनैव वृजिनं सन्तरिष्यसि ॥ ४.३६ ॥
जरी तू सर्व पाप्यांपेक्षाही अधिक पापी असलास, तरी ज्ञानरूपी नौकेनेच सर्व पाप पार करशील.
4.37
यथैधांसि समिद्धोऽग्निर्भस्मसात्कुरुतेऽर्जुन ।
ज्ञानाग्निः सर्वकर्माणि भस्मसात्कुरुते तथा ॥ ४.३७ ॥
अर्जुना, जसा प्रज्वलित अग्नी इंधनाची राख करतो, तसाच ज्ञानरूपी अग्नी सर्व कर्मांची राख करतो.
4.38
न हि ज्ञानेन सदृशं पवित्रमिह विद्यते ।
तत्स्वयं योगसंसिद्धः कालेनात्मनि विन्दति ॥ ४.३८ ॥
या जगात ज्ञानासारखे पवित्र करणारे खरोखर काहीही नाही. योगात सिद्ध झालेला मनुष्य कालांतराने ते स्वतःच आपल्या अंतरात प्राप्त करतो.
4.39
श्रद्धावाँल्लभते ज्ञानं तत्परः संयतेन्द्रियः ।
ज्ञानं लब्ध्वा परां शान्तिमचिरेणाधिगच्छति ॥ ४.३९ ॥
श्रद्धावान, त्यात तत्पर आणि इंद्रिये संयमित ठेवणारा मनुष्य ज्ञान प्राप्त करतो. ज्ञान प्राप्त करून तो लवकरच परम शांती मिळवतो.
4.40
अज्ञश्चाश्रद्दधानश्च संशयात्मा विनश्यति ।
नायं लोकोऽस्ति न परो न सुखं संशयात्मनः ॥ ४.४० ॥
अज्ञानी, श्रद्धाहीन आणि संशयग्रस्त मनुष्य नष्ट होतो. संशयग्रस्ताला ना हा लोक, ना परलोक, ना सुख.
4.41
योगसंन्यस्तकर्माणं ज्ञानसंछिन्नसंशयम् ।
आत्मवन्तं न कर्माणि निबध्नन्ति धनञ्जय ॥ ४.४१ ॥
धनंजया, ज्याने योगाद्वारे कर्मांचा संन्यास केला आहे, ज्याचे संशय ज्ञानाने छिन्न झाले आहेत, अशा आत्मवान मनुष्याला कर्मे बांधत नाहीत.
4.42
तस्मादज्ञानसंभूतं हृत्स्थं ज्ञानासिनाऽऽत्मनः ।
छित्त्वैनं संशयं योगमातिष्ठोत्तिष्ठ भारत ॥ ४.४२ ॥
म्हणून भारता, अज्ञानातून उत्पन्न झालेला, तुझ्या हृदयात असलेला हा संशय ज्ञानरूपी तलवारीने छेदून योगाचा आश्रय घे; ऊठ.