ભગવદ્ ગીતા · અધ્યાય 6
हिन्दी · தமிழ் · తెలుగు · ಕನ್ನಡ · മലയാളം · বাংলা · मराठी · ગુજરાતી · ਪੰਜਾਬੀ · ଓଡ଼ିଆ · اردو · English · Español · Français · Deutsch · Português · Русский · 中文 · 日本語 · العربية · Bahasa Indonesia · ไทย
6.1
अनाश्रितः कर्मफलं कार्यं कर्म करोति यः ।
स संन्यासी च योगी च न निरग्निर्न चाक्रियः ॥ ६.१ ॥
શ્રીભગવાન બોલ્યા: જે કર્મફળનો આશ્રય લીધા વિના કરવા યોગ્ય કર્મ કરે છે, તે જ સંન્યાસી અને યોગી છે; માત્ર અગ્નિ છોડનાર કે ક્રિયા છોડનાર નહીં.
6.2
यं संन्यासमिति प्राहुर्योगं तं विद्धि पाण्डव ।
न ह्यसंन्यस्तसङ्कल्पो योगी भवति कश्चन ॥ ६.२ ॥
હે પાંડવ, જેને સંન્યાસ કહે છે તેને જ યોગ જાણ; કારણ કે સંકલ્પોનો ત્યાગ કર્યા વિના કોઈ યોગી બનતો નથી.
6.3
आरुरुक्षोर्मुनेर्योगं कर्म कारणमुच्यते ।
योगारूढस्य तस्यैव शमः कारणमुच्यते ॥ ६.३ ॥
યોગ પર આરૂઢ થવા ઇચ્છતા મુનિ માટે કર્મને સાધન કહેવાય છે; યોગારૂઢ થયેલા તેના માટે જ શમને સાધન કહેવાય છે.
6.4
यदा हि नेन्द्रियार्थेषु न कर्मस्वनुषज्जते ।
सर्वसङ्कल्पसंन्यासी योगारूढस्तदोच्यते ॥ ६.४ ॥
જ્યારે મનુષ્ય ન તો ઇન્દ્રિયોના વિષયોમાં કે ન કર્મોમાં આસક્ત થાય છે, ત્યારે સર્વ સંકલ્પોનો ત્યાગી તે યોગારૂઢ કહેવાય છે.
6.5
उद्धरेदात्मनाऽऽत्मानं नात्मानमवसादयेत् ।
आत्मैव ह्यात्मनो बन्धुरात्मैव रिपुरात्मनः ॥ ६.५ ॥
મનુષ્યે પોતે જ પોતાનો ઉદ્ધાર કરવો, પોતાને અધોગતિમાં ન નાખવો; કારણ કે આત્મા જ આત્માનો મિત્ર છે અને આત્મા જ આત્માનો શત્રુ છે.
6.6
बन्धुरात्माऽऽत्मनस्तस्य येनात्मैवात्मना जितः ।
अनात्मनस्तु शत्रुत्वे वर्तेतात्मैव शत्रुवत् ॥ ६.६ ॥
જેણે પોતાના દ્વારા પોતાને જીતી લીધો છે, તેનો આત્મા તેનો મિત્ર છે; પરંતુ જેણે પોતાને જીત્યો નથી, તેનો આત્મા જ શત્રુની જેમ શત્રુતાથી વર્તે છે.
6.7
जितात्मनः प्रशान्तस्य परमात्मा समाहितः ।
शीतोष्णसुखदुःखेषु तथा मानापमानयोः ॥ ६.७ ॥
જેણે પોતાને જીતી લીધો છે અને જે પ્રશાંત છે, તેનો પરમાત્મા ઠંડી-ગરમી, સુખ-દુઃખ તથા માન-અપમાનમાં પણ સ્થિર રહે છે.
6.8
ज्ञानविज्ञानतृप्तात्मा कूटस्थो विजितेन्द्रियः ।
युक्त इत्युच्यते योगी समलोष्टाश्मकाञ्चनः ॥ ६.८ ॥
જેનું અંતઃકરણ જ્ઞાન અને વિજ્ઞાનથી તૃપ્ત છે, જે અચળ છે, જેણે ઇન્દ્રિયો જીતી છે અને જેને માટીનું ઢેફું, પથ્થર અને સોનું સમાન છે, તે યોગી યુક્ત કહેવાય છે.
6.9
सुहृन्मित्रार्युदासीनमध्यस्थद्वेष्यबन्धुषु ।
साधुष्वपि च पापेषु समबुद्धिर्विशिष्यते ॥ ६.९ ॥
જે હિતેચ્છુ, મિત્ર, શત્રુ, ઉદાસીન, મધ્યસ્થ, દ્વેષપાત્ર અને સગાંઓ પ્રત્યે, તેમ જ સાધુઓ અને પાપીઓ પ્રત્યે પણ સમબુદ્ધિ રાખે છે, તે શ્રેષ્ઠ છે.
6.10
योगी युञ्जीत सततमात्मानं रहसि स्थितः ।
एकाकी यतचित्तात्मा निराशीरपरिग्रहः ॥ ६.१० ॥
યોગીએ એકાંત સ્થાનમાં રહીને, એકલા, મન અને શરીરને સંયમમાં રાખીને, આશા અને સંગ્રહથી રહિત થઈને નિરંતર પોતાને યોગમાં જોડવો જોઈએ.
6.11
शुचौ देशे प्रतिष्ठाप्य स्थिरमासनमात्मनः ।
नात्युच्छ्रितं नातिनीचं चैलाजिनकुशोत्तरम् ॥ ६.११ ॥
પવિત્ર સ્થાનમાં, બહુ ઊંચું નહીં અને બહુ નીચું નહીં એવું, વસ્ત્ર, મૃગચર્મ અને કુશ પાથરેલું પોતાનું સ્થિર આસન સ્થાપીને,
6.12
तत्रैकाग्रं मनः कृत्वा यतचित्तेन्द्रियक्रियः ।
उपविश्यासने युञ्ज्याद्योगमात्मविशुद्धये ॥ ६.१२ ॥
ત્યાં આસન પર બેસીને, મનને એકાગ્ર કરીને, ચિત્ત અને ઇન્દ્રિયોની ક્રિયાઓને સંયમમાં રાખીને, આત્મશુદ્ધિ માટે યોગનો અભ્યાસ કરવો.
6.13
समं कायशिरोग्रीवं धारयन्नचलं स्थिरः ।
संप्रेक्ष्य नासिकाग्रं स्वं दिशश्चानवलोकयन् ॥ ६.१३ ॥
શરીર, માથું અને ગરદનને સીધાં અને અચલ રાખીને, સ્થિર થઈને, પોતાના નાકના અગ્રભાગ તરફ જોતાં, દિશાઓ તરફ ન જોતાં બેસવું.
6.14
प्रशान्तात्मा विगतभीर्ब्रह्मचारिव्रते स्थितः ।
मनः संयम्य मच्चित्तो युक्त आसीत मत्परः ॥ ६.१४ ॥
પ્રશાંત અંતઃકરણવાળો, ભયરહિત, બ્રહ્મચર્યવ્રતમાં સ્થિર થઈને, મનને સંયમિત કરીને, મારામાં ચિત્ત લગાવીને, મને જ પરમ માનીને, યુક્ત થઈને બેસે.
6.15
युञ्जन्नेवं सदाऽऽत्मानं योगी नियतमानसः ।
शान्तिं निर्वाणपरमां मत्संस्थामधिगच्छति ॥ ६.१५ ॥
આ રીતે સદા પોતાને યોગમાં જોડતો, સંયમિત મનવાળો યોગી મારામાં સ્થિત પરમ નિર્વાણરૂપ શાંતિને પામે છે.
6.16
नात्यश्नतस्तु योगोऽस्ति न चैकान्तमनश्नतः ।
न चातिस्वप्नशीलस्य जाग्रतो नैव चार्जुन ॥ ६.१६ ॥
હે અર્જુન, અતિશય ખાનારને યોગ સિદ્ધ થતો નથી, બિલકુલ ન ખાનારને પણ નહીં; અતિશય સૂનારને નહીં અને અતિશય જાગનારને પણ નહીં.
6.17
युक्ताहारविहारस्य युक्तचेष्टस्य कर्मसु ।
युक्तस्वप्नावबोधस्य योगो भवति दुःखहा ॥ ६.१७ ॥
જેનો આહાર-વિહાર યોગ્ય છે, કર્મોમાં જેની ચેષ્ટા યોગ્ય છે, અને જેનું ઊંઘવું-જાગવું યોગ્ય છે, તેને માટે યોગ દુઃખનો નાશ કરનાર બને છે.
6.18
यदा विनियतं चित्तमात्मन्येवावतिष्ठते ।
निःस्पृहः सर्वकामेभ्यो युक्त इत्युच्यते तदा ॥ ६.१८ ॥
જ્યારે સારી રીતે વશ કરેલું ચિત્ત આત્મામાં જ સ્થિર થાય છે, અને તે બધી કામનાઓથી નિઃસ્પૃહ થાય છે, ત્યારે તે યુક્ત કહેવાય છે.
6.19
यथा दीपो निवातस्थो नेङ्गते सोपमा स्मृता ।
योगिनो यतचित्तस्य युञ्जतो योगमात्मनः ॥ ६.१९ ॥
જેમ પવન વિનાના સ્થાને રહેલો દીવો ડગમગતો નથી, તે જ ઉપમા સંયમિત ચિત્તવાળા અને આત્મયોગમાં લાગેલા યોગી માટે કહેવાઈ છે.
6.20
यत्रोपरमते चित्तं निरुद्धं योगसेवया ।
यत्र चैवात्मनाऽऽत्मानं पश्यन्नात्मनि तुष्यति ॥ ६.२० ॥
જ્યારે યોગાભ્યાસથી નિરુદ્ધ થયેલું ચિત્ત શાંત થાય છે, અને જ્યારે આત્મા દ્વારા આત્માને જોઈને તે આત્મામાં જ સંતુષ્ટ રહે છે,
6.21
सुखमात्यन्तिकं यत्तद्बुद्धिग्राह्यमतीन्द्रियम् ।
वेत्ति यत्र न चैवायं स्थितश्चलति तत्त्वतः ॥ ६.२१ ॥
જ્યારે તે બુદ્ધિથી ગ્રહણ થઈ શકે એવા અને ઇન્દ્રિયોથી પર એવા તે આત્યંતિક સુખને જાણે છે, અને તેમાં સ્થિત થઈને તત્ત્વથી ક્યારેય ડગતો નથી,
6.22
यं लब्ध्वा चापरं लाभं मन्यते नाधिकं ततः ।
यस्मिन्स्थितो न दुःखेन गुरुणापि विचाल्यते ॥ ६.२२ ॥
અને જેને પામીને તે બીજા કોઈ લાભને તેનાથી વધુ માનતો નથી, અને જેમાં સ્થિત થઈને ભારે દુઃખથી પણ તે વિચલિત થતો નથી,
6.23
तं विद्याद् दुःखसंयोगवियोगं योगसंज्ञितम् ।
स निश्चयेन योक्तव्यो योगोऽनिर्विण्णचेतसा ॥ ६.२३ ॥
દુઃખના સંયોગથી થતા આ વિયોગને જ યોગ નામે જાણવો. તે યોગનો અભ્યાસ નિશ્ચયપૂર્વક, કંટાળા વિનાના ચિત્તથી કરવો જોઈએ.
6.24
सङ्कल्पप्रभवान्कामांस्त्यक्त्वा सर्वानशेषतः ।
मनसैवेन्द्रियग्रामं विनियम्य समन्ततः ॥ ६.२४ ॥
સંકલ્પથી જન્મતી બધી કામનાઓને સંપૂર્ણપણે ત્યજીને, મનથી જ ઇન્દ્રિયોના સમૂહને ચારે બાજુથી વશમાં કરીને,
6.25
शनैः शनैरुपरमेद् बुद्ध्या धृतिगृहीतया ।
आत्मसंस्थं मनः कृत्वा न किञ्चिदपि चिन्तयेत् ॥ ६.२५ ॥
ધીમે ધીમે, ધૈર્યથી ગ્રહણ કરેલી બુદ્ધિ વડે ઉપરામ પામવો; મનને આત્મામાં સ્થિર કરીને કંઈ પણ ચિંતન ન કરવું.
6.26
यतो यतो निश्चरति मनश्चञ्चलमस्थिरम् ।
ततस्ततो नियम्यैतदात्मन्येव वशं नयेत् ॥ ६.२६ ॥
ચંચળ અને અસ્થિર મન જ્યાં જ્યાં ભટકે, ત્યાં ત્યાંથી તેને રોકીને આત્મામાં જ વશ કરવું.
6.27
प्रशान्तमनसं ह्येनं योगिनं सुखमुत्तमम् ।
उपैति शान्तरजसं ब्रह्मभूतमकल्मषम् ॥ ६.२७ ॥
જેનું મન પૂર્ણ શાંત છે, જેનો રજોગુણ શમી ગયો છે, જે બ્રહ્મરૂપ અને નિષ્પાપ છે, એવા આ યોગીને ઉત્તમ સુખ પ્રાપ્ત થાય છે.
6.28
युञ्जन्नेवं सदाऽऽत्मानं योगी विगतकल्मषः ।
सुखेन ब्रह्मसंस्पर्शमत्यन्तं सुखमश्नुते ॥ ६.२८ ॥
આ રીતે સદા પોતાને યોગમાં જોડતો નિષ્પાપ યોગી સહેલાઈથી બ્રહ્મસંસ્પર્શરૂપ અનંત સુખ અનુભવે છે.
6.29
सर्वभूतस्थमात्मानं सर्वभूतानि चात्मनि ।
ईक्षते योगयुक्तात्मा सर्वत्र समदर्शनः ॥ ६.२९ ॥
યોગયુક્ત અને સર્વત્ર સમદર્શી પુરુષ આત્માને સર્વ ભૂતોમાં સ્થિત અને સર્વ ભૂતોને આત્મામાં જુએ છે.
6.30
यो मां पश्यति सर्वत्र सर्वं च मयि पश्यति ।
तस्याहं न प्रणश्यामि स च मे न प्रणश्यति ॥ ६.३० ॥
જે મને સર્વત્ર જુએ છે અને સર્વને મારામાં જુએ છે, તેના માટે હું અદૃશ્ય થતો નથી અને તે મારા માટે અદૃશ્ય થતો નથી.
6.31
सर्वभूतस्थितं यो मां भजत्येकत्वमास्थितः ।
सर्वथा वर्तमानोऽपि स योगी मयि वर्तते ॥ ६.३१ ॥
જે એકત્વમાં સ્થિર થઈને સર્વ પ્રાણીઓમાં રહેલા મને ભજે છે, તે યોગી કોઈ પણ રીતે વર્તતો હોય તોપણ મારામાં જ રહે છે.
6.32
आत्मौपम्येन सर्वत्र समं पश्यति योऽर्जुन ।
सुखं वा यदि वा दुःखं सः योगी परमो मतः ॥ ६.३२ ॥
હે અર્જુન, જે પોતાની ઉપમાથી સર્વત્ર સમાન જુએ છે, ભલે સુખ હોય કે દુઃખ, તે યોગી પરમ શ્રેષ્ઠ મનાય છે.
6.33
योऽयं योगस्त्वया प्रोक्तः साम्येन मधुसूदन ।
एतस्याहं न पश्यामि चञ्चलत्वात् स्थितिं स्थिराम् ॥ ६.३३ ॥
અર્જુન બોલ્યા: હે મધુસૂદન, આપે સમત્વરૂપે જે આ યોગ કહ્યો, તેની સ્થિર સ્થિતિ ચંચળતાને કારણે હું જોઈ શકતો નથી.
6.34
चञ्चलं हि मनः कृष्ण प्रमाथि बलवद्दृढम् ।
तस्याहं निग्रहं मन्ये वायोरिव सुदुष्करम् ॥ ६.३४ ॥
હે કૃષ્ણ, મન ખરેખર ચંચળ, વ્યાકુળ કરનારું, બળવાન અને હઠીલું છે. તેનો નિગ્રહ હું વાયુને રોકવા જેટલો અત્યંત કઠિન માનું છું.
6.35
असंशयं महाबाहो मनो दुर्निग्रहं चलं ।
अभ्यासेन तु कौन्तेय वैराग्येण च गृह्यते ॥ ६.३५ ॥
શ્રીભગવાન બોલ્યા: હે મહાબાહો, નિઃસંદેહ મન ચંચળ અને વશ કરવું કઠિન છે. પરંતુ હે કૌંતેય, અભ્યાસ અને વૈરાગ્યથી તે વશ થાય છે.
6.36
असंयतात्मना योगो दुष्प्राप इति मे मतिः ।
वश्यात्मना तु यतता शक्योऽवाप्तुमुपायतः ॥ ६.३६ ॥
જેનું મન સંયમિત નથી તેને માટે યોગ પ્રાપ્ત કરવો કઠિન છે, એવો મારો મત છે. પરંતુ જેનું મન વશમાં છે અને જે પ્રયત્નશીલ છે, તે યોગ્ય ઉપાયથી તેને પ્રાપ્ત કરી શકે છે.
6.37
अयतिः श्रद्धयोपेतो योगाच्चलितमानसः ।
अप्राप्य योगसंसिद्धिं कां गतिं कृष्ण गच्छति ॥ ६.३७ ॥
અર્જુને કહ્યું: હે કૃષ્ણ, જે શ્રદ્ધાવાન છે પણ પ્રયત્નશીલ નથી, જેનું મન યોગમાંથી વિચલિત થયું છે, તે યોગસિદ્ધિ પામ્યા વિના કઈ ગતિ પામે છે?
6.38
कच्चिन्नोभयविभ्रष्टश्छिन्नाभ्रमिव नश्यति ।
अप्रतिष्ठो महाबाहो विमूढो ब्रह्मणः पथि ॥ ६.३८ ॥
હે મહાબાહો, બંને તરફથી ભ્રષ્ટ થઈને, આધાર વિનાનો અને બ્રહ્મના માર્ગમાં મોહિત થઈને, શું તે છિન્નભિન્ન વાદળની જેમ નાશ પામતો નથી?
6.39
एतन्मे संशयं कृष्ण छेत्तुमर्हस्यशेषतः ।
त्वदन्यः संशयस्यास्य छेत्ता न ह्युपपद्यते ॥ ६.३९ ॥
હે કૃષ્ણ, મારા આ સંશયને તમે સંપૂર્ણપણે દૂર કરો; કારણ કે તમારા સિવાય આ સંશયને દૂર કરનાર બીજો કોઈ મળવો શક્ય નથી.
6.40
पार्थ नैवेह नामुत्र विनाशस्तस्य विद्यते ।
नहि कल्याणकृत्कश्चिद्दुर्गतिं तात गच्छति ॥ ६.४० ॥
શ્રીભગવાને કહ્યું: હે પાર્થ, તેનો ન તો આ લોકમાં કે ન પરલોકમાં વિનાશ થાય છે; કારણ કે હે તાત, કલ્યાણકારી કર્મ કરનાર કોઈ દુર્ગતિ પામતો નથી.
6.41
प्राप्य पुण्यकृतां लोकानुषित्वा शाश्वतीः समाः ।
शुचीनां श्रीमतां गेहे योगभ्रष्टोऽभिजायते ॥ ६.४१ ॥
યોગભ્રષ્ટ પુરુષ પુણ્યશાળીઓના લોકોને પામીને, ત્યાં અનેક વર્ષો સુધી વસીને, પવિત્ર અને શ્રીમંત લોકોના ઘરમાં જન્મ લે છે.
6.42
अथवा योगिनामेव कुले भवति धीमताम् ।
एतद्धि दुर्लभतरं लोके जन्म यदीदृशम् ॥ ६.४२ ॥
અથવા તે બુદ્ધિમાન યોગીઓના જ કુળમાં જન્મે છે; આવો જન્મ જગતમાં વધુ દુર્લભ છે.
6.43
तत्र तं बुद्धिसंयोगं लभते पौर्वदेहिकम् ।
यतते च ततो भूयः संसिद्धौ कुरुनन्दन ॥ ६.४३ ॥
હે કુરુનંદન, ત્યાં તે પૂર્વદેહના તે બુદ્ધિસંયોગને પ્રાપ્ત કરે છે અને ત્યાંથી સિદ્ધિ માટે ફરી વધુ પ્રયત્ન કરે છે.
6.44
पूर्वाभ्यासेन तेनैव ह्रियते ह्यवशोऽपि सः ।
जिज्ञासुरपि योगस्य शब्दब्रह्मातिवर्तते ॥ ६.४४ ॥
તે જ પૂર્વાભ્યાસથી તે વિવશ હોવા છતાં ખેંચાઈ જાય છે. યોગનો જિજ્ઞાસુ પણ શબ્દબ્રહ્મને ઓળંગી જાય છે.
6.45
प्रयत्नाद्यतमानस्तु योगी संशुद्धकिल्बिषः ।
अनेकजन्मसंसिद्धस्ततो याति परां गतिम् ॥ ६.४५ ॥
પરંતુ પ્રયત્નપૂર્વક સાધના કરનાર યોગી પાપોથી શુદ્ધ થઈને, અનેક જન્મોમાં સિદ્ધ થઈને, પછી પરમ ગતિને પામે છે.
6.46
तपस्विभ्योऽधिको योगी ज्ञानिभ्योऽपि मतोऽधिकः ।
कर्मिभ्यश्चाधिको योगी तस्माद्योगी भवार्जुन ॥ ६.४६ ॥
યોગી તપસ્વીઓ કરતાં શ્રેષ્ઠ છે, જ્ઞાનીઓ કરતાં પણ શ્રેષ્ઠ મનાય છે, અને કર્મ કરનારાઓ કરતાં પણ યોગી શ્રેષ્ઠ છે. તેથી હે અર્જુન, તું યોગી બન.
6.47
योगिनामपि सर्वेषां मद्गतेनान्तरात्मना ।
श्रद्धावान्भजते यो मां स मे युक्ततमो मतः ॥ ६.४७ ॥
બધા યોગીઓમાં પણ જે શ્રદ્ધાવાન મારામાં લાગેલા અંતરાત્માથી મને ભજે છે, તે મારા મતે સૌથી શ્રેષ્ઠ યુક્ત છે.