ভগবদ্গীতা · অধ্যায় 6
हिन्दी · தமிழ் · తెలుగు · ಕನ್ನಡ · മലയാളം · বাংলা · मराठी · ગુજરાતી · ਪੰਜਾਬੀ · ଓଡ଼ିଆ · اردو · English · Español · Français · Deutsch · Português · Русский · 中文 · 日本語 · العربية · Bahasa Indonesia · ไทย
6.1
अनाश्रितः कर्मफलं कार्यं कर्म करोति यः ।
स संन्यासी च योगी च न निरग्निर्न चाक्रियः ॥ ६.१ ॥
শ্রীভগবান বললেন: যে কর্মফলের আশ্রয় না নিয়ে কর্তব্য কর্ম করে, সে-ই সন্ন্যাসী ও যোগী; যে কেবল অগ্নি ত্যাগ করেছে বা কর্ম ত্যাগ করেছে, সে নয়।
6.2
यं संन्यासमिति प्राहुर्योगं तं विद्धि पाण्डव ।
न ह्यसंन्यस्तसङ्कल्पो योगी भवति कश्चन ॥ ६.२ ॥
হে পাণ্ডব, যাকে সন্ন্যাস বলা হয়, তাকেই যোগ বলে জানো; কারণ সংকল্প ত্যাগ না করে কেউই যোগী হয় না।
6.3
आरुरुक्षोर्मुनेर्योगं कर्म कारणमुच्यते ।
योगारूढस्य तस्यैव शमः कारणमुच्यते ॥ ६.३ ॥
যোগে আরোহণ করতে ইচ্ছুক মুনির জন্য কর্মকেই উপায় বলা হয়; যোগারূঢ় হলে সেই ব্যক্তির জন্যই শমকে উপায় বলা হয়।
6.4
यदा हि नेन्द्रियार्थेषु न कर्मस्वनुषज्जते ।
सर्वसङ्कल्पसंन्यासी योगारूढस्तदोच्यते ॥ ६.४ ॥
যখন কেউ ইন্দ্রিয়বিষয়ে বা কর্মে আসক্ত হয় না, তখন সমস্ত সংকল্পত্যাগী সেই ব্যক্তিকে যোগারূঢ় বলা হয়।
6.5
उद्धरेदात्मनाऽऽत्मानं नात्मानमवसादयेत् ।
आत्मैव ह्यात्मनो बन्धुरात्मैव रिपुरात्मनः ॥ ६.५ ॥
নিজেই নিজেকে উদ্ধার করবে, নিজেকে অবনত করবে না; কারণ আত্মাই আত্মার বন্ধু, আত্মাই আত্মার শত্রু।
6.6
बन्धुरात्माऽऽत्मनस्तस्य येनात्मैवात्मना जितः ।
अनात्मनस्तु शत्रुत्वे वर्तेतात्मैव शत्रुवत् ॥ ६.६ ॥
যে নিজের দ্বারা নিজেকে জয় করেছে, তার আত্মা তার বন্ধু; কিন্তু যে নিজেকে জয় করেনি, তার আত্মাই শত্রুর মতো শত্রুতা করে।
6.7
जितात्मनः प्रशान्तस्य परमात्मा समाहितः ।
शीतोष्णसुखदुःखेषु तथा मानापमानयोः ॥ ६.७ ॥
যে নিজেকে জয় করেছে এবং প্রশান্ত, তার পরমাত্মা শীত-উষ্ণ, সুখ-দুঃখ এবং মান-অপমানেও সমাহিত থাকে।
6.8
ज्ञानविज्ञानतृप्तात्मा कूटस्थो विजितेन्द्रियः ।
युक्त इत्युच्यते योगी समलोष्टाश्मकाञ्चनः ॥ ६.८ ॥
যার অন্তর জ্ঞান ও বিজ্ঞানে তৃপ্ত, যে অবিচল, যে ইন্দ্রিয়জয়ী এবং যার কাছে মাটির ঢেলা, পাথর ও সোনা সমান, সেই যোগীকে যুক্ত বলা হয়।
6.9
सुहृन्मित्रार्युदासीनमध्यस्थद्वेष्यबन्धुषु ।
साधुष्वपि च पापेषु समबुद्धिर्विशिष्यते ॥ ६.९ ॥
যে সুহৃদ, মিত্র, শত্রু, উদাসীন, মধ্যস্থ, বিদ্বেষের পাত্র ও আত্মীয়দের প্রতি, এবং সাধু ও পাপীদের প্রতিও সমবুদ্ধি রাখে, সে-ই শ্রেষ্ঠ।
6.10
योगी युञ्जीत सततमात्मानं रहसि स्थितः ।
एकाकी यतचित्तात्मा निराशीरपरिग्रहः ॥ ६.१० ॥
যোগী নির্জন স্থানে থেকে, একাকী, মন ও দেহকে সংযত করে, আশা ও পরিগ্রহ-রহিত হয়ে নিরন্তর নিজেকে যোগে নিযুক্ত করবে।
6.11
शुचौ देशे प्रतिष्ठाप्य स्थिरमासनमात्मनः ।
नात्युच्छ्रितं नातिनीचं चैलाजिनकुशोत्तरम् ॥ ६.११ ॥
পবিত্র স্থানে, অতি উঁচু নয় অতি নিচুও নয় এমন, বস্ত্র, মৃগচর্ম ও কুশ বিছানো নিজের স্থির আসন স্থাপন করে,
6.12
तत्रैकाग्रं मनः कृत्वा यतचित्तेन्द्रियक्रियः ।
उपविश्यासने युञ्ज्याद्योगमात्मविशुद्धये ॥ ६.१२ ॥
সেখানে আসনে বসে, মনকে একাগ্র করে, চিত্ত ও ইন্দ্রিয়ের ক্রিয়া সংযত রেখে, আত্মশুদ্ধির জন্য যোগ অভ্যাস করবে।
6.13
समं कायशिरोग्रीवं धारयन्नचलं स्थिरः ।
संप्रेक्ष्य नासिकाग्रं स्वं दिशश्चानवलोकयन् ॥ ६.१३ ॥
দেহ, মাথা ও ঘাড় সোজা ও অচল রেখে, স্থির হয়ে, নিজের নাসিকার অগ্রভাগে দৃষ্টি রেখে, কোনো দিকে না তাকিয়ে থাকবে।
6.14
प्रशान्तात्मा विगतभीर्ब्रह्मचारिव्रते स्थितः ।
मनः संयम्य मच्चित्तो युक्त आसीत मत्परः ॥ ६.१४ ॥
প্রশান্তচিত্ত, ভয়শূন্য, ব্রহ্মচর্য-ব্রতে স্থিত হয়ে, মনকে সংযত করে, আমাতে চিত্ত রেখে, আমাকেই পরম জেনে, যুক্ত হয়ে বসবে।
6.15
युञ्जन्नेवं सदाऽऽत्मानं योगी नियतमानसः ।
शान्तिं निर्वाणपरमां मत्संस्थामधिगच्छति ॥ ६.१५ ॥
এভাবে সর্বদা নিজেকে যোগে যুক্ত করে, সংযতচিত্ত যোগী আমাতে স্থিত পরম নির্বাণরূপ শান্তি লাভ করেন।
6.16
नात्यश्नतस्तु योगोऽस्ति न चैकान्तमनश्नतः ।
न चातिस्वप्नशीलस्य जाग्रतो नैव चार्जुन ॥ ६.१६ ॥
হে অর্জুন, অতিভোজীর যোগ হয় না, একেবারে অনাহারীরও নয়; অতিনিদ্রালুরও নয়, অতিজাগরণশীলেরও নয়।
6.17
युक्ताहारविहारस्य युक्तचेष्टस्य कर्मसु ।
युक्तस्वप्नावबोधस्य योगो भवति दुःखहा ॥ ६.१७ ॥
যিনি আহার ও বিহারে পরিমিত, কর্মে পরিমিত চেষ্টাশীল, নিদ্রা ও জাগরণে পরিমিত, তাঁর কাছে যোগ দুঃখনাশক হয়।
6.18
यदा विनियतं चित्तमात्मन्येवावतिष्ठते ।
निःस्पृहः सर्वकामेभ्यो युक्त इत्युच्यते तदा ॥ ६.१८ ॥
যখন সুসংযত চিত্ত আত্মাতেই অবস্থান করে, এবং সমস্ত কামনা থেকে নিঃস্পৃহ হয়, তখন তাকে যুক্ত বলা হয়।
6.19
यथा दीपो निवातस्थो नेङ्गते सोपमा स्मृता ।
योगिनो यतचित्तस्य युञ्जतो योगमात्मनः ॥ ६.१९ ॥
যেমন বায়ুহীন স্থানে রাখা প্রদীপ কাঁপে না, সংযতচিত্ত ও আত্মযোগে নিযুক্ত যোগীর জন্য সেই উপমাই বলা হয়েছে।
6.20
यत्रोपरमते चित्तं निरुद्धं योगसेवया ।
यत्र चैवात्मनाऽऽत्मानं पश्यन्नात्मनि तुष्यति ॥ ६.२० ॥
যখন যোগাভ্যাসে নিরুদ্ধ চিত্ত উপরত হয়, এবং যখন আত্মা দ্বারা আত্মাকে দর্শন করে আত্মাতেই তুষ্ট থাকে,
6.21
सुखमात्यन्तिकं यत्तद्बुद्धिग्राह्यमतीन्द्रियम् ।
वेत्ति यत्र न चैवायं स्थितश्चलति तत्त्वतः ॥ ६.२१ ॥
যখন সে সেই আত্যন্তিক সুখ জানে যা বুদ্ধিগ্রাহ্য ও ইন্দ্রিয়াতীত, এবং যাতে স্থিত হয়ে সে তত্ত্ব থেকে কখনও বিচলিত হয় না,
6.22
यं लब्ध्वा चापरं लाभं मन्यते नाधिकं ततः ।
यस्मिन्स्थितो न दुःखेन गुरुणापि विचाल्यते ॥ ६.२२ ॥
এবং যা লাভ করে সে অন্য কোনো লাভকে তার চেয়ে বড় মনে করে না, এবং যাতে স্থিত হয়ে গুরুতর দুঃখেও বিচলিত হয় না,
6.23
तं विद्याद् दुःखसंयोगवियोगं योगसंज्ञितम् ।
स निश्चयेन योक्तव्यो योगोऽनिर्विण्णचेतसा ॥ ६.२३ ॥
দুঃখের সংযোগ থেকে এই বিয়োগকেই যোগ নামে জানবে। সেই যোগ দৃঢ় নিশ্চয়ের সঙ্গে, অবসাদহীন চিত্তে অভ্যাস করা উচিত।
6.24
सङ्कल्पप्रभवान्कामांस्त्यक्त्वा सर्वानशेषतः ।
मनसैवेन्द्रियग्रामं विनियम्य समन्ततः ॥ ६.२४ ॥
সংকল্পজাত সমস্ত কামনা সম্পূর্ণরূপে ত্যাগ করে, মন দিয়েই ইন্দ্রিয়সমূহকে সব দিক থেকে সংযত করে,
6.25
शनैः शनैरुपरमेद् बुद्ध्या धृतिगृहीतया ।
आत्मसंस्थं मनः कृत्वा न किञ्चिदपि चिन्तयेत् ॥ ६.२५ ॥
ধীরে ধীরে, ধৈর্যযুক্ত বুদ্ধির দ্বারা উপরতি লাভ করবে; মনকে আত্মায় স্থিত করে অন্য কিছুই চিন্তা করবে না।
6.26
यतो यतो निश्चरति मनश्चञ्चलमस्थिरम् ।
ततस्ततो नियम्यैतदात्मन्येव वशं नयेत् ॥ ६.२६ ॥
চঞ্চল ও অস্থির মন যেখানে যেখানে বিচরণ করে, সেখান থেকে তাকে সংযত করে আত্মাতেই বশে আনবে।
6.27
प्रशान्तमनसं ह्येनं योगिनं सुखमुत्तमम् ।
उपैति शान्तरजसं ब्रह्मभूतमकल्मषम् ॥ ६.२७ ॥
যাঁর মন প্রশান্ত, রজোগুণ শান্ত হয়েছে, যিনি ব্রহ্মভূত ও নিষ্পাপ, এমন এই যোগীর কাছে উত্তম সুখ আসে।
6.28
युञ्जन्नेवं सदाऽऽत्मानं योगी विगतकल्मषः ।
सुखेन ब्रह्मसंस्पर्शमत्यन्तं सुखमश्नुते ॥ ६.२८ ॥
এভাবে সর্বদা নিজেকে যোগে নিযুক্ত রেখে নিষ্পাপ যোগী অনায়াসে ব্রহ্মসংস্পর্শরূপ অনন্ত সুখ ভোগ করেন।
6.29
सर्वभूतस्थमात्मानं सर्वभूतानि चात्मनि ।
ईक्षते योगयुक्तात्मा सर्वत्र समदर्शनः ॥ ६.२९ ॥
যোগযুক্ত, সর্বত্র সমদর্শী ব্যক্তি আত্মাকে সর্বভূতে অবস্থিত এবং সর্বভূতকে আত্মায় দর্শন করেন।
6.30
यो मां पश्यति सर्वत्र सर्वं च मयि पश्यति ।
तस्याहं न प्रणश्यामि स च मे न प्रणश्यति ॥ ६.३० ॥
যে আমাকে সর্বত্র দেখে এবং সবকিছু আমাতে দেখে, আমি তার কাছে অদৃশ্য হই না, সেও আমার কাছে অদৃশ্য হয় না।
6.31
सर्वभूतस्थितं यो मां भजत्येकत्वमास्थितः ।
सर्वथा वर्तमानोऽपि स योगी मयि वर्तते ॥ ६.३१ ॥
যে একত্বে স্থিত হয়ে সর্বভূতে অবস্থিত আমাকে ভজনা করে, সেই যোগী যেভাবেই থাকুক না কেন, আমাতেই অবস্থান করে।
6.32
आत्मौपम्येन सर्वत्र समं पश्यति योऽर्जुन ।
सुखं वा यदि वा दुःखं सः योगी परमो मतः ॥ ६.३२ ॥
হে অর্জুন, যে নিজের সঙ্গে তুলনা করে সর্বত্র সমান দেখে, সুখই হোক বা দুঃখই হোক, সেই যোগী পরম শ্রেষ্ঠ বলে বিবেচিত।
6.33
योऽयं योगस्त्वया प्रोक्तः साम्येन मधुसूदन ।
एतस्याहं न पश्यामि चञ्चलत्वात् स्थितिं स्थिराम् ॥ ६.३३ ॥
অর্জুন বললেন: হে মধুসূদন, তুমি সমত্বরূপে যে যোগের কথা বললে, চঞ্চলতার কারণে আমি তার স্থির অবস্থিতি দেখি না।
6.34
चञ्चलं हि मनः कृष्ण प्रमाथि बलवद्दृढम् ।
तस्याहं निग्रहं मन्ये वायोरिव सुदुष्करम् ॥ ६.३४ ॥
হে কৃষ্ণ, মন সত্যিই চঞ্চল, বিক্ষোভকারী, বলবান ও দৃঢ়। আমি মনে করি একে নিগ্রহ করা বায়ুকে বশ করার মতোই অত্যন্ত কঠিন।
6.35
असंशयं महाबाहो मनो दुर्निग्रहं चलं ।
अभ्यासेन तु कौन्तेय वैराग्येण च गृह्यते ॥ ६.३५ ॥
শ্রীভগবান বললেন: হে মহাবাহো, নিঃসন্দেহে মন চঞ্চল ও দুর্নিগ্রহ। কিন্তু হে কৌন্তেয়, অভ্যাস ও বৈরাগ্যের দ্বারা একে বশ করা যায়।
6.36
असंयतात्मना योगो दुष्प्राप इति मे मतिः ।
वश्यात्मना तु यतता शक्योऽवाप्तुमुपायतः ॥ ६.३६ ॥
যার মন সংযত নয়, তার পক্ষে যোগলাভ কঠিন, এই আমার মত। কিন্তু যার মন বশীভূত এবং যে যত্নশীল, সে যথাযথ উপায়ে তা লাভ করতে পারে।
6.37
अयतिः श्रद्धयोपेतो योगाच्चलितमानसः ।
अप्राप्य योगसंसिद्धिं कां गतिं कृष्ण गच्छति ॥ ६.३७ ॥
অর্জুন বললেন: হে কৃষ্ণ, যে শ্রদ্ধাযুক্ত কিন্তু যত্নশীল নয়, যার মন যোগ থেকে বিচলিত হয়েছে, সে যোগসিদ্ধি লাভ না করে কোন গতি প্রাপ্ত হয়?
6.38
कच्चिन्नोभयविभ्रष्टश्छिन्नाभ्रमिव नश्यति ।
अप्रतिष्ठो महाबाहो विमूढो ब्रह्मणः पथि ॥ ६.३८ ॥
হে মহাবাহো, উভয় দিক থেকে ভ্রষ্ট হয়ে, আশ্রয়হীন ও ব্রহ্মের পথে বিমূঢ় হয়ে, সে কি ছিন্ন মেঘের মতো বিনষ্ট হয় না?
6.39
एतन्मे संशयं कृष्ण छेत्तुमर्हस्यशेषतः ।
त्वदन्यः संशयस्यास्य छेत्ता न ह्युपपद्यते ॥ ६.३९ ॥
হে কৃষ্ণ, আমার এই সংশয় তুমি সম্পূর্ণরূপে ছিন্ন করো; তুমি ছাড়া এই সংশয়ের ছেদনকারী আর কেউ নেই।
6.40
पार्थ नैवेह नामुत्र विनाशस्तस्य विद्यते ।
नहि कल्याणकृत्कश्चिद्दुर्गतिं तात गच्छति ॥ ६.४० ॥
শ্রীভগবান বললেন: হে পার্থ, ইহলোকে বা পরলোকে তার বিনাশ নেই; কেননা হে তাত, কল্যাণকর্মকারী কেউই দুর্গতি প্রাপ্ত হয় না।
6.41
प्राप्य पुण्यकृतां लोकानुषित्वा शाश्वतीः समाः ।
शुचीनां श्रीमतां गेहे योगभ्रष्टोऽभिजायते ॥ ६.४१ ॥
যোগভ্রষ্ট ব্যক্তি পুণ্যবানদের লোকসমূহ প্রাপ্ত হয়ে, সেখানে বহু বছর বাস করে, শুচি ও শ্রীমান লোকদের গৃহে জন্মগ্রহণ করে।
6.42
अथवा योगिनामेव कुले भवति धीमताम् ।
एतद्धि दुर्लभतरं लोके जन्म यदीदृशम् ॥ ६.४२ ॥
অথবা সে জ্ঞানী যোগীদের কুলেই জন্মগ্রহণ করে; কিন্তু এরূপ জন্ম জগতে আরও দুর্লভ।
6.43
तत्र तं बुद्धिसंयोगं लभते पौर्वदेहिकम् ।
यतते च ततो भूयः संसिद्धौ कुरुनन्दन ॥ ६.४३ ॥
হে কুরুনন্দন, সেখানে সে পূর্বদেহের সেই বুদ্ধিসংযোগ লাভ করে এবং সেখান থেকে সিদ্ধির জন্য আবার আরও যত্ন করে।
6.44
पूर्वाभ्यासेन तेनैव ह्रियते ह्यवशोऽपि सः ।
जिज्ञासुरपि योगस्य शब्दब्रह्मातिवर्तते ॥ ६.४४ ॥
সেই পূর্ব অভ্যাসের দ্বারাই সে অবশ হয়েও আকৃষ্ট হয়। যোগের জিজ্ঞাসুও শব্দব্রহ্মকে অতিক্রম করে।
6.45
प्रयत्नाद्यतमानस्तु योगी संशुद्धकिल्बिषः ।
अनेकजन्मसंसिद्धस्ततो याति परां गतिम् ॥ ६.४५ ॥
কিন্তু যত্নসহকারে সাধনারত যোগী পাপমুক্ত হয়ে, বহু জন্মে সিদ্ধ হয়ে, তারপর পরম গতি লাভ করে।
6.46
तपस्विभ्योऽधिको योगी ज्ञानिभ्योऽपि मतोऽधिकः ।
कर्मिभ्यश्चाधिको योगी तस्माद्योगी भवार्जुन ॥ ६.४६ ॥
যোগী তপস্বীদের চেয়ে শ্রেষ্ঠ, জ্ঞানীদের চেয়েও শ্রেষ্ঠ বলে গণ্য, এবং কর্মীদের চেয়েও যোগী শ্রেষ্ঠ। অতএব হে অর্জুন, তুমি যোগী হও।
6.47
योगिनामपि सर्वेषां मद्गतेनान्तरात्मना ।
श्रद्धावान्भजते यो मां स मे युक्ततमो मतः ॥ ६.४७ ॥
সকল যোগীর মধ্যেও যে শ্রদ্ধাবান ব্যক্তি মদ্গত অন্তরাত্মা দিয়ে আমাকে ভজনা করে, সে-ই আমার মতে শ্রেষ্ঠ যুক্ত।