भगवद्गीता · अध्याय 6
हिन्दी · தமிழ் · తెలుగు · ಕನ್ನಡ · മലയാളം · বাংলা · मराठी · ગુજરાતી · ਪੰਜਾਬੀ · ଓଡ଼ିଆ · اردو · English · Español · Français · Deutsch · Português · Русский · 中文 · 日本語 · العربية · Bahasa Indonesia · ไทย
6.1
अनाश्रितः कर्मफलं कार्यं कर्म करोति यः ।
स संन्यासी च योगी च न निरग्निर्न चाक्रियः ॥ ६.१ ॥
श्रीभगवान म्हणाले: जो कर्मफलाचा आश्रय न घेता कर्तव्य कर्म करतो, तोच संन्यासी आणि योगी होय; केवळ अग्नी सोडणारा किंवा क्रिया सोडणारा नव्हे.
6.2
यं संन्यासमिति प्राहुर्योगं तं विद्धि पाण्डव ।
न ह्यसंन्यस्तसङ्कल्पो योगी भवति कश्चन ॥ ६.२ ॥
पांडवा, ज्याला संन्यास म्हणतात, तोच योग आहे असे जाण; कारण संकल्पांचा त्याग न करणारा कोणीही योगी होत नाही.
6.3
आरुरुक्षोर्मुनेर्योगं कर्म कारणमुच्यते ।
योगारूढस्य तस्यैव शमः कारणमुच्यते ॥ ६.३ ॥
योगावर आरूढ होऊ इच्छिणाऱ्या मुनीसाठी कर्म हे साधन म्हटले जाते; योगारूढ झाल्यावर त्याच्यासाठीच शम हे साधन म्हटले जाते.
6.4
यदा हि नेन्द्रियार्थेषु न कर्मस्वनुषज्जते ।
सर्वसङ्कल्पसंन्यासी योगारूढस्तदोच्यते ॥ ६.४ ॥
जेव्हा मनुष्य इंद्रियविषयांत किंवा कर्मांत आसक्त होत नाही, तेव्हा सर्व संकल्पांचा त्याग करणारा तो योगारूढ म्हटला जातो.
6.5
उद्धरेदात्मनाऽऽत्मानं नात्मानमवसादयेत् ।
आत्मैव ह्यात्मनो बन्धुरात्मैव रिपुरात्मनः ॥ ६.५ ॥
मनुष्याने स्वतःच स्वतःचा उद्धार करावा, स्वतःला अधोगतीला नेऊ नये; कारण आत्माच आत्म्याचा मित्र आहे आणि आत्माच आत्म्याचा शत्रू आहे.
6.6
बन्धुरात्माऽऽत्मनस्तस्य येनात्मैवात्मना जितः ।
अनात्मनस्तु शत्रुत्वे वर्तेतात्मैव शत्रुवत् ॥ ६.६ ॥
ज्याने स्वतःच्या द्वारे स्वतःला जिंकले आहे, त्याचा आत्मा त्याचा मित्र असतो; पण ज्याने स्वतःला जिंकले नाही, त्याचा आत्माच शत्रूसारखा शत्रुत्वाने वागतो.
6.7
जितात्मनः प्रशान्तस्य परमात्मा समाहितः ।
शीतोष्णसुखदुःखेषु तथा मानापमानयोः ॥ ६.७ ॥
ज्याने स्वतःला जिंकले आहे आणि जो प्रशांत आहे, त्याचा परमात्मा थंडी-उष्णता, सुख-दुःख तसेच मान-अपमान यांतही स्थिर राहतो.
6.8
ज्ञानविज्ञानतृप्तात्मा कूटस्थो विजितेन्द्रियः ।
युक्त इत्युच्यते योगी समलोष्टाश्मकाञ्चनः ॥ ६.८ ॥
ज्याचे अंतःकरण ज्ञान आणि विज्ञानाने तृप्त आहे, जो अविचल आहे, ज्याने इंद्रिये जिंकली आहेत आणि ज्याला मातीचे ढेकूळ, दगड व सोने समान आहेत, त्या योग्याला युक्त म्हणतात.
6.9
सुहृन्मित्रार्युदासीनमध्यस्थद्वेष्यबन्धुषु ।
साधुष्वपि च पापेषु समबुद्धिर्विशिष्यते ॥ ६.९ ॥
जो हितचिंतक, मित्र, शत्रू, उदासीन, मध्यस्थ, द्वेषपात्र आणि आप्तजन, तसेच साधू आणि पापी यांच्याविषयीही समबुद्धी ठेवतो, तो श्रेष्ठ ठरतो.
6.10
योगी युञ्जीत सततमात्मानं रहसि स्थितः ।
एकाकी यतचित्तात्मा निराशीरपरिग्रहः ॥ ६.१० ॥
योग्याने एकांत स्थानी राहून, एकटे, मन व शरीर संयमित करून, आशा आणि संग्रह यांपासून मुक्त होऊन सतत स्वतःला योगात लावावे.
6.11
शुचौ देशे प्रतिष्ठाप्य स्थिरमासनमात्मनः ।
नात्युच्छ्रितं नातिनीचं चैलाजिनकुशोत्तरम् ॥ ६.११ ॥
पवित्र ठिकाणी, फार उंच नाही व फार खाली नाही असे, वस्त्र, मृगाजिन आणि दर्भ अंथरलेले आपले स्थिर आसन मांडून,
6.12
तत्रैकाग्रं मनः कृत्वा यतचित्तेन्द्रियक्रियः ।
उपविश्यासने युञ्ज्याद्योगमात्मविशुद्धये ॥ ६.१२ ॥
तेथे आसनावर बसून, मन एकाग्र करून, चित्त व इंद्रियांच्या क्रिया संयमित ठेवून, आत्मशुद्धीसाठी योगाचा अभ्यास करावा.
6.13
समं कायशिरोग्रीवं धारयन्नचलं स्थिरः ।
संप्रेक्ष्य नासिकाग्रं स्वं दिशश्चानवलोकयन् ॥ ६.१३ ॥
शरीर, डोके आणि मान सरळ व अचल ठेवून, स्थिर राहून, आपल्या नाकाच्या टोकाकडे पाहत, इकडे-तिकडे दिशांकडे न पाहता बसावे.
6.14
प्रशान्तात्मा विगतभीर्ब्रह्मचारिव्रते स्थितः ।
मनः संयम्य मच्चित्तो युक्त आसीत मत्परः ॥ ६.१४ ॥
प्रशांत अंतःकरणाने, भयरहित होऊन, ब्रह्मचर्यव्रतात स्थिर राहून, मनाचा संयम करून, माझ्या ठायी चित्त लावून, मत्परायण होऊन, युक्त होऊन बसावे.
6.15
युञ्जन्नेवं सदाऽऽत्मानं योगी नियतमानसः ।
शान्तिं निर्वाणपरमां मत्संस्थामधिगच्छति ॥ ६.१५ ॥
अशा प्रकारे सदा स्वतःला योगात जोडत, संयमित मनाचा योगी माझ्या ठायी असलेली, परम निर्वाणरूप शांती प्राप्त करतो.
6.16
नात्यश्नतस्तु योगोऽस्ति न चैकान्तमनश्नतः ।
न चातिस्वप्नशीलस्य जाग्रतो नैव चार्जुन ॥ ६.१६ ॥
हे अर्जुना, अति खाणाऱ्याला योग साधत नाही, अजिबात न खाणाऱ्यालाही नाही; अति झोपणाऱ्याला नाही आणि अति जागणाऱ्यालाही नाही.
6.17
युक्ताहारविहारस्य युक्तचेष्टस्य कर्मसु ।
युक्तस्वप्नावबोधस्य योगो भवति दुःखहा ॥ ६.१७ ॥
ज्याचा आहार-विहार योग्य प्रमाणात आहे, कर्मांमधील प्रयत्न योग्य आहेत, आणि झोप व जागरण नियमित आहे, त्याच्यासाठी योग दुःखनाशक होतो.
6.18
यदा विनियतं चित्तमात्मन्येवावतिष्ठते ।
निःस्पृहः सर्वकामेभ्यो युक्त इत्युच्यते तदा ॥ ६.१८ ॥
जेव्हा पूर्णपणे संयमित चित्त आत्म्यातच स्थिर होते आणि तो सर्व कामनांपासून निःस्पृह होतो, तेव्हा त्याला युक्त म्हणतात.
6.19
यथा दीपो निवातस्थो नेङ्गते सोपमा स्मृता ।
योगिनो यतचित्तस्य युञ्जतो योगमात्मनः ॥ ६.१९ ॥
जसा वारा नसलेल्या ठिकाणी ठेवलेला दिवा थरथरत नाही, तीच उपमा संयमित चित्ताच्या, आत्मयोगाचा अभ्यास करणाऱ्या योग्यासाठी सांगितली आहे.
6.20
यत्रोपरमते चित्तं निरुद्धं योगसेवया ।
यत्र चैवात्मनाऽऽत्मानं पश्यन्नात्मनि तुष्यति ॥ ६.२० ॥
जेव्हा योगाभ्यासाने निरुद्ध झालेले चित्त उपरत होते, आणि जेव्हा आत्म्याने आत्म्याला पाहून तो आत्म्यातच संतुष्ट होतो,
6.21
सुखमात्यन्तिकं यत्तद्बुद्धिग्राह्यमतीन्द्रियम् ।
वेत्ति यत्र न चैवायं स्थितश्चलति तत्त्वतः ॥ ६.२१ ॥
जेव्हा तो बुद्धीने ग्रहण करता येणारे आणि इंद्रियांपलीकडचे ते आत्यंतिक सुख जाणतो, आणि त्यात स्थिर होऊन तत्त्वापासून कधीच ढळत नाही,
6.22
यं लब्ध्वा चापरं लाभं मन्यते नाधिकं ततः ।
यस्मिन्स्थितो न दुःखेन गुरुणापि विचाल्यते ॥ ६.२२ ॥
आणि जे प्राप्त झाल्यावर तो दुसरा कोणताही लाभ त्याहून अधिक मानत नाही, आणि ज्यात स्थिर असताना मोठ्या दुःखानेही तो ढळत नाही,
6.23
तं विद्याद् दुःखसंयोगवियोगं योगसंज्ञितम् ।
स निश्चयेन योक्तव्यो योगोऽनिर्विण्णचेतसा ॥ ६.२३ ॥
दुःखाच्या संयोगापासूनच्या या वियोगालाच योग म्हणतात असे जाणावे. तो योग निश्चयाने, न खचलेल्या मनाने आचरावा.
6.24
सङ्कल्पप्रभवान्कामांस्त्यक्त्वा सर्वानशेषतः ।
मनसैवेन्द्रियग्रामं विनियम्य समन्ततः ॥ ६.२४ ॥
संकल्पातून उत्पन्न होणाऱ्या सर्व कामना पूर्णपणे सोडून, मनानेच इंद्रियसमूहाला सर्व बाजूंनी आवरून,
6.25
शनैः शनैरुपरमेद् बुद्ध्या धृतिगृहीतया ।
आत्मसंस्थं मनः कृत्वा न किञ्चिदपि चिन्तयेत् ॥ ६.२५ ॥
हळूहळू, धैर्याने धरलेल्या बुद्धीने उपरती साधावी; मन आत्म्यात स्थिर करून काहीही चिंतन करू नये.
6.26
यतो यतो निश्चरति मनश्चञ्चलमस्थिरम् ।
ततस्ततो नियम्यैतदात्मन्येव वशं नयेत् ॥ ६.२६ ॥
चंचल आणि अस्थिर मन जिथे जिथे भटकते, तिथून तिथून त्याला आवरून आत्म्यातच वश करावे.
6.27
प्रशान्तमनसं ह्येनं योगिनं सुखमुत्तमम् ।
उपैति शान्तरजसं ब्रह्मभूतमकल्मषम् ॥ ६.२७ ॥
ज्याचे मन पूर्ण शांत झाले आहे, ज्याचा रजोगुण शमला आहे, जो ब्रह्मरूप आणि निष्पाप आहे, अशा या योग्याला उत्तम सुख प्राप्त होते.
6.28
युञ्जन्नेवं सदाऽऽत्मानं योगी विगतकल्मषः ।
सुखेन ब्रह्मसंस्पर्शमत्यन्तं सुखमश्नुते ॥ ६.२८ ॥
अशा प्रकारे सतत स्वतःला योगात जोडणारा निष्पाप योगी सहजपणे ब्रह्मसंस्पर्शरूप अनंत सुख अनुभवतो.
6.29
सर्वभूतस्थमात्मानं सर्वभूतानि चात्मनि ।
ईक्षते योगयुक्तात्मा सर्वत्र समदर्शनः ॥ ६.२९ ॥
योगयुक्त आणि सर्वत्र समदृष्टी असलेला पुरुष आत्म्याला सर्व भूतांमध्ये आणि सर्व भूतांना आत्म्यात पाहतो.
6.30
यो मां पश्यति सर्वत्र सर्वं च मयि पश्यति ।
तस्याहं न प्रणश्यामि स च मे न प्रणश्यति ॥ ६.३० ॥
जो मला सर्वत्र पाहतो आणि सर्व काही माझ्यात पाहतो, त्याला मी दुरावत नाही आणि तो मला दुरावत नाही.
6.31
सर्वभूतस्थितं यो मां भजत्येकत्वमास्थितः ।
सर्वथा वर्तमानोऽपि स योगी मयि वर्तते ॥ ६.३१ ॥
जो एकत्वात स्थिर होऊन सर्व प्राण्यांमध्ये असलेल्या मला भजतो, तो योगी कसाही वागत असला तरी माझ्यातच राहतो.
6.32
आत्मौपम्येन सर्वत्र समं पश्यति योऽर्जुन ।
सुखं वा यदि वा दुःखं सः योगी परमो मतः ॥ ६.३२ ॥
अर्जुना, जो स्वतःच्या उपमेने सर्वत्र समान पाहतो, मग ते सुख असो वा दुःख, तो योगी परम श्रेष्ठ मानला जातो.
6.33
योऽयं योगस्त्वया प्रोक्तः साम्येन मधुसूदन ।
एतस्याहं न पश्यामि चञ्चलत्वात् स्थितिं स्थिराम् ॥ ६.३३ ॥
अर्जुन म्हणाला: मधुसूदना, तू समत्वरूपाने सांगितलेल्या या योगाची स्थिर स्थिती चंचलतेमुळे मला दिसत नाही.
6.34
चञ्चलं हि मनः कृष्ण प्रमाथि बलवद्दृढम् ।
तस्याहं निग्रहं मन्ये वायोरिव सुदुष्करम् ॥ ६.३४ ॥
कृष्णा, मन खरोखर चंचल, क्षुब्ध करणारे, बलवान आणि हट्टी आहे. त्याचा निग्रह वाऱ्याला रोखण्याइतकाच अत्यंत कठीण आहे असे मला वाटते.
6.35
असंशयं महाबाहो मनो दुर्निग्रहं चलं ।
अभ्यासेन तु कौन्तेय वैराग्येण च गृह्यते ॥ ६.३५ ॥
श्रीभगवान म्हणाले: हे महाबाहो, निःसंशय मन चंचल आणि आवरण्यास कठीण आहे. परंतु कौंतेया, अभ्यासाने आणि वैराग्याने ते वश होते.
6.36
असंयतात्मना योगो दुष्प्राप इति मे मतिः ।
वश्यात्मना तु यतता शक्योऽवाप्तुमुपायतः ॥ ६.३६ ॥
ज्याचे मन संयमित नाही त्याला योग प्राप्त होणे कठीण आहे, असे माझे मत आहे. परंतु ज्याचे मन वश आहे आणि जो प्रयत्नशील आहे, त्याला योग्य उपायाने तो प्राप्त होऊ शकतो.
6.37
अयतिः श्रद्धयोपेतो योगाच्चलितमानसः ।
अप्राप्य योगसंसिद्धिं कां गतिं कृष्ण गच्छति ॥ ६.३७ ॥
अर्जुन म्हणाला: हे कृष्णा, जो श्रद्धायुक्त आहे पण प्रयत्नशील नाही, ज्याचे मन योगापासून ढळले आहे, तो योगसिद्धी न मिळवता कोणत्या गतीला जातो?
6.38
कच्चिन्नोभयविभ्रष्टश्छिन्नाभ्रमिव नश्यति ।
अप्रतिष्ठो महाबाहो विमूढो ब्रह्मणः पथि ॥ ६.३८ ॥
हे महाबाहो, दोन्हीकडून भ्रष्ट होऊन, आधाररहित आणि ब्रह्माच्या मार्गात मोहित होऊन, तो फाटलेल्या ढगाप्रमाणे नष्ट तर होत नाही ना?
6.39
एतन्मे संशयं कृष्ण छेत्तुमर्हस्यशेषतः ।
त्वदन्यः संशयस्यास्य छेत्ता न ह्युपपद्यते ॥ ६.३९ ॥
हे कृष्णा, माझा हा संशय तू पूर्णपणे दूर करावास; कारण तुझ्याशिवाय हा संशय दूर करणारा दुसरा कोणी मिळणे शक्य नाही.
6.40
पार्थ नैवेह नामुत्र विनाशस्तस्य विद्यते ।
नहि कल्याणकृत्कश्चिद्दुर्गतिं तात गच्छति ॥ ६.४० ॥
श्रीभगवान म्हणाले: हे पार्था, त्याचा इहलोकी किंवा परलोकी नाश होत नाही; कारण हे बाळा, कल्याणकारी कर्म करणारा कोणीही दुर्गतीला जात नाही.
6.41
प्राप्य पुण्यकृतां लोकानुषित्वा शाश्वतीः समाः ।
शुचीनां श्रीमतां गेहे योगभ्रष्टोऽभिजायते ॥ ६.४१ ॥
योगभ्रष्ट पुरुष पुण्यवानांच्या लोकांना प्राप्त होऊन, तेथे पुष्कळ वर्षे राहून, पवित्र आणि श्रीमंत लोकांच्या घरी जन्म घेतो.
6.42
अथवा योगिनामेव कुले भवति धीमताम् ।
एतद्धि दुर्लभतरं लोके जन्म यदीदृशम् ॥ ६.४२ ॥
किंवा तो बुद्धिमान योग्यांच्याच कुळात जन्म घेतो; असा जन्म या जगात अधिक दुर्लभ आहे.
6.43
तत्र तं बुद्धिसंयोगं लभते पौर्वदेहिकम् ।
यतते च ततो भूयः संसिद्धौ कुरुनन्दन ॥ ६.४३ ॥
हे कुरुनंदना, तेथे तो पूर्वदेहातील तो बुद्धिसंयोग प्राप्त करतो आणि तेथून सिद्धीसाठी पुन्हा अधिक प्रयत्न करतो.
6.44
पूर्वाभ्यासेन तेनैव ह्रियते ह्यवशोऽपि सः ।
जिज्ञासुरपि योगस्य शब्दब्रह्मातिवर्तते ॥ ६.४४ ॥
त्याच पूर्वाभ्यासाने तो विवश असूनही ओढला जातो. योगाचा जिज्ञासूसुद्धा शब्दब्रह्माच्या पलीकडे जातो.
6.45
प्रयत्नाद्यतमानस्तु योगी संशुद्धकिल्बिषः ।
अनेकजन्मसंसिद्धस्ततो याति परां गतिम् ॥ ६.४५ ॥
परंतु प्रयत्नपूर्वक साधना करणारा योगी पापांपासून शुद्ध होऊन, अनेक जन्मांत सिद्ध होऊन, नंतर परम गतीला प्राप्त होतो.
6.46
तपस्विभ्योऽधिको योगी ज्ञानिभ्योऽपि मतोऽधिकः ।
कर्मिभ्यश्चाधिको योगी तस्माद्योगी भवार्जुन ॥ ६.४६ ॥
योगी तपस्व्यांपेक्षा श्रेष्ठ आहे, ज्ञानींपेक्षाही श्रेष्ठ मानला जातो, आणि कर्म करणाऱ्यांपेक्षाही योगी श्रेष्ठ आहे. म्हणून हे अर्जुना, तू योगी हो.
6.47
योगिनामपि सर्वेषां मद्गतेनान्तरात्मना ।
श्रद्धावान्भजते यो मां स मे युक्ततमो मतः ॥ ६.४७ ॥
सर्व योग्यांमध्येही जो श्रद्धावान माझ्यात रमलेल्या अंतरात्म्याने मला भजतो, तो माझ्या मते सर्वात श्रेष्ठ युक्त आहे.